جيلن ۾ ڌاڙيلن جي بادشاهت: ھٿيار ڦٽا ڪندڙ ڌاڙيل جيلن اندران راڄ ڪرڻ لڳا!   

شڪارپور ڊسٽرڪٽ جيل جي سپرنٽنڊنٽ آغا ذوالفقار پٺاڻ جو چوڻ آهي ته جڏهن کان سرينڊر ٿيل ڏوهاري جيل ۾ آيا آهن، تڏهن کان اُھي جيل انتظاميا کي بليڪ ميل ڪرڻ ۽ پنهنجن ماڻهن وسيلي هراسان ڪرائڻ جون ڪوششون ڪري رهيا آهن.

اھي خبرون بہ اينديون رهيون آهن ته جيل ۾ ويٺل ڏوهاري ٻاهرين دنيا سان پنهنجا رابطا برقرار رکن ٿا، موبائل فون ذريعي ماڻهن کي ڌمڪيون ڏين ٿا، ڀتو گھرن ٿا، بليڪ ميل ڪن ٿا ۽ پنهنجن ڏوهاري نيٽ ورڪن کي هلائڻ جي ڪوشش ڪن ٿا. ڪڏهن ڌمڪين وارا خط يا چٺيون موڪلڻ، ڪڏهن پنهنجن مخالفن کي دٻاءَ ۾ رکڻ ۽ ڪڏهن قبائلي تڪرارن بابت جرڳا ڪرائڻ جون شڪايتون به سامهون اينديون رهيون آهن.

نسيم بخاري

شڪارپور ڊسٽرڪٽ جيل جي ٽنهي دروازن تي صبح سوير هٿياربندن جي فائرنگ واري واقعي شهر ۾ خوف ۽ بي چينيءَ جي اهڙي فضا پيدا ڪئي آهي، جنهن کي ڪنهن به صورت ۾ معمولي واردات سمجهي نظرانداز نٿو ڪري سگهجي. جيل، جيڪو قانون جي عملداريءَ، جوابدارن جي نگرانيءَ ۽ سماج کي ڏوهاري سرگرمين کان محفوظ رکڻ واري رياستي ذميواريءَ جو اهم مرڪز آهي، جيڪڏهن پاڻ ئي هٿياربندن جي فائرنگ ۽ ڌمڪين جي ور چڙهي وڃي ته پوءِ معاملو رڳو جيل جي حفاظتي انتظامن تائين محدود نٿو رهي. اهو رياستي اختيار، انتظامي خودمختياري ۽ قانون جي بالادستيءَ بابت هڪ وڏو سوال بڻجي وڃي ٿو.

هن واقعي بابت 3 نومبر 2026ع تي سامهون آيل ميڊيا رپورٽن موجب موٽر سائيڪلن تي سوار هٿياربندن جيل جي ڀرسان فائرنگ ڪئي، جنهن کان پوءِ پوليس علائقي کي گهيري ۾ ورتو. جيل سپرنٽنڊنٽ آغا ذوالفقار پٺاڻ جو موقف هن واقعي کي وڌيڪ ڳڻتيءَ جوڳو بڻائي ٿو. سندس چوڻ آهي ته جڏهن کان سرينڊر ٿيل ڏوهاري جيل ۾ آيا آهن، تڏهن کان اُھي جيل انتظاميا کي بليڪ ميل ڪرڻ ۽ پنهنجن ماڻهن وسيلي هراسان ڪرائڻ جون ڪوششون ڪري رهيا آهن. هن واضح ڪيو آهي ته هو ڪنهن جي بليڪ ميلنگ ۾ نه ايندو ۽ ڪنهن کي به قانون هٿ ۾ کڻڻ جي اجازت نه ڏني ويندي.

 جيل انچارج راھوجو موجب انتظاميا جي هڪ آفيسر جي گهر تي به فائرنگ ڪري خوف ۽ خطري واري صورتحال پيدا ڪئي وئي هئي. جيڪڏهن  اهي الزام جاچ ۾ درست ثابت ٿين ٿا ته پوءِ سوال رڳو فائرنگ ڪندڙ هٿياربندن جي گرفتاريءَ جو نه، پر ان نيٽ ورڪ جي سڃاڻپ جو به آهي، جيڪو جيل جي اندر موجود ڏوهارين جي مرضيءَ کي ٻاهرين دنيا ۾ طاقت جي صورت ڏئي رهيو آهي.

سنڌ حڪومت جي سرينڊر پاليسيءَ جو بنيادي مقصد ڪچي ۽ ڏوهاري سرگرمين کان متاثر علائقن ۾ امن قائم ڪرڻ، هٿياربندن کي تشدد جي رستي تان هٽائڻ ۽ کين قانون جي دائري ۾ آڻڻ هجڻ گهرجي. اهڙي پاليسيءَ ۾ جيڪڏهن ڪو ڏوهاري هٿيار ڦٽا ڪري ٿو ته ان جو مطلب اهو هرگز ناهي ته سندس ماضيءَ جا ڏوهه، قتل، اغوا، ڦرون ۽ ٻين شهرين سان ڪيل زيادتيون پاڻمرادو ختم ٿي وڃن ٿيون.

22 آڪٽوبر 2025ع تي شڪارپور پوليس لائينز ۾ سنڌ حڪومت جي سرينڊر پاليسيءَ تحت 72 ڌاڙيلن هٿيار ڦٽا ڪيا هئا. انهن هٿيارن جي نمائش به ڪئي وئي، جن ۾ 62 جِي ٿري رائفلون، 97 ايس ايم جيون، 48 ڊبل بيرل بندوقون، ٻه آر پي جي لانچر، هڪ اينٽي ٽينڪ رائيفل ۽ 12.7 ايم ايم جي اينٽي ايئرڪرافٽ گن شامل هئي. هٿيارن جو مجموعي تعداد 200 کان وڌيڪ هو، جڏهن ته سرينڊر ڪندڙن  تي انعامن جي مجموعي رقم ڇهه ڪروڙ رپين کان وڌيڪ ٻڌائي وئي هئي. انهن ۾ ڪيترائي اهڙا ماڻهو به شامل هئا، جن خلاف قتل،  ڀُنگ لاءِ اغوا ۽ ٻين سنگين ڏوهن جا ڪيس موجود هئا. بيلو تيغاڻي ۽ ٻين بدنام ڏوهارين جا نالا به ان سلسلي ۾ رپورٽن ۾ آيا. ان کان پوءِ جون 2026ع ڌاري ڪنڌڪوٽ-ڪشمور ۽ شڪارپور سان تعلق رکندڙ لڳ ڀڳ 50 ڌاڙيلن جي پيش پوڻ جون خبرون آيون. ڪنڌڪوٽ ۾ 44 جوابدارن جي سرينڊر جي خبر آٿي، جڏهن ته آپريشن نجات مهراڻ دوران وڌيڪ سرينڊر پڻ رپورٽ ٿيا. اهڙيءَ ريت سرينڊر جو عمل هڪ تقريب تائين محدود نه رهيو، پر 2026ع ۾ به جاري رهيو. ايترا ماڻهو هٿيار ڦٽا ڪرڻ، سوين جديد هٿيار حوالي ڪرڻ ۽ سرڪاري سطح تي امن جي ڪاميابين جا اعلان ٿيڻ باوجود جيل انتظاميا کي بليڪ ميلنگ ۽ ٻاهرين فائرنگ جهڙين حالتن کي منهن ڇو ڏيڻو پئجي رهيو آهي؟

شڪارپور ۾ سرينڊر جو عمل رڳو ڪنهن هڪ فرد يا خاندان تائين محدود نه رهيو. ان ۾ سردارن، جاگيردارن، سياسي اثر رسوخ رکندڙ شخصيتن ۽ مختلف برادرين جي بااثر ماڻهن جو وچ وارو ڪردار به رهيو آهي. اهڙن ماڻهن جي معرفت ڪيترن ئي ڏوهاري عنصرن کي انتظاميا آڏو پيش ڪيو ويو. پر اصل سوال اهو آهي ته سرينڊر وقت ڪهڙا شرط طئہ ٿيا؟ ڪنهن ڪهڙي ذميواري قبول ڪئي؟ ڏوهارين جي قانوني حيثيت، پراڻن ڪيسن، هٿيارن ۽ مستقبل جي روين بابت ڪهڙو لکت ۾ معاهدو يا انتظامي رڪارڊ موجود آهي؟ جيڪڏهن سرينڊر ڪرائيندڙ بااثر ماڻهن انتظاميا کي ڪي ضمانتون ڏنيون هيون ته انهن ضمانتن جي نوعيت به عوام آڏو اچڻ گهرجي. جيڪڏهن انهن ماڻهن جي وچ ۾ ڪنهن قسم جا سمجهوتي وارا شرط طئہ ٿيا هئا ته انهن جي قانوني حيثيت واضح ٿيڻ گهرجي. اهو به ممڪن آهي ته ڪجهه سرينڊر ڪندڙ ڏوهارين پنهنجي پراڻن واسطن ۽ سهولتڪارن سان اختلاف پيدا ڪري ڇڏيا هجن ۽ هاڻي پاڻ کي هڪ الڳ طاقت سمجهي رهيا هجن. جيڪڏهن ايئن آهي ته پوءِ سوال اهو پيدا ٿئي ٿو ته جيڪي بااثر ماڻهو سرينڊر ڪرائڻ لاءِ وچ ۾ پيا هئا، انهن جي ضمانتن ۽ اثر رسوخ جي هاڻي ڪهڙي حيثيت آهي؟ سرينڊر پاليسي ڪنهن سردار، جاگيردار يا سياسي شخصيت جي ذاتي اختيار جو نالو نه آهي. اها رياست جي پاليسي آهي، جنهن جي عملدرآمد ۽ نتيجن جي ذميواري به رياست تي آهي.

جيلن بابت عام تاثر اهو رهيو آهي ته بااثر ڏوهارين لاءِ جيل جون ڀتيون ايتريون مضبوط ناهن هونديون، جيترو عام قيدين لاءِ قانون جو گهيرو سخت هوندو آهي. وقت بوقت اهڙيون شڪايتون ۽ خبرون سامهون اينديون رهيون آهن ته جيل ۾ ويٺل ڏوهاري ٻاهرين دنيا سان پنهنجا رابطا برقرار رکن ٿا، موبائل فون ذريعي ماڻهن کي ڌمڪيون ڏين ٿا، ڀتو طلب ڪن ٿا، بليڪ ميل ڪن ٿا ۽ پنهنجن ڏوهاري نيٽ ورڪن کي هلائڻ جي ڪوشش ڪن ٿا. ڪڏهن ڌمڪين وارا خط يا چٺيون موڪلڻ، ڪڏهن پنهنجن مخالفن کي دٻاءَ ۾ رکڻ ۽ ڪڏهن قبائلي تڪرارن بابت جرڳا ڪرائڻ جون شڪايتون به سامهون اينديون رهيون آهن. جيڪڏهن اهي سرگرميون جيل اندر ويهي ڪيون وڃن ٿيون ته پوءِ جيل جي نگرانيءَ واري نظام جي ڪارڪردگيءَ بابت سنجيده سوال پيدا ٿين ٿا. ڇا ڪنهن قيديءَ کي اهو اختيار حاصل آهي ته هو جيل ۾ ويهي ماڻهن کي گهرائي، پنهنجا فيصلا ٻڌائي ۽ ٻين جي زندگين بابت حڪم جاري ڪري؟ اتر سنڌ جي ڌاڙيل گروهن پاران فون ڪالز وسيلي ڀتو طلب ڪرڻ، ڌمڪيون ڏيڻ ۽ پنهنجن مخالفن کي ڊيڄارڻ لاءِ بارودي شين جا حصا موڪلڻ جو ذڪر موجود آهي.  قبائلي سرپرستي ۽ جاگيردارن سان ڏوهاري گروهن جي لاڳاپن بابت به اهم نقطا نروار ٿيندا آيا آهن.جيل اندر ويهي انهن سرگرمين جي ٿيڻ جي تصديق الڳ جاچ جو موضوع آهي.

اسان جي جيلن بابت وقت بوقت اهڙيون خبرون به اينديون رهيون آهن، جن ۾ بااثر قيدين کي حاصل غيرمعمولي سهولتن جو ذڪر ڪيو ويندو آهي. ايئرڪنڊيشنر، ٽيليويزن، موبائل فون، نشي آور شيون، نوڪر چاڪر، مالش ڪندڙ، کاڌي پيتي جون خاص سهولتون ۽ ملاقاتن جا غيرقانوني انتظام، اهي سڀ الزام جيلن جي نگرانيءَ واري نظام تي سوال اٿاريندا رهيا آهن. ڪڏهن جيلن اندر موسيقيءَ جي محفلن، ناچ گانن ۽ مجري جهڙين سرگرمين جا به تذڪرا ٿيندا رهيا آهن. جيڪڏهن اهڙيون سرگرميون ڪنهن جيل ۾ ٿين ٿيون ته اهي رڳو ضابطن جي ڀڃڪڙي نه، پر رياستي اختيار جي توهين به آهن. مختلف وقتن تي اهڙيون شڪايتون به سامهون آيون آهن ته بااثر قيدين کي رات جي وقت جيل کان ٻاهر وٺي وڃڻ، پنهنجن گهرن يا دوستن سان ملائڻ ۽ وري جيل ۾ واپس آڻڻ جا غيرقانوني انتظام ٿيندا رهيا آهن. سوال اهو به آهي ته ڇا ڪو وڏو ڏوهاري جڏهن پنهنجي ڏوهاري سرگرمين کان ٿڪجي پوي ٿو ته جيل کي ڪجهه وقت لاءِ آرام گاهه بڻائي ٿو؟ ڇا هو جيل اندر رهندي به ٻاهرين ڏوهاري نيٽ ورڪ سان رابطي ۾ رهي ٿو؟ ڇا سندس حڪم تي اغوا، ڦر ۽ ڌمڪين جا واقعا ٿيندا رهن ٿا؟ جيڪڏهن اهڙيون ڳالهيون درست آهن ته پوءِ جيل ۾ قيد هجڻ ۽ ڏوهاري سرگرمين کان الڳ هجڻ ۾ ڪهڙو فرق رهجي ويو؟

شڪارپور ڊسٽرڪٽ جيل بابت مقامي سطح تي اهڙيون ڳالهيون ۽ شڪايتون به سامهون اينديون رهيون آهن ته جوابدار ۽ قيدي آسانيءَ سان فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿيندا رهيا آهن. جيڪڏهن اهڙا واقعا بار بار پيش آيا آهن ته انهن جي مڪمل فهرست، تاريخن، جوابدارن جي سڃاڻپ ۽ لاڳاپيل جاچ رپورٽن کي عوام آڏو آڻڻ گهرجي. جيل مان ڪنهن قيديءَ جو فرار ٿيڻ رڳو هڪ شخص جي ڀڄڻ جو معاملو ناهي، پر اهو سيڪيورٽيءَ جي ڪيترن ئي حصن جي ناڪاميءَ جو ثبوت آھي. جيل جي ڀتين، دروازن، پهريدارن، نگرانيءَ جي نظام ۽ اندروني رابطن ۾ ڪٿي نه ڪٿي ڪا ڪمزوري ڳولھڻي پوندي. ڊسٽرڪٽ جيل مان فرار ٿيل قيدين بابت الڳ سرڪاري رڪارڊ حاصل ڪرڻ ضروري آهي. جيڪڏهن شڪارپور ڊسٽرڪٽ جيل مان ماضيءَ ۾ به قيدي فرار ٿيا آهن ته پوءِ هر واقعي ۾ ذميوار عملي، ڊيوٽيءَ تي مقرر اهلڪارن ۽ انتظامي نگرانيءَ بابت جاچ جا نتيجا به منظرعام تي اچڻ گهرجن. آخر هڪ ئي اداري ۾ بار بار حفاظتي ناڪاميءَ جا سبب ڪهڙا آهن؟

جيلن اندر ڏوهارين جي بادشاهت جون ڳالهيون پراڻيون آهن، پر جيڪڏهن جيل سپرنٽنڊنٽ جي بيان موجب سرينڊر ٿيل ڏوهاري پنهنجن ماڻهن ذريعي جيل انتظاميا کي هراسان ڪرائين ٿا، آفيسرن جي گهرن تي فائرنگ ٿئي ٿي ۽ جيل جي دروازن ڀرسان هٿيارن جا آواز ٻڌڻ ۾ اچن ٿا ته پوءِ اها صورتحال هڪ نئين ۽ وڌيڪ خطرناڪ رخ ڏانهن اشارو ڪري ٿي. هتي ڳالهه رڳو ڪنهن قيديءَ جي غيرقانوني سهولت حاصل ڪرڻ جي ناهي، پر جيل جي انتظامي فيصلي سازيءَ کي ٻاهرين هٿياربند دٻاءَ وسيلي متاثر ڪرڻ جي ڪوشش جو امڪان آهي. جيڪڏهن ڪو قيدي جيل اندر ويهي انتظاميا کي پنهنجي مرضيءَ موجب هلائڻ چاهي ۽ سندس ٻاهر موجود ماڻهو ان خواهش کي فائرنگ ۽ ڌمڪين سان مضبوط ڪن ته اها رياستي اختيار کي چئلينج ڪرڻ جي برابر صورتحال آهي. آغا ذوالفقار پٺاڻ جو اهو اعلان ته هو ڪنهن جي بليڪ ميلنگ ۾ نه ايندو، انتظامي طور هڪ واضح موقف آهي. پر اهڙي موقف کي رڳو بيانن تائين محدود نه رهڻ گهرجي. جيل انتظاميا جي آفيسرن ۽ سندن خاندانن جي حفاظت، جيل جي اندر ۽ ٻاهر سيڪيورٽي، قيدين جي نگراني ۽ غيرقانوني رابطن جي خاتمي لاءِ عملي قدم کڻڻ لازمي آهي

هن سڄي صورتحال ۾ سنڌ حڪومت، گهرو کاتي، آءِ جي جيل، ضلعي انتظاميا ۽ پوليس کي گڏجي ڪجهه بنيادي معاملن تي وضاحت ڪرڻ گهرجي. سرينڊر ڪندڙن جي مڪمل فهرست ۽ سندن قانوني حيثيت ڇا آهي؟ انهن مان ڪيترا ماڻهو ڪهڙن ڪيسن ۾ گهربل آهن؟ سرينڊر وقت ڪهڙا شرط طئہ ٿيا ۽ انهن تي عملدرآمد جي نگراني ڪنهن ڪئي؟ جيلن اندر قيدين کي موبائل فون، نشي آور شين ۽ ٻين غيرقانوني سهولتن کان پاڪ رکڻ لاءِ ڪهڙو نظام موجود آهي؟ ڇا جيل اندر ڪنهن قيديءَ پاران ٻاهرين ماڻهن کي ڌمڪيون ڏيڻ، خط موڪلڻ، ڀتو گهرڻ يا جرڳا ڪرائڻ بابت ڪا جاچ ٿي آهي؟ جيل سپرنٽنڊنٽ پاران بليڪ ميلنگ ۽ آفيسر جي گهر تي فائرنگ بابت ڪهڙي ايف آءِ آر داخل ٿي آهي ۽ ان جي جاچ ڪهڙي مرحلي تي آهي؟ ٽنهي دروازن تي فائرنگ ڪندڙ ڪير هئا؟ ڇا اهي ڪنهن قيديءَ جي چوڻ تي آيا هئا يا ڪنهن ٻئي گروهه سان سندن تعلق آهي؟ ساڳيءَ طرح شڪارپور ڊسٽرڪٽ جيل مان اڳ ۾ فرار ٿيل قيدين جا واقعا، انهن جي جاچ رپورٽون ۽ ذميوارن خلاف ڪيل ڪارروائيون به منظرعام تي آڻڻ گهرجن.

شڪارپور اڳ ئي ڪچي جي ڏوهاري سرگرمين، اغوا، قبائلي تڪرارن ۽ هٿياربند گروهن جي مسئلن جو شڪار آھي. اهڙي ماحول ۾ جيل به جيڪڏهن ڏوهارين جي اثر هيٺ اچڻ لڳي ته پوءِ عام ماڻهوءَ جي تحفظ بابت اميدون وڌيڪ ڪمزور ٿينديون. سرينڊر ڪندڙ ڏوهاري قانون جا پابند قيدي آهن، ڪنهن سردار، جاگيردار، سياسي شخصيت يا انتظامي عملدار جا ذاتي ماڻهو نه. جيل ۾ سندن حيثيت قيديءَ جي آهي، حڪمران جي نه. سرينڊر پاليسيءَ جو مقصد ڏوهارين کي قانون جي دائري ۾ آڻڻ هو، قانون کي ڏوهارين جي مرضيءَ تابع ڪرڻ نه. جيلن ۾ جيڪڏهن ڏوهارين جون عياشيون ختم نه ٿيون، سندن ٻاهرين نيٽ ورڪ ختم نه سگهيو، جيل اندر ويهي ڌمڪيون ڏيڻ ۽ جرڳا ڪرائڻ جو سلسلو بند نه ٿيو ۽ جيل انتظاميا کي به ڌمڪين وسيلي دٻائڻ جون ڪوششون ٿينديون رهيون ته پوءِ سرينڊر پاليسيءَ جي ڪاميابيءَ جون دعوائون پاڻمرادو سوالن جي ور چڙهي وينديون.

رياست جي اصل طاقت بندوق جي آواز ۾ نه، قانون جي عملداريءَ ۾ هوندي آهي. جيل جا دروازا ڏوهارين لاءِ بند ۽ قانون جي حڪمرانيءَ لاءِ کليل رهڻ گهرجن. ٻي صورت ۾ جيل ۽ ڏوهاري دنيا جي وچ ۾ فرق رڳو ڀتين جو رهجي ويندو. جيڪڏهن ڏوهاري جيل ۾ ويهي به ٻاهرين دنيا تي حڪم هلائي سگهي ٿو ته پوءِ سوال اهو ناهي ته جيل ۾ ڪير قيد آهي، سوال اهو آهي ته اصل ۾ جيل ڪنهن جي قبضي ۾ آهي؟

____________

نسيم بخاري سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن شڪارپور برانچ جو لائيف ٽائيم ميمبر آهي. هو سنڌي ادبي سنگت شڪارپور برانچ جو چار ڀيرا سيڪريٽري رهي چڪو آهي. گذريل ٽيهه سالن کان سنڌي اخبارن ۽ رسالن ۾ باقاعدگي سان ڪالم لکي رهيو آهي. ماضيءَ ۾ هو ماهوار رسالي ”وک“  شڪارپور جو ايڊيٽر پڻ رهي چڪو آهي