جاگرافيائي ڪوڙڪي ۽ بقا جو ڪيس: ڇا اسٽيبلشمينٽ تاريخ جي سڀ کان وڏي چال هلندي؟

THE AsiaN جو ايڊيٽر (Editor)15-07-2026

پڙھڻ جي لاءِ 13 منٽ

جولاءِ جو هيءُ گرم مهينو پاڪستان لاءِ هڪ اهڙو تاريخي، اسٽريٽجڪ ۽ جاگرافيائي امتحان بڻجي آيو آهي، جنھن ۾ پاڪستان جي جاگرافيائي بيھڪ ساهه منجهائيندڙ اسٽريٽجڪ ڪوڙڪيءَ ۾ تبديل ٿي چڪي آهي.

تحقيق: ابراهيم صالح محمد

دنيا جي قومن جي تاريخ آڏو ڪڏهن ڪڏهن اهڙا ڏکيا، بي رحم ۽ سفاڪ لمحا ايندا آهن، جتي سُستي ۽ غلطيءَ جي گنجائش ٻُڙي ھوندي آهي. جولاءِ 2026ع جو هيءُ گرم مهينو پاڪستان لاءِ هڪ اهڙي ئي تاريخي، اسٽريٽجڪ ۽ جاگرافيائي امتحان بڻجي آيو آهي، جنھن ۾ پاڪستان جي جاگرافيائي بيھڪ ساهه منجهائيندڙ اسٽريٽجڪ ڪوڙڪيءَ ۾ تبديل ٿي چڪي آهي.

پاڪستان هن وقت ڪيترن ئي محاذن تي پکڙيل بحران جو شڪار آهي، جنھن ۾ ان جي اندروني سياست مفلوج، معيشت وينٽيليٽر تي ۽ سرحدون بارود جي بوءِ سان ٻوساٽيل آهن. ان اونداهي سرنگهه ۾ هاڻي سيويلين قيادت جي بي وسي ۽ بي اختياري مڪمل طور پڌري ٿي چڪي آهي، ۽ هاڻي فيصلو ڪندڙ بال مڪمل طور تي ملڪي اسٽيبلشمينٽ وٽ اچي ڪريو آهي. اقتداري قوتن کي هاڻي پنهنجي روايتي انا ۽ مائيڪرو مينيجمينٽ جي پاليسي کي هڪ طرف رکي نه صرف اندروني طور سياسي فراخدلي ڏيکارڻي پوندي، پر ٻاهرين محاذ تي سعودي عرب جي تاريخي ۽ معتبر ڪردار کي ڪم آڻي ملڪ کي ان تاريخي ڌُٻڻ مان ڪڍڻو پوندو.

جيڪڏهن اسان پاڪستان جي موجوده جاگرافيائي ۽ سياسي نقشي تي نظر وجهون، ته اسان جو ملڪ هن وقت چئن انتهائي هاڃيڪار محاذن جي گهيري ۾ نظر اچي ٿو:

ڏکڻ-مغربي محاذ: ايران آمريڪا جنگ جو خوفناڪ پاڇو

پهريون ۽ سڀ کان وڏو جهٽڪو اسان جي اُتر-اولھ ۾ پاڙيسري ملڪ ايران ۽ آمريڪا جي وچ ۾ ڇڙندڙ تازي خوفناڪ جنگ آهي. جُون 2026ع ۾ ٿيل ‘اسلام آباد جنگ بندي معاهدي’ جي ٽٽڻ کانپوءِ، آمريڪي صدر ڊونالڊ ٽرمپ پاران ايران جي بحري ناڪابندي ۽ ساحلي شهرن تي فضائي حملن سڄي خطي جي امن کي داءَ تي لڳائي ڇڏيو آهي. ايران جي پاسدارانِ انقلاب پاران جوابي ڪارروائي طور هرمز جي لنگهه ۾ خليجي ملڪن جي تيل جي ٽينڪرن ۽ بحرين ۽ اردن ۾ آمريڪي اڏن کي نشانو بڻائڻ واري عمل پاڪستان کي سڌو سنئون لپيٽ ۾ آڻي ڇڏيو آهي.

ان جنگ جو سڀ کان وڏو هاڃيڪار اثر اسان جي معيشت تي پيو آهي. هرمز لنگھ جي بندش جي خوف سبب عالمي مارڪيٽ ۾ ڪچي تيل جون قيمتون آسمان سان وڃي لڳيون آهن، جنهن جي نتيجي ۾ پاڪستان جي حڪومت کي ملڪي سطح تي پيٽرول ۽ ڊيزل جي قيمتن ۾ پنجاهه سيڪڙو تائين جو چيلهه ٽوڙيندڙ اضافو ڪرڻو پيو آهي. هن ٻاهرين جهٽڪي ملڪ ۾ مهانگائيءَ جو اهو طوفان کڙو ڪيو آهي، جنهن عام ماڻهوءَ کان جيئڻ جو حق به کسي ورتو آهي. ان کان علاوه، فرنس آئل ۽ ايل اين جي (LNG) جي فراهمي معطل ٿيڻ سبب ملڪ جو انرجي سيڪٽر سخت بحران جو شڪار آهي، ڊگھي لوڊشيڊنگ صنعتي ڦيٿو بيھاري ڇڏيو آهي، ۽ آءِ ايم ايف جي تازي سخت پروگرام جا ٽارگيٽ به رولي ۾ پوندي نظر اچي رهيا آهن. هن محاذ تي پاڪستان جي بقا صرف ۽ صرف ‘سخت غير جانبداري’ ۾ آهي؛ ڪنهن به هڪ ڌر جو ساٿ ڏيڻ يا پنهنجي فضائي حدن جي فراهمي بلوچستان جي حساس بارڊر تي جنگ جي هڪ نئين باهه ڀڙڪائڻ برابر هوندو.

ڪابل سان ٽڪراءُ

ٻيو سرگرم محاذ افغانستان سان تڪرار جو آهي. ڪراچي ۾ رينجرز تي ٿيل تازي حملي جون ڪڙيون افغان سرزمين سان ملڻ کانپوءِ اسلام آباد ۽ ڪابل جي وچ ۾ سفارتي ۽ فوجي تلخي آخري حدن کي ڇهي رهي آهي. پاڪستان جي فوجي قيادت هاڻي پنهنجي ڏهاڪا پراڻي ‘اسٽريٽجڪ ڊيپٿ’ (Strategic Depth) جي روايتي پاليسي کي دفن ڪري ‘زيرو ٽولرنس’ جو جارحاڻو اصول اپنائي چڪي آهي. طورخم ۽ چمن بارڊرن تي سخت ترين سيڪيورٽي اصول لاڳو آهن ۽ بغير پاسپورٽ ۽ ويزا جي افغان شهرين جي اچ وڃ تي مڪمل پابندي لڳائي وئي آهي. پاڪستان کي هن مغربي محاذ تي پنهنجا فوجي ۽ مالي وسيلا لڳائڻا پئجي رهيا آهن ته جيئن ڪالعدم ٽي ٽي پي ۽ ٻين ملڪ دشمن گروهن جي حملن جو رستو روڪي سگهجي. ماهرن کي سخت ڳڻتي آهي ته وچ اوڀر جي بحران جو فائدو وٺي پاڪستان مخالف قوتون مغربي سرحد تي دٻاءُ وڌائي سگهن ٿيون ته جيئن پاڪ فوج جو ڌيان ۽ دفاعي وسيلا تقسيم ڪري سگهجن.

اوڀر وارو محاذ: روايتي حريف جو تاڙ ۾ هجڻ

ٽيون محاذ اوڀر ۾ روايتي حريف هندستان جو پُراڻي دشمني وارو رويو آهي، جيڪو هميشه کان پاڪستان جي اندروني سياسي ڪمزوري ۽ مغربي سرحدن تي مصروفيت جو فائدو وٺڻ جي تاڙ ۾ رهندو آهي. تاريخ گواه آهي ته جڏهن به پاڪستان اندروني طور ڪمزور ۽ معاشي طور عدم استحڪام جو شڪار ٿيو آهي، اوڀر سرحد تي هندستان پاران ڪنهن به قسم جي ايڊونچر جو خطرو ٻيڻو ٿي ويو آهي.

اندروني محاذ: سياسي انتشار ۽ معاشي مفلوجي

پر انهن سڀني ٻاهرين محاذن کان وڌيڪ هاڃيڪار ۽ خوفناڪ چوٿون محاذ خود پاڪستان جو مرڪز يعني ان جو اندروني سياسي ۽ معاشي خلفشار آهي. هي هڪ مڃيل حقيقت آهي ته جيستائين ملڪ اندر سياسي استحڪام ۽ پاليسين جو تسلسل نه هوندو، تيستائين ڪا به رياست ٻاهرين خطرن جو مقابلو نٿي ڪري سگهي. موجوده سيويلين حڪمران اتحاد ۽ اپوزيشن جي وچ ۾ نفرت ۽ وڇوٽي ان حد تائين پهچي چڪي آهي جو هو ملڪي بقا لاءِ ڪنهن هڪ ميز تي ويهڻ يا عارضي ‘سياسي جنگ بندي’ ڪرڻ تي به تيار ناهن. سيويلين قيادت هن وقت عوامي مقبوليت جي بدترين بحران ۽ شديد ڌڙيبندي جو شڪار آهي، جنهن سڄي حڪومتي نظام کي مفلوج ڪري ڇڏيو آهي. عوام جو رياست تان اعتماد کڄي رهيو آهي ۽ اپوزيشن مهانگائي کي ڍال بڻائي ملڪ گير احتجاج جون تياريون ڪري رهي آهي.

بند گليءَ مان نڪرڻ جو رستو: سياسي فراخدلي

اهڙين حالتن ۾ سوال اڀري ٿو ته هن بند گليءَ مان نڪرڻ جو رستو ڪهڙو آهي؟

ان جو واحد، حتمي ۽ معروضي جواب اهو آهي ته هاڻي بال مڪمل طور تي اسٽيبلشمينٽ جي ڪورٽ ۾ آهي. جيئن ته سيويلين پارٽيون پنهنجي سياسي بقا، نظرياتي دشمنين ۽ ووٽ بئنڪ جي خوف سبب طويل المدتي يا ڪڙا فيصلا ڪرڻ جي پوزيشن ۾ ناهن، ان ڪري اسٽيبلشمينٽ کي پاڻ اڳتي وڌي هڪ ‘اڪنامڪ ۽ پوليٽيڪل مينيجر’ جو اڏاوتي ڪردار ادا ڪرڻو پوندو.

پر ان لاءِ مقتدر قوتن کي پنهنجو روايتي طريقو بدلائڻو پوندو. کين هاڻي انتهائي ‘فراخدليءَ’ سان اپوزيشن ۽ عوامي نمائندن سان پسِ پرده بامقصد ڳالهين جو آغاز ڪرڻو پوندو. اپوزيشن کي پوئتي ڌِڪي ڀت سان لڳائي، يا کين سياسي عمل مان زبردستي ٻاهر رکي جوڙيل ڪا به ‘قومي ايجنڊا’ يا ‘ميثاقِ معيشت’ عوامي قبوليت حاصل ڪري نه سگهندي، ۽ ملڪ اهڙي طرح ڀٽڪندو رهندو. ملڪ کي هن وقت انتقام کان پاڪ هڪ سياسي عام معافي ۽ سڀني اسٽيڪ هولڊرن جي وچ ۾ هڪ طويل المدتي معاهدي جي ضرورت آهي.

سعودي عرب جو ڪردار: معتبر ضامن

ان اندروني فراخدليءَ سان گڏوگڏ، پاڪستان کي ان معاشي ۽ سياسي ڌُٻڻ مان ڪڍڻ لاءِ ٻاهرين طور تي سڀ کان معتبر چاٻي برادر ملڪ ‘سعودي عرب’ وٽ آهي. پاڪستان جي سياسي تاريخ گواهه آهي ته جڏهن به سياسي قيادت ۽ اهم اسٽيڪ هولڊرن جي وچ ۾ ڊيڊلاڪ حل نه ٿيڻ جهڙو ٿيو، ته سعودي عرب هميشه هڪ مخلص ‘وڏي ڀاءُ’ ۽ ضامن جو ڪردار ادا ڪيو.

موجوده علائقائي صورتحال ۾ پاڪستان جو مستحڪم ٿيڻ خود سعودي عرب جي پنهنجي مفاد ۾ آهي. ايران-آمريڪا جنگ جي پاڇي ۾ سعودي عرب کي پنهنجي تيل جي تنصيبات ۽ اندروني سلامتي بابت سخت خدشا آهن. ان خوفناڪ جنگي ماحول ۾ پاڪستان جي نيوڪليئر پوزيشن ۽ ان جي مضبوط روايتي فوجي طاقت ئي اهو واحد دفاعي حصار ۽ ‘ايٽمي ڇٽي آهي جنهن تي خليجي ملڪ ڀروسو ڪري سگهن ٿا. هڪ ڪمزور، ايٽمي صلاحيت رکندڙ پر معاشي طور مفلوج پاڪستان خود سعودي عرب جي پنهنجي بچاءُ لاءِ هڪ تمام وڏو سيڪيورٽي رسڪ آهي.

ان کان علاوه، سعودي ولي عهد شهزاده محمد بن سلمان پنهنجي پروگرام ‘ويزن 2030’ تحت پاڪستان جي مائننگ ۽ انرجي جي شعبن (جهڙوڪ ريڪوڊڪ ۽ ايس آءِ ايف سي جي منصوبن) ۾ اربين ڊالرن جي سيڙپ ڪري رهيو آهي. هو چڱيءَ طرح ڄاڻي ٿو ته جيڪڏهن پاڪستان اندر سياسي گهٻراهٽ ۽ امن امان جو بحران ختم نه ٿيو، ته سندس اها سموري سيڙپ خطري ۾ پئجي ويندي. تنهنڪري، اسٽيبلشمينٽ کي گهرجي ته هوءَ سعودي عرب کي ان سياسي ڊيڊلاڪ کي ختم ڪرڻ لاءِ بطور ٽياڪڙ استعمال ڪري. سعودي قيادت جو احترام پاڪستان جي اسٽيبلشمينٽ، حڪمران جماعتن ۽ حقيقي اپوزيشن، ٽنهي وٽ بلا تفريق موجود آهي. جيڪڏهن سعودي عرب پاڪستان کي معاشي بيل آئوٽ پيڪيجز ڏيڻ سان گڏ اهو دوستانه شرط رکي ته هو سمورين حقيقي سياسي قوتن کي هڪ ميز تي ڏسڻ گهري ٿو، ته پاڪستان جي سياسي پارٽين جو وڃايل اعتماد بحال ٿي سگهي ٿو ۽ ملڪ ۾ هڪ طويل المدتي سياسي جنگ بندي ممڪن ٿي ويندي.

جيئن ڪارونجهر بابت ٿر جا ٿري چوندا آهن ته “ڪارونجهر سون ڏئي ٿو”، ڇاڪاڻ ته اهو جبل سندن زندگي، روزگار ۽ پاڻي جي ذخيرن جو ضامن آهي؛ بلڪل اهڙي ئي طرح پاڪستان جي اسٽرٽجڪ جاگرافي ۽ ان جو دفاعي مقام به اسان جو سڀ کان قيمتي ۽ اڻملھ اثاثو آهي، بشرطيڪ اسان ان کي اندروني لڙاين ۽ انتقام جي بٺي ۾ اڇلائڻ بدران عقل ۽ دانائيءَ سان استعمال ڪريون.

پاڪستان وٽ هاڻي وڌيڪ سياسي تجربن، بند ڪمرن جي فيصلن، انتقامي سياست يا اندروني خلفشار جي گنجائش قطعي طور ختم ٿي چڪي آهي. اسٽيبلشمينٽ کي هاڻي پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڏي ۽ فيصلي ڪندڙ چال هلڻي پوندي. کين سيويلين قيادت جي مصلحت پسندي ۽ بي وسيءَ کي هڪ طرف رکي پاڻ هڪ قدم اڳتي وڌائڻو پوندو، حقيقي اپوزيشن لاءِ پنهنجا دروازا ئي کولڻا پوندا ۽ سعودي عرب جي باوقار ضمانت ۾ هڪ اهڙو ‘ميثاقِ پاڪستان’ جوڙڻو پوندو جيڪو ايندڙ ڏهن سالن لاءِ ملڪ جي معاشي ۽ پرڏيهي پاليسي کي روزاني جي گندي سياست جي زيان کان محفوظ ڪري ڇڏي.

جيڪڏهن اڄ اهو موقعو وڃايو ويو، ته ايران جي جنگ، افغانستان جي ڇڪتاڻ ۽ اندروني مهانگائي جو هي خوفناڪ طوفان پاڪستان کي هڪ اهڙي اونداهي کاهيءَ ڏانهن ڌڪي ڇڏيندو جتان واپسي جو ڪو به رستو نه هوندو. وقت واريءَ وانگر هٿن مان نڪري رهيو آهي ۽ تاريخ جون اکيون اسان کي ڏسي رهيون آهن!

_________________