سوال اهو ناهي ته بادشاهه کپي يا نه کپي۔ اصل سوال اهو آهي ته جمهوريت جو اصل روح ڇا ٿو چوي؟ جيڪڏهن جمهوريت واقعي عوام جي حڪمراني جو نالو آهي، ته پوءِ ڪروڙين ماڻهن جي آواز کي ٻڌڻ، سمجهڻ ۽ ان جو احترام ڪرڻ ئي حڪمراني جو سڀ کان وڏو امتحان آهي۔
جڏهن ڪروڙين ماڻهو هڪ ئي ڳالهه ڪن ٿا، تڏهن اهو صرف هڪ سياسي مطالبو نه هوندو آهي، اهو سماج جي شعور جو اظهار هوندو آهي۔ اهڙي آواز کي دٻائڻ يا نظرانداز ڪرڻ سان مسئلو ختم نه ٿيندو آهي، بلڪہ اهو وڌيڪ پيچيده ٿي ويندو آهي
حڪيم پريم چاندواڻي
دنيا جي سياسي تاريخ ۾ اهڙا ڪيترائي وقت اچي چڪا آهن، جڏهن عوام جي آواز ۽ حڪمرانن جي ارادن جي وچ ۾ هڪ وڏو ٽڪراءُ پيدا ٿيو آهي۔ ڪڏهن حڪمران عوام جي خواهشن اڳيان جهڪي پوندا آهن ۽ ڪڏهن وري اقتدار جي نشي ۾ اهي عوامي مطالبن کي نظرانداز ڪري ڇڏيندا آهن۔ پر جڏهن عوام جو آواز ڪروڙن جي تعداد ۾ اڀري، جڏهن سڙڪن تي احتجاج جا منظر ڏسڻ ۾ اچن، جڏهن ميڊيا، دانشور ۽ سماج جا شعور رکندڙ ماڻهو هڪ ئي سوال ورجائڻ لڳن، تڏهن اهو منظر صرف سياست جو نه رهندو آهي، بلڪه اهو جمهوريت جي اصل روح جو امتحان بڻجي ويندو آهي۔
آمريڪا، جيڪو پاڻ کي دنيا جي سڀ کان وڏي جمهوريت سڏائي ٿو، اتي به ڪيترائي ڀيرا اهڙا وقت آيا آهن، جڏهن عوامي دٻاءُ حڪمرانن لاءِ هڪ وڏو چئلينج بڻجي بيٺو آهي۔ جمهوريت جو بنيادي فلسفو ئي اهو آهي ته اقتدار جو سرچشمو عوام آهي، ۽ حڪمران صرف عوام جي امانت جا نگهبان هوندا آهن۔ پر جڏهن اقتدار جي ڪرسيء تي ويهندڙ شخص پاڻ کي عوام کان مٿانهون سمجهڻ لڳي، تڏهن جمهوريت جي بنيادن ۾ ڏار پوڻ لڳندا آهن۔
تاريخ ٻڌائي ٿي ته جڏهن حڪمران پنهنجي طاقت کي مطلق العنان سمجهڻ لڳندا آهن، تڏهن سماج ۾ بيچيني وڌڻ لڳندي آهي۔ ماڻهو سوال ڪرڻ شروع ڪندا آهن، اختلاف جي لهر پيدا ٿيندي آهي، ۽ احتجاج جو سلسلو زور وٺندو آهي۔ اهڙو حال ان وقت پيدا ٿيندو آهي جڏهن ڪروڙين ماڻهن جو مطالبو ڪنهن حڪمران تائين پهچي ٿو، پر حڪمران ان کي ٻڌڻ لاءِ تيار نٿو ٿئي۔ اهو منظر ڪنهن بادشاهت جي ياد ڏياري ٿو، جتي حڪمران جو حڪم آخري سمجهيو ويندو هو، پر جمهوريت ۾ اهڙي سوچ هميشه بحث جو موضوع بڻجي ويندي آهي۔
آمريڪا جهڙي ملڪ ۾، جتي اظهارِ راءِ جي آزاديء کي وڏي اهميت ڏني وڃي ٿي، اتي عوامي آواز کي نظرانداز ڪرڻ رڳو هڪ سياسي فيصلو نه هوندو آهي، بلڪه اهو سماجي ۽ اخلاقي سوال به بڻجي ويندو آهي۔ جڏهن ماڻهو اهو محسوس ڪرڻ لڳن ته سندن آواز کي اهميت نه پئي ڏني وڃي، تڏهن جمهوريت جو روح زخمي ٿيڻ لڳندو آهي۔ ڇو ته جمهوريت صرف ووٽ ڏيڻ جو نالو ناهي، جمهوريت اصل ۾ عوام جي خواهشن ۽ احساسن کي سمجهڻ جو نالو آهي۔
اقتدار جي ڪرسي تي ويهڻ سان انسان جي نفسيات ۾ هڪ عجيب تبديلي اچي ويندي آهي۔ طاقت جو احساس ڪڏهن ڪڏهن انسان کي اهو وساري ڇڏيندو آهي ته هو به ساڳئي سماج جو حصو آهي جنهن مان هو اڀري آيو آهي۔ جڏهن حڪمران پاڻ کي ناقابلِ سوال سمجهڻ لڳن ٿا، تڏهن اختلاف کي بغاوت سمجهيو وڃي ٿو ۽ تنقيد کي دشمني۔ اهڙي صورتحال ۾ جمهوريت جو حسن آهستي آهستي ماٺو ٿيڻ لڳندو آهي۔
پر تاريخ جو هڪ ٻيو پاسو به آهي۔ تاريخ ٻڌائي ٿي ته آخرڪار عوام جو آواز ئي طاقتور ثابت ٿيندو آهي۔ بادشاهتون به ڪڏهن عوام جي دٻاءُ هيٺ اچي ختم ٿي ويون، آمريت جا وڏا وڏا قلعا به عوامي تحريڪن اڳيان ٽٽي پوندا آهن۔ ڇو ته عوام جي خواهش هڪ اهڙي طاقت آهي، جنهن کي گهڻي وقت تائين نظرانداز ڪرڻ ممڪن ناهي۔ اڳ به اهڙا مثال موجود آهن ته جن پنهن جا فيصلا عوام تي مڙهڻ شروع ڪيا انهن کي عوام ڌڪي ٻاهر ڪڍي ڇڏيو ۽ سندن مٿي مان بادشاهت واري مڳي پاش پاش ڪري ختم ڪري ڇڏي۔
جڏهن ڪروڙين ماڻهو هڪ ئي ڳالهه ڪن ٿا، تڏهن اهو صرف هڪ سياسي مطالبو نه هوندو آهي، اهو سماج جي شعور جو اظهار هوندو آهي۔ اهڙي آواز کي دٻائڻ يا نظرانداز ڪرڻ سان مسئلو ختم نه ٿيندو آهي، بلڪہ اهو وڌيڪ پيچيده ٿي ويندو آهي۔ حڪمت جي تقاضا اها آهي ته حڪمران عوام جي آواز کي سمجهن، ان تي غور ڪن، ۽ اهڙو رستو اختيار ڪن جيڪو سماج ۾ تڪرار بدران هم آهنگي پيدا ڪري۔
اقتدار عارضي آهي، پر عوام جو اعتماد دائمي هوندو آهي۔ جيڪو حڪمران عوام جي اعتماد کي برقرار رکي ٿو، اهو تاريخ ۾ عزت سان ياد ڪيو ويندو آهي، ۽ جيڪو حڪمران عوام جي آواز کان منهن موڙي ٿو، اهو وقت جي گرد ۾ گم ٿي ويندو آهي۔
تنهن ڪري سوال اهو ناهي ته بادشاهه کپي يا نه کپي۔ اصل سوال اهو آهي ته جمهوريت جو اصل روح ڇا ٿو چوي؟ جيڪڏهن جمهوريت واقعي عوام جي حڪمراني جو نالو آهي، ته پوءِ ڪروڙين ماڻهن جي آواز کي ٻڌڻ، سمجهڻ ۽ ان جو احترام ڪرڻ ئي حڪمراني جو سڀ کان وڏو امتحان آهي۔
وقت هميشه اهو ثابت ڪندو آهي ته طاقت جي ڪرسيء کان وڌيڪ مضبوط شئي عوام جو شعور هوندو آهي، ۽ جڏهن شعور جاڳي پوي ته پوءِ ڪنهن به تخت جي مضبوط هجڻ جو تصور به هميشه لاءِ ڪمزور ٿي ويندو آهي۔
گهمنڊيءَ جو، گهمنڊ ٽٽندو،
سندس غرور، هوا ٿي ويندو۔
____________
حڪيم پريم چاندواڻي شاعر ۽ ڪالم نگار آھي. ھُو سنڌ جي ڏوڪري شھر ۾ رھي ٿو
