ٻن ملڪن ۾ ورھايل رڻ: انڊيا جو ٿر خوشحال ۽ سنڌ جو ٿر سدائين عذابن ۾ ڇو؟   

حڪومتي بي ڌيانيءَ جي ڪري سنڌ وارو ٿر بار بار موتمار ڏڪار جي لپيٽ ۾ اچي وڃي ٿو، جڏھن تہ ٿر جو وڏو حصو انڊيا ۾ آھي پر اُتان جي حڪومت جي ڪامياب قدمن جي ڪري ھندستاني ٿر ۾ صورتحال مختلف آھي. ھيءُ مضمون انھن بنيادي مسئلن جي نشاندھي ڪري ٿو، جن کي حل ڪرڻ سان قدرت جي ھن آفت کي انسان جي پيدا ڪيل عذاب بنجڻ کان بچائي سگھجي ٿو.

نصير اعجاز

ھيلوڪي سانوڻيءَ ۾ ٿر ۾ اُميد کان گھٽ برساتون پيون پر تڏھن بہ ماروئڙا خوش ھئا ۽ ھزارين ماڻھو ٿر جو نظارو ڪرڻ لاءِ سموري سنڌ مان نڪري پيا ھئا. پر ھاڻي ڪجھ ڏينھن کان وري ڳڻتيءَ جھڙيون خبرون اچي رھيون آھن تہ ٿر ۾ ڏُڪار ڪاھي پيو آھي. ڏُڪار جي شدت ڪيتري آھي، مون کي اندازو ڪونھي پر جڏھن کان اھڙيون خبرون اچڻ لڳيون تہ منھنجي ذھن ۾ سوچ آئي تہ ٿر جو رڻ تہ تمام گھڻو وسيع آھي جيڪو نہ رُڳو سنڌ پر ھندستان جي ھڪ وڏي علائقي ۾ پکڙيل آھي، ڇا اُتي بہ ڪڏھن ڏُڪار آيو؟ گُوگل تي کوجنا ڪرڻ سان معلوم ٿيو تہ 1947 ۾ ننڍي کنڊ جي ورھاڱي کان اڳ تہ ھندستان واري رڻ ۾ وڏا خطرناڪ ڏُڪار ايندا رھيا ھئا. مثال طور 1869 جو راجپوتانا وارو ڏُڪار ۽ 1899 کان 1900 وچ ۾ آيل راجسٿان وارو ڏۡڪار، جنھن ۾ چيو وڃي ٿو تہ پندرھن لک کن ڍور مري ويا ھئا. ھندستاني ٿر واري پاسي اناج جي ڏُڪار، پاڻيءَ جي ڏُڪار، مال جي چاري جي ڏُڪار ۽ مجموعي طور انھن سمورين شين جي ڏُڪار لاءِ الڳ الڳ نالا مشھور آھن. اھڙن موتمار ڏُڪارن کي روڪڻ لاءِ ورھاڱي کانپوءِ ھندستان سرڪار اھڙا اُپاءَ ورتا جن جي ڪري اُتان جون حالتون ئي مٽجي ويون.

ٿر جو تمام وڏو حصو انڊيا ۾ آھي جڏھن تہ پاڪستان واري پاسي بنھ گھٽ ريگستان آھي پر ھتي حڪومتي بي ڌيانيءَ ڏُڪار جي سنگيني وڌائي ڇڏي آھي. پاڪستان ۽ ھندستان ۾ ورھائجي ويل ٿر مجموعي طور ٻہ لک پنجھٺ ھزار ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ ۾ پکڙيل آھي، جنھن مان پنجاسيءَ کان نوي سيڪڙو رِڻ انڊيا جي راجسٿان، گجرات، پنجاب ۽ ھريانا رياستن ۾ آھي ۽ باقي ڏھن کان پندرھن سيڪڙو رِڻ (ٿر) پاڪستان، ۽ خاص طور سنڌ ۾ آھي. پنجاب جي سرائڪي علائقي جي چولستان واري رِڻ سميت، جنھن کي روھي بہ سڏن، ۽ جيڪو گريٽر ٿر جو حصو آھي، مجموعي طور ٽيھن کان پنجٽيھ ھزار کن ڪلوميٽرن تي پکڙيل آھي. ڪڇ جي رڻ جي پکيڙ بہ لڳ ڀڳ ٽيھ ھزار چورس ڪلوميٽر آھي جيڪو انڊيا جي گجرات رياست ۽ سنڌ ۾ ورھايل آھي. ڪيميائي ۽ ارضياتي طور تي واريءَ جي ڀِٽن جي بجاءِ لوڻياٺن پَٽن واري الڳ سڃاڻپ رکڻ جي باوجود، هي علائقو ٿر جي ماحولياتي نظام سان تمام گھڻو جُڙيل آهي، جتي ساڳي ئي آبهوا جي تاريخ ۽ ارضياتي ارتقا رھي آهي، جيڪو عمل سمنڊ جي پوئتي هٽڻ ۽ سنڌو ندي ۽ هاڪڙو جهڙين قديم ندين جي رُخ مٽائڻ سان لاڳاپيل آهي. بھرحال، ڪڇ جي رِڻ سميت اھو سمورو علائقو ٻہ لک پنجھٺ ھزار چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آھي، ۽ دنيا جي ثقافتي طور تي مالامال، تاريخي طور تي اھم ۽ سڀ کان وڌيڪ آباديءَ واري ريگستاني خطي طور سُڃاتو وڃي ٿو.

ٿر ريگستان جي سنڌ واري پاسي (خاص ڪري ٿرپارڪر) ۽ ٻئي پاسي يعني ھندستاني پاسي (خاص ڪري اُلھندي راجسٿان) ۾ سوڪھڙي جو اثر تمام مختلف پوي ٿو. ان جو بنيادي سبب جاگرافيائي برساتي نظام، پاڻيءَ جي بنيادي ڍانچي جي ترقي، ۽ آفتن جي سنڀال جو منظم نظام آهي. جيتوڻيڪ قدرتي طور تي ٻنهي پاسي خشڪ آبهوا آهي، پر انساني ڪوششن، ڪينال سرشتي، ۽ ادارتي انتظامن جي نتيجي ۾ اھو فرق ظاهر ٿئي ٿو، يعني سنڌ ۾ سوڪھڙي جو دؤر اڪثر خطري جي صورتحال اختيار ڪري وڃي ٿو، جڏهن ته انڊيا واري پاسي تمام گھٽ انساني ۽ چوپائي مال جو نقصان ٿئي ٿو.

ٿر ۾ به برسات هر جاءِ تي هڪ جهڙي نٿي ٿئي. ٿر ريگستان چوماسي جي آخري پٽي تي واقع آهي. ڏکڻ اولهه واريون چوماسي جون هوائون بنگال جي نار کان هلي اچن ٿيون، ۽ ننڍي کنڊ جي اُلھندي ڪنارن تائين پهچندي انهن جي نمي ختم ٿي وڃي ٿي. اوڀر کان اولهه ڏانهن يعني اوڀر راجسٿان کان سنڌ جي سرحد ڏانهن وڌندي سالياني برساتن ۾ نمايان گھٽتائي اچي ٿي. اولھ راجسٿان ۾ سراسري طور وڌيڪ برسات پوي ٿي. ان جي برعڪس ٿرپارڪر ۽ ان سان ملندڙ علائقا ان گھٽجندڙ نمي جي آخري ڪناري تي واقع آهن، جنهن ڪري هتي برسات گھٽ، غير يقيني ۽ بلڪل مختصر وقت لاءِ ٿيندي آهي. جڏهن سنڌ ۾ چوماسو ناڪام ٿئي ٿو تہ پاڻيءَ جو ڪو به متبادل وسيلو نه ٿو بچي.

انڊيا واري پاسي سوڪھڙي ۽ ڏُڪار کان بچڻ لاءِ سڀ کان وڏو فرق پڪي آبپاشي نهري نظام جي موجودگي آهي. ويهين صديءَ جي آخر ۾، انڊيا هڪ تمام وڏو اندرا گانڌي ڪينال (اڳوڻو راجسٿان ڪينال) تعمير ڪيو، جيڪو پنجاب جي ندين (ستلج ۽ بياس) کان سوين ڪلوميٽر پري راجسٿان جي دل تائين پاڻي پهچائي ٿو. ان سسٽم لکين ايڪڙ زمين کي سرسبز بڻايو، زمين هيٺ پاڻيءَ جي سطح کي بهتر ڪيو، ڏورانھن ڳوٺن تائين پيئڻ جو پاڻي پائپ لائينن ذريعي پهچايو، ۽ اهڙو پائيدار وسيلو بڻايو جيڪو سخت ڏڪار ۾ به ماڻهن کي بچائي ٿو.

ٻئي پاسي سنڌ ۾، جيتوڻيڪ ڪجهه علائقا سنڌو نديءَ جي ويجهو هجڻ ڪري نهري پاڻي حاصل ڪن ٿا، پر ٿرپارڪر وارو علائقو نديءَ جي سطح کان گهڻو مٿاهينءَ تي آهي. تاريخي ۽ عملي طور، هيءُ علائقو برسات جي پاڻيءَ جي تلائن ۽ تراين ۽ اونهن کوھن، ۽ اڪثر ڪري لوڻياٺي (کاري) زميني پاڻيءَ تي ڀاڙي ٿو. جڏهن برسات نٿي پوي ته اهي تلاءَ ۽ ترايون ڪجهہ مهينن ۾ ئي سُڪي وڃن ٿا، جنهن بعد متبادل پاڻيءَ جو ڪو نظام نه ٿو بچي.

اولھ راجستان جي گهڻن حصن ۾، هائيڊرو جيو لاجيڪل سروي ذريعي مٺي پاڻيءَ جي ذخيرن جي نشاندھي ڪئي وئي آهي، جيڪي مناسب اونهائيءَ تي آهن يا واهن جي سيپيج ذريعي ٻيهر ڀرجن ٿا. ان جي برعڪس، سنڌ جي ٿر واري پاسي زيرِ زمين پاڻيءَ جا وڏا مسئلا آهن. زيرِ زمين پاڻيءَ جي سطح تمام اونهي آهي (اڪثر 200 کان 300 فٽ يا اڃان وڌيڪ)، ۽ گهڻو ڪري زيرِ زمين پاڻي کارو، نه پيئڻ جوڳو، يا فلورائيڊ جهڙن زهريلين معدنيات سان ڀريل آهي. جڏهن برسات جو پاڻي ختم ٿئي ٿو، ته ٿر جا ماڻھو گدلو ۽ زھريلو پاڻي پيئڻ تي مجبور ٿي وڃن ٿا.

سنڌ ۾ وري ٿر ريگستان ڪو هڪ جهڙو پَٽ ناهي. جيتوڻيڪ هي وڏين واريءَ جي ڀِٽُن ۽ ريگستاني ماحولياتي سسٽم سان جڙيل آهي، پر جاگرافيائي، ماحولياتي، ۽ ثقافتي لحاظ کان هي ٽن الڳ خطن ۾ ورهايل آهي: ھڪڙو ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ وارو ٿر، ٻيو اڇڙو ٿر (سانگهڙ)، ۽ نارا ٿر (خيرپور ۽ گھوٽڪي). هر علائقي جو پنهنجو جدا ڪردار، زيرِ زمين پاڻيءَ جي سطح، ۽ نباتاتي صورتحال آهي، جنهن تي سنڌو نديءَ جي ويجهڙائي ۽ علائقائي جاگرافيءَ جو وڏو اثر آهي.

ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ ٿر جو اهو مشهور ۽ وڏو علائقو آهي، جتي وڏيون، اوچيون واريءَ جون ڀٽون، ۽ انهن جي وچ ۾ ميداني پٽ (تڙ) آهن جتي برسات جي پاڻيءَ تي آبادي ٿيندي آهي. نگرپارڪر جهڙن علائقن ۾ گرينائٽ سان مالامال ڪارونجھر جبل آهي. نگرپارڪر ۾ ڪارونجھر تان لھندڙ برساتي پاڻيءَ جي ڪجھ ڊيمن ٺھڻ سان ان علائقي ڪجھ فرق آيو آھي پر ٿر جي باقي حصي ۾ پاڻيءَ جي سطح تمام اونھي آهي، ۽ زندگي برساتي پاڻيءَ ۽ مٺي پاڻيءَ جي کوهن تي منحصر آهي. ٿر جي ھن حصي ۾ سوين آر آو پلانٽ ھڻڻ جي دعوا بہ ڪئي وئي پراھي پلانٽ بہ گھڻو ڪري بند رھن ٿا. هتان جي جڙي ٻوٽين ۽ وڻن ۾ ڪنڊي، ٻير، ۽ گهاهه جا مختلف قسم شامل آهن، جيڪي هتان جي چوپائي مال کي سهارو ڏين ٿا.

سانگهڙ ضلعي جي اوڀر کان هلي خيرپور ڏانهن ويندڙ، اڇڙو ٿر پنهنجي اڇي واريءَ جي ڀٽن ڪري الڳ سڃاڻپ رکي ٿو، جيڪي ٿرپارڪر جي واريءَ جي ڀٽن کان بلڪل مختلف آهن. اڇڙو ٿر ماحولياتي طور ريگستان ۽ نديءَ جي وچ واري پٽي آهي. هتي لوڻياٺي پاڻيءَ جون ڍنڍون ۽ ننڍا مٺي پاڻيءَ جا پٽ آهن. ان جي ڏکي ۽ الڳ جاگرافيءَ سبب هتي خاص قسم جا جانور، جهڙوڪ جهنگلي سوئر، لومڙيون، ۽ پناھگير پکي عام آھن. هي علائقو تمام گهڻو ڏکيو، گھٽ آبادي وارو، ۽ ٿرپارڪر جي ڀيٽ ۾ گهڻو پري آهي. هتان جا ماڻهو گھڻو ڪري خانہ بدوش ۽ مالوند آهن، ۽ ٻني ٻارو تمام گھٽ ٿئي ٿي.

خيرپور ۽ گھوٽڪي ضلعن جي ترائي واري حصي ۾ واقع، نارا ٿر اوڀر نارا ڪينال جي ڪنارن تي آھي جيڪو پراڻي هاڪڙو نديءَ جو رستو هو. ٿرپارڪر جي برسات تي ڀاڙيندڙ علائقن جي ڀيٽ ۾، نارا ٿر نارا ڪينال جي پاڻيءَ، سم نالن، ۽ قدرتي ڍنڍن جي اثر هيٺ آهي. ڪينال جي پاڻيءَ هتي ماحول بدلائي ڇڏيو آهي، جنهن ڪري ڀٽن سان گڏوگڏ آبادي ۽ سرسبز زمينون پڻ ملن ٿيون. هتان جي زندگي ريگستاني مالوند ۽ نديءَ واري آبادي جو ميلاپ آهي. ماڻهن وٽ آبپاشي جو پاڻي هجڻ ڪري دائمي وسنديون ۽ ٻني ٻارو وڌيڪ ممڪن بڻيل آهي.

انھن جاگرافيائي، اقتصادي ۽ سياسي سببن جي ڪري ميڊيا ۽ سرڪار جو سمورو ڌيان ۽ زور ٿرپارڪر تي رهي ٿو، جڏهن ته ٻيا ٻئي ٿر پس منظر ۾ هليا ويندا آهن. ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ وٽ وڏي جاگرافيائي پٽي ۽ اڇڙي ٿر يا نارا ٿر جي مقابلي ۾ وڏي آبادي آهي. مٺي، ڇاڇرو، اسلام ڪوٽ، ۽ عمرڪوٽ جي لکين ماڻهن تي آيل ڪا به معاشي تبديلي يا قدرتي صورتحال سڄي صوبائي ۽ قومي سطح تي اثر ڏيکاري ٿي.

ڏھاڪن کان، مين اسٽريم ميڊيا ٿرپارڪر کي ڏڪار، ٻارن جي غذا جي کوٽ، ۽ پاڻيءَ جي مسئلن جي نظر سان ڏسندي رهي آهي. ميڊيا ۾ خبرن جو سلسلو ٿرپارڪر کي هردم نمايان رکي ٿو. ميڊيا جو ڌيان ھن پاسي انھيءَ ڪري بہ آھي دنيا جي وڏن ڪوئلي ذخيرن جي دريافت، هوائي ۽ شمسي توانائيءَ جي پروجيڪٽس ٿرپارڪر کي معاشي مرڪز بڻائي ڇڏيو آهي. اربين ڊالرن جي سيڙپ، ڪوئلي کاڻين کي ريلوي سان ڳنڍڻ، ۽ اسلام ڪوٽ ۾ بڻيل ايئرپورٽ ان کي ملڪ جي ترقيءَ جو محور بڻائي ڇڏيو آھي. ٿرپارڪر وٽ پنهنجي الڳ برينڊنگ آهي. ٿر فيسٽيول، ننگرپارڪر جا قديم جين مندر ۽ تاريخي ماڳ، مقامي آرٽسٽ، ۽ سانوڻيءَ جي برسات کان پوءِ ٿيندڙ ساوڪ سڄي ملڪ مان ماڻهن کي جذب ڪري ٿي. ان جي ڀيٽ ۾، اڇڙي ٿر ۽ نارا ٿر وٽ سياحتي بنيادي ڍانچو ۽ مارڪيٽنگ جي سخت کوٽ آهي.

جيتوڻيڪ اڇڙو ٿر ۽ نارا ٿر ٻئي ڏڪار مان گذرن ٿا، پر انهن جي حساسيت ۾ گهڻو فرق آهي. جڏهن ريگستاني چوماسو ناڪام ٿئي ٿو ته ان جا اثر سڄي ٿر واري خطي تي پون ٿا، پر نارا ٿر ۾ جاگرافيائي طور پاڻيءَ جي ذريعن سان ويجهڙائي ڏڪار جو اثر گھٽائي ڇڏي ٿي. انھيءَ جي ڀيٽ ۾ اڇڙو ٿر ٿرپارڪر کان به وڌيڪ سخت ۽ ڏکئي ڏڪار جي صورتحال ۾ ھوندو آهي، پر ان کي برابريءَ واري ميڊيا ڪوريج نٿي ملي. اڇڙي ٿر جو زيرِ زمين پاڻي زهر جهڙو کارو يا سخت آلوده آهي. سوڪھڙي جي وقت، مٺي پاڻيءَ جا اڳ ئي گھٽ ذريعا سُڪي وڃن ٿا، جنهن بعد ماڻهو ۽ مال سخت کارو پاڻي پيئڻ تي مجبور ٿين ٿا، جنهن سان گردن جون بيماريون، پيٽ جون بيماريون ۽ مال جو ضايع ٿيڻ وڌي وڃي ٿو. انسان توڙي ڍور کاڌ خوراڪ جي شديد کوٽ جو شڪار بڻجي وڃن ٿا. ٿرپارڪر وٽ پڪا رستا موجود آهن جن سان امڪاني مدد پهچي ٿي، پر اڇڙو ٿر تمام پوئتي پيل ۽ نرم واريءَ جي ڀٽن سبب رسائيءَ کان ٻاهر آهي. جڏهن ڏڪار پوي ٿو، ته امدادي سامان (اناج، پاڻيءَ جا ٽينڪر، طبي امداد) اتي سست رفتاريءَ سان پهچي ٿو، جنهن ڪري تڪليف وڌي وڃي ٿي. نارا ٿر ۾ به جڏهن برسات نٿي ٿئي ته سوڪھڙو ٿئي ٿو، پر ان وٽ هڪ جاگرافيائي سهارو آهي جو ان کي مڪمل فاقي کان بچائي وٺي ٿو. نارا ٿر اوڀر نارا ڪينال، ان جي شاخن، ۽ ڪيترين ئي ڍنڍن سان ملندڙ آهي. ڏڪار جي ڏينهن ۾ جڏھن چراگاهون سُڪي وڃن ٿيون، تہ مالوند ماڻهو پنهنجو مال ٿوري پنڌ تي نهري پٽيءَ ڏانهن وٺي اچن ٿا جتي چارو، پاڻي، ۽ ٻنيءَ جو ڪم ملي وڃي ٿو. خيرپور، سکر، ۽ گھوٽڪي جي آبپاشي وارن علائقن سبب اناج آسانيءَ سان ملي وڃي ٿو.

انڊيا ۽ پاڪستان جي رِڻ جي حالتن جو جائزو وٺڻ سان چئي سگھجي ٿو تہ سنڌ ۾ سوڪھڙو هڪ قدرتي آفت آهي، پر ڏڪار يا انسانن جي فاقا ڪشي سماجي-اقتصادي ۽ انتظامي ناڪاميءَ جو نتيجو آهي.

ٿر جي ماڻهن جو بنيادي گذران چوپائي مال تي آهي. ھندستان واري پاسي مال جي چاري جا سرڪاري ڊيپو، اناج جي امداد جي ورڇ، ۽ ڏڪار واري صورتحال ۾ روزگار جون اسڪيمون ماڻهن کي معاشي سگهه ڏين ٿيون، جنهن سان ماڻهن جي لڏپلاڻ ۽ مال جو مرڻ روڪجي وڃي ٿو. سنڌ ۾ بار بار ايندڙ ڏڪار واري صورتحال انتظامي ۽ امدادي تيارين جي خامين کي ظاهر ڪري ٿي. امداد ملڻ ۾ دير، امداد جي ورڇ ۾ ڪرپشن، ڪاموراشاھيءَ جون رنڊڪون ، آر او پلانٽن جو خراب ٿيڻ يا صحيح ڪم نہ ڪرڻ، ۽ مال لاءِ چاري جي کوٽ، ان قدرتي برساتي کوٽ کي غذائيت جي کوٽ ۽ مال ۾ موت جي لهر واري انسان جي پيدا ڪيل آفت ۾ تبديل ڪري ڇڏينديون آهن.

جيتوڻيڪ ماحولياتي خشڪسالي سڄي ٿر واري پٽيءَ جو قدرتي نظام آهي، پر سنڌ واري حصي ۾ تڪليفن جو وڌڻ هتان جي بنيادي ڪمزورين جي ڪري آهي، جنھن ۾ خاص ڪري پڪي واه واري پاڻيءَ جي سهولت نہ هجڻ، پيئڻ جي زميني پاڻيءَ جو کارو ھجڻ، ۽ اڳواٽ انتظام جي منظم رٿابنديءَ جي کوٽ شامل آھن. اھي سمورا مسلا حل ٿي سگھن ٿا ۽ آفتون ٽري سگھن ٿيون، پر اصل مسئلو حڪومتي ترجيحن جو آھي. جيڪڏھن ٿر جي ڪوئلي کاڻين ۽ بجلي گھرن ۽ اتي ڪم ڪندڙ ھزارين ماڻھن لاءِ روڊ رستا، پيئڻ جي پاڻيءَ جون لائينون، ڪوئلي کاڻين لاءِ ڪينال ۽ ريلوي لائنون، ھوائي اڏو ۽ ٻيون جديد سھولتون فراھم ٿي سگھن ٿيون  تہ باقي لکين عوام لاءِ اھو سڀ ڪجھ ڇو نٿو ٿي سگھي. پر شايد، اھو لکين عوام حڪومت جي ترجيحن ۾ شامل ڪونھي.  

___________

نصير اعجاز صحافي آھي ۽ ڪراچيءَ ۾ رھي ٿو.