ھندوستان جي تاريخ ۾ سومناٿ مندر تي محمود غزنويءَ جي حملي (1026ع) کي ھڪ انتهائي دردناڪ ۽ مذهبي دشمنيءَ جي وڏي واقعي طور پيش ڪيو ويندو آھي. پر، نالي واري تاريخ دان روميلا ٿاپر پنھنجي شاهڪار تحقيق، ”سومناٿ: تاريخ جا ڪيترائي آواز“ ۾، ھن مروج داستان تي نوان سوال اٿاريا آھن. ھيءَ محقق سنسڪرت، فارسي، جين لکتن ۽ انگريز دور جي دستاويزن جو گهرو مطالعو ڪري اھو ثابت ڪري ٿي ته سومناٿ بابت نفرت جو داستان اصل ۾ نوآبادياتي دور جي ھڪ سياسي سازش ھئي، جڏهن ته ان وقت جو حقيقي سماج گڏيل ڀائيچاري ۽ معاشي مفادن تي ٻڌل ھو.
روميلا ٿاپر جي ڪتاب ”سومناٿ: تاريخ جا ڪيترائي آواز“ جو اڀياس
1931ع ۾ جنم وٺندڙ روميلا ٿاپَر (Romila Thapar) پنجاب يونيورسٽي مان ايم اي ڪئي. ان کان پوءِ لنڊن يونيورسٽي مان پي ايڇ ڊي جي ڊگري حاصل ڪئي. هوءَ آمريڪا، برطانيه، فرانس ۽ ٻين ملڪن جي يونيورسٽين ۾ پڙهائيندي رهي. کيس 2005ع ۾ پدما ڀوشن ايوارڊ ڏنو ويو ته هن اهو چئي انڪار ڪري ڇڏيو ته ”مان پنهنجي علمي ڪم تي سرڪاري سرپرستي نٿي چاهيان.“
روميلا ٿاپر ننڍي کنڊ جي تاريخ ۾ انگريزن جي بدديانتيءَ جو هڪ تمام وڏو مثال پنهنجي ڪتاب ”سومناٿ: تاريخ جا ڪيترائي آواز (Somanatha: the many voices of history) ۾ پيش ڪيو آهي.
ڪتاب ۾ هن قديم سنسڪرت ۽ فارسيءَ جي تاريخي شاهدين مان ثابت ڪيو آهي ته محمود غزنويءَ ھٿان سومناٿ مندر جي تباهي، ان جي سڀ کان وڏي بت کي ڀڃڻ، ان جي اندران سون ۽ جواھر ڪڍڻ ۽ ان دولت کي لُٽي غزني کڻي وڃڻ جي سڄي ڪهاڻي انگريز دور ۾ گهڙي وئي هئي.
انگريز دور ۾ ئي محمود غزنويءَ کي بُت شڪن (بت ٽوڙيندڙ) جو لقب ڏئي مسلمانن وٽ سندس ڪردار جي عظمت ۽ هندن وٽ سندس ڪردار ڪشي ڪئي وئي.
هن تاريخي بدديانتيءَ جي شروعات برطانوي پارليامينٽ جي 1843ع جي ان بحث سان ٿئي ٿي، جنهن کي The proclamation of gates جي نالي سان ياد ڪيو وڃي ٿو. اهو بحث گورنر جنرل لارڊ ايلن برو جي ان اعلان کان پوءِ شروع ٿيو، جنهن ۾ هن چيو هو ته محمود غزنويءَ سومناٿ جي عظيم مندر مان چندن جي ڪاٺ جا تاريخي دروازا اکيڙي غزنيءَ ۾ لڳايا هئا، اهي دروازا هندستان جو اثاثو آهن ۽ انهن کي واپس آندو وڃي.
پارليامينٽ جي بحث دوران اهو ثابت ڪيو ويو ته سومناٿ جي مندر جي تباهي اصل ۾ هندو قوم جي هڪ تمام وڏي توهين آهي، تنهنڪري دروازن کي واپس آڻي سندن عزت بحال ڪئي وڃي.
انگريز جو ان بحث مان صرف هڪ ئي مقصد هو ته هندو قوم کي افغانستان ۾ ھلندڙ جنگ ۾ پاڻ سان ملايو وڃي ۽ سڄي هندستان تي اهو ثابت ڪيو وڃي ته انگريز جو افغانستان تي ڪيترو ڪنٽرول آهي. ايئن هڪ مقامي فوجي ڀرتيءَ سان افغانستان تي حملو ڪيو ويو.
غزنيءَ ۾ موجود دروازن کي اکيڙيو ويو. جڏهن انهن کي هندستان آندو ويو ته انهن تي اڪريل قرآني آيتن سڄو راز فاش ڪري ڇڏيو ته انهن دروازن جو سومناٿ ته پري جي ڳالهه آهي، پر هندو مذهب سان به ڪو تعلق ناهي. هي دروازا اڄ به آگري جي قلعي جي اسٽور روم ۾ پيا آهن.
برصغير جي ورهاڱي کان پوءِ ان ئي انگريز جي ڪوڙ کي متعصب هندن پنهنجي لاءِ مشعلِ راهه بڻايو ۽ ورهاڱي کان ترت پوءِ ئي سومناٿ جو مندر ٻيهر تعمير ڪرڻ جي تحريڪ شروع ڪري ڏني. ان جو اڳواڻ ڪي ايم منشي هو، جنهن گجرات جي تاريخ لکي، جنهن ۾ هن سومناٿ کي سڄي برصغير جي هندو مذهب جي عظيم علامت ۽ ٻاهرين حملي آورن جي مقابلي ۾ ڀارت جي جاکوڙ جو اُھڃاڻ قرار ڏنو.
سڀني هندو قومپرستن جي نظر ۾ ان مندر جي ٻيهر تعمير، محمود غزنويءَ جي حملن جو تاريخي جواب هوندو. انگريز جي لکيل ان ئي تاريخ جي بنياد تي جذباتي مسلمانن به محمود غزنويءَ کي ”بت شڪن“ جو لقب ڏئي ان واقعي جي دفاع ۾ زمين ۽ آسمان ملائي ھڪ ڪري ڇڏيا، جنهن جي حقيقي حيثيت تمام معمولي هئي.
روميلا ٿاپر چوي ٿي ته جڏهن مون اصل سنسڪرت ۾ لکيل تاريخي حوالن جو مطالعو شروع ڪيو ته مان حيران ٿي ويس ته اتي سومناٿ نالي شهر ته ملي ٿو، پر اتي ڪنهن وڏي مندر جو ڪو ذڪر به ناهي ڪيو ويو، جڏهن ته محمود غزنويءَ جي هندستان اچڻ کان گهڻو اڳ جين مذهب جي تاريخي مواد مان معلوم ٿئي ٿو ته انهن سومناٿ تي حملو ڪيو ۽ هڪ مندر کي تباهه ڪيو. ان مندر جي تباهيءَ کي هو مهاوير جي شيو تي فتح جي علامت طور بيان ڪن ٿا.
روميلا ٿاپر حيرانيءَ سان لکي ٿي ته مون جين تاريخ ۽ سنسڪرت جي تاريخي مواد کي تمام تفصيل سان جانچيو ۽ پرکيو ۽ ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي ته ڪٿي محمود غزنويءَ جي مندر تي حملي ۽ ان جي لٽمار جو ذڪر ملي، پر مونکي ان جو ذڪر بلڪل نه مليو. جڏهن ته اڄ جا هندو ان واقعي کي اهڙي سخت درد ۽ تڪليف سان بيان ڪن ٿا، ڄڻ ته اها سندن تاريخ جي بدترين ڪهاڻي هجي. محمود غزنويءَ جي آمد ۽ لڙائيءَ کي جين ۽ سنسڪرت جا تاريخي دستاويز هڪ ننڍڙي واقعي طور وٺن ٿا، جڏهن ته ان واقعي جي سئو سالن کان پوءِ هُو بلڪل خاموش ٿي وڃن ٿا، ڄڻ ته اهو ڪو واقعو ئي نه هو.
جڏهن ته ان مندر جي آرائش ۽ ان سان گڏوگڏ هڪ مسجد جي تعمير بابت جين ۽ سنسڪرت جا مورخ گهڻو ڪجهه لکن ٿا. سومناٿ جو شهر هندو آباديءَ ۽ مسلمان واپارين جو شهر هو، جتي هندو راجا عرب واپارين کي مسجد ٺاهڻ لاءِ زمين به ڏني هئي. روميلا ٿاپر چوي ٿي ته کيس سومناٿ جي هڪ بوهري مسلمان واپاريءَ بابت هڪ ڪتبو مليو، جيڪو سومناٿ شهر جي دفاع ۾ مارجي ويو هو.
هيءَ تاريخي بدديانتي ڪڏهن شروع ٿي؟ 1872ع ۾ انگريز سرڪار جي سرپرستيءَ هيٺ ٻن مورخن H.M. Elliot ۽ Ed. John Dowson هڪ تاريخ لکي جنهن جو نالو هو History of India as told by its own historians. ان ڪتاب کي لکڻ جو بنيادي مقصد اهو ثابت ڪرڻ هو ته هندستان هڪ ورهايل ملڪ آهي، اهي ماڻهو هر وقت پاڻ ۾ وڙهندا رهن ٿا، پنهنجي خلاف ٿيندڙ حملن جو دفاع نٿا ڪري سگهن. مسلمان حملي آور خونخوار آهن، مذهبي شدت پسند آهن ۽ هندستان کي صرف انگريز ئي پرامن ۽ مستحڪم رکي سگهي ٿو.
برصغير پاڪ و هند جي هر تعليمي نصاب جي ڪتابن ۾، دانشورن جي ڳالهين ۾ ۽ عام ماڻهن جي ڪهاڻين ۾ اڄ به ان ئي ڪتاب جا ڪُوڙا داستان گونجندا رهن ٿا.
سومناٿ مندر بابت روميلا ٿاپر جا ويچار
نامور تاريخ دان روميلا ٿاپر پنهنجي شاهڪار ڪتاب ”سومناٿ: تاريخ جا ڪيترا ئي آواز“ (2004ع) ۾، سومناٿ مندر جي تاريخ ۽ 1026ع ۾ سلطان محمود غزنويءَ جي حملي بابت هڪ نهايت باريڪ بيني ۽ گهڻ-پاسي وارو تجزيو پيش ڪيو آهي.
ڪنهن هڪ تاريخي بيان تي ڀاڙڻ بجاءِ، ٿاپر پنجن مختلف قسمن جي ذريعن جو وڏي گھرائيءَ سان جائزو ورتو آهي—جن ۾ ترڪ-فارسي تاريخون، جينِ ڌرم جون مذهبي لکتون، سنسڪرت وارا ڪتبا، برطانوي راڄ جا پارليامينٽري بحث ۽ قومپرستن جا نظريا شامل آهن. هن ان وقت جي عام ۽ مڃيل مفروضن کي چئلينج ڪيو آهي.
ٿاپر جو دليل آهي ته تاريخ ڪو هڪ اڪيلو آواز ناهي پر اها مختلف نظرين جو هڪ گڏيل آواز آهي. ترڪ-فارسي ذريعا رڳو مندر جي تباهي ۽ ڦرلٽ تي ڌيان ڏين ٿا، ۽ محمود غزنويءَ جو اسلامي دنيا ۾ رتبو وڌائڻ لاءِ ان واقعي کي وڌائي پيش ڪن ٿا، پر اتان جا مقامي ذريعا وري هڪ بلڪل مختلف تصوير چٽين ٿا.
ٿاپر جي سڀ کان وڌيڪ حيرت انگيز کوجنا اها آهي ته ان دور جا مقامي سنسڪرت ڪتبا، جين مذهب جي راجائن ۽ واپارين جون سوانح عمريون ۽ علائقائي درٻاري شاعري ان حملي بابت مڪمل خاموش آهن يا ان کي معمولي طور پيش ڪن ٿا. اهي ان واقعي کي هندو سماج لاءِ ڪو وڏو سانحو يا تباهي قرار نٿا ڏين. مقامي ڪتبا ان کان پوءِ به مندر واري جڳهه تي عام سياسي ۽ معاشي معاملن جا رڪارڊ پيش ڪن ٿا.
ٻاهرين ماڻھن وانگر هندو-مسلم جهيڙي جو ذڪر ڪرڻ بجاءِ، اهي مقامي بيان يا موقف گهڻو ڪري اتان جي مقامي ڌاڙيلن (جهڙوڪ چوڊاسما يا آڀيرا قوم) پاران ياترين کي درپيش خطرن يا واپاري چٽاڀيٽيءَ تي ڳالهائين ٿا.
تاريخي رڪارڊ ڏيکارين ٿا ته حملي کان ٿورو ئي پوءِ مندر جي مرمت ڪئي وئي ۽ اهو واپار توڙي مذهب جو هڪ وڏو مرڪز رهيو. ٿاپر واضح ڪري ٿي ته سومناٿ ويجهو بندرگاهه واري شهر وراول جي مقامي هندو، جين ۽ عرب مسلمان واپارين جي وچ ۾ لاڳاپا نهايت ويجها ۽ سهڪاري رهيا. عربي سمنڊ ذريعي گهوڙن جو نفعي بخش واپار ۽ ڪاروباري ٻيڙا لاڳيتو هلندا رهيا، جنهن مان پتو پوي ٿو ته ان حملي سماجي ڳانڍاپي کي مستقل نقصان نه رسايو هو.
ٿاپر ثابت ڪيو آهي ته سومناٿ تي حملي کي هندو نفسيات تي هڪ دائمي صدمو بڻائي پيش ڪرڻ جو عمل گهڻو ڪري برطانوي راڄ دوران هٿراڌو طور گهڙيو ويو. 19هين صديءَ ۾، انگريز عملدارن (خاص ڪري برطانوي پارليامينٽ ۾ سومناٿ جي دروازن بابت ٿيندڙ بحثن ۾) ان واقعي کي هندن ۽ مسلمانن وچ ۾ هڪ قديمي دشمنيءَ طور پيش ڪيو. اهو عمل انگريزن جي ويڙھايو ۽ راڄ ڪريو واري پاليسيءَ جو حصو هو، ته جيئن اهو تاثر ڏئي سگهجي ته ٻنهي مذهبن کي پاڻ ۾ وڙهڻ کان روڪڻ لاءِ برطانوي راڄ ضروري آهي.
ٿاپر اها نشاندهي ڪري ٿي ته ڪيئن ان نوآبادياتي (انگريز دور جي) موقف کي 20هين صديءَ جي مذهبي قومپرستن (جهڙوڪ ڪي ايم منشي) 1951ع ۾ مندر جي ٻيهر اڏاوت واري تحريڪ دوران پنهنجي سياسي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. هوءَ چوي ٿي ته جديد سياسي تحريڪن اڄ جي دور جي مذهبي ڇڪتاڻ کي ماضيءَ تي مڙهي ڇڏيو، جنهن سان 11هين صديءَ جي پيچيده سماجي ۽ معاشي حقيقتن کي نظرانداز ڪري ”حملي آور بمقابله مظلوم“ وارو هڪ سادو ٻه-رُخو خاڪو تيار ڪيو ويو.
پنهنجي تحقيق ۾ روميلا ٿاپر سومناٿ جي آس پاس مليل ڪجهه سنسڪرت ڪتبن تي ڌيان ڏنو آهي، پر انهن مان هڪ ڪتبو سندس دليلن جو مکيه مرڪز آهي: 1264ع جو وراول وارو ڪتبو.
محمود غزنويءَ جي حملي کان ٻه صديون پوءِ جو هي سرڪاري ڪتبو مذهبي تفرقي واري سوچ کي رد ڪري ٿو. هي ڏيکاري ٿو ته مقامي هندو اشرافيه ۽ مسلمان واپارين جي وچ ۾ ڪيترا پرامن، سهڪاري ۽ قانوني لاڳاپا هئا.
هي ڪتبو وراول بندرگاهه (جيڪو سومناٿ مندر کان رڳو ٻه ميل پري آهي) ۾ هندو چاولڪيا-واگهيلا راجا، ارجنديو جي دور ۾ زمين جي هڪ قانوني خريداري ۽ وقف جو دستاويز آهي. ڪُتبي جا تفصيل ھن ريت آھن:
مسلمان خريدار: هرمز (هاڻوڪو ايران) جو هڪ امير ٻيڙين جو مالڪ (ناخدا) ۽ واپاري، جنهن جو نالو نورالدين فيروز هو.
معاملو: مقامي هندو انتظاميا، راجا جي وزيرن ۽ مندر جي پوڄارين (پاشوپت آچارين) جي مڪمل منظوري سان، نورالدين سومناٿ مندر جي ملڪيت مان زمين جو هڪ ٽڪرو خريد ڪيو.
مقصد: هن اها زمين اتي جي مقامي مسلمان خلاصين ۽ واپارين لاءِ هڪ مسجد (مجيگيتي، جيڪو لفظ مسجد جو سنسڪرت روپ آهي) اڏڻ لاءِ خريد ڪئي هئي.
آمدني: ڪتبي ۾ لکيل آهي ته نورالدين اتي ڪجهه دڪان ۽ تيل جون مِلون به خريد ڪيون ته جيئن انهن مان لڳاتار مسواڙ ملي سگهي. اها آمدني مسجد جي روزاني جي خرچن ۽ عملي لاءِ وقف هئي، ۽ بچيل رقم مڪي ۽ مديني پاڪ ڏانهن موڪلي ويندي هئي.
ان مان ڇا ظاهر ٿئي ٿو؟ (ٿاپر جا نتيجا)
ٿاپور ان ڪتبي جي بنياد تي گجراتي سماج بابت ٽي وڏا نتيجا ڪڍي ٿي:
ڪا دائمي نفرت نه هئي: مقامي هندو مذهبي اڳواڻن، رياستي انتظاميا ۽ مندر جي اختيارين سڀني مسلمانن کي محمود غزنويءَ جي حملي واري چشمي سان نه ٿي ڏٺو. هنن خوشيءَ سان مندر جي زمين هڪ مسلمان واپاريءَ کي وڪڻي ته جيئن هُو پنهنجي عبادتگاهه اڏي سگهي.
اسلامي اصطلاحن جو سنسڪرت روپ: هي لکت مڪمل طور تي درٻاري سنسڪرت ۾ آهي، جنهن ۾ اسلامي تصورن کي مقامي هندستاني لفظن ۾ ترجمو ڪيو ويو آهي. مثال طور: الله تعاليٰ لاءِ وشواناٿ (جهان جو مالڪ)، سونيروپ (مادي صورت کان پاڪ) ۽ پراماتما (اعليٰ روح) جا لفظ استعمال ڪيا ويا آهن، جڏهن ته حضور اڪرم ﷺ جن لاءِ بوڌا بنڌوڪا (هدايت جو دوست) جو لقب ڪم آندو ويو آهي.
واپار کي ترجيح: عربي سمنڊ ذريعي ٿيندڙ بحري واپار (خاص ڪري گهوڙن جو واپار) گجرات جي راڄ ۽ خود سومناٿ مندر جي دولت جو وڏو ذريعو هو. ان ڪري معاشي ضرورتن ماضيءَ جي مذهبي ڇڪتاڻ کي پٺتي ڇڏي ڏنو هو.
13هين صديءَ جي گجرات ۾ رهندڙ ماڻهن لاءِ حقيقي زندگي گڏيل معاشي ۽ سماجي ڀائيچاري واري هئي. اتان جي قيادت هڪ پرڏيهي مسلمان واپاريءَ کي دشمن نه، پر پنهنجي بحري ۽ واپاري برادريءَ جو هڪ معزز ۽ قانون جو پابند ميمبر سمجهندي هئي.
____________
انگريزيءَ مان سنڌيءَ ۾ ترجمو: جيمناءِ
ايڊيٽنگ: نصير اعجاز
