موسمياتي تبديلين، پاڻيءَ جي بحران ۽ نوجوانن جي صلاحيتن کي اجاگر ڪرڻ واري علمي ۽ فڪري موضوع تي شيخ اياز يونيورسٽي شڪارپور ۾ ڪوٺايل تقريب جو احوال.
نسيم بخاري
شيخ اياز يونيورسٽي شڪارپور ۾ موسمياتي تبديلين، پاڻيءَ جي بحران، انساني ترقي ۽ نوجوانن جي صلاحيتن کي اجاگر ڪرڻ لاءِ تازو ڪوٺايل هڪ تقريب علم، شعور، تجربي ۽ حوصلي جو اهڙو سنگم هئي، جنهن ۾ هڪ طرف ماحولياتي معاملن جي ڄاڻو نصير ميمڻ موسمياتي تبديلين جي سنگين نتيجن ۽ پاڻيءَ جي مسئلي تي تفصيلي روشني وڌي، ته ٻئي طرف ايم ڊي ڪيٽ ۾ سنڌ اندر پهرين پوزيشن حاصل ڪندڙ شڪارپور جي نياڻي ماهمه پنهنجي جدوجهد، مشاهدي ۽ ڪاميابيءَ جي ڪهاڻي ٻڌائي ۽ نوجوانن کي اڳتي وڌڻ جو حوصلو ڏنو.
تقريب جي اهميت رڳو ٻن شخصيتن جي خطابن تائين محدود نه هئي، پر ان جو بنيادي پيغام اهو هو ته تعليم جو مقصد رڳو ڊگريون حاصل ڪرڻ نه، پر سماج کي درپيش مسئلن کي سمجهڻ، انهن بابت سوال اٿارڻ، مستقبل جي خطرن کي سڃاڻڻ ۽ پنهنجي صلاحيتن وسيلي مثبت تبديلي آڻڻ پڻ آهي.
شيخ اياز يونيورسٽي جي وائيس چانسلر نويد احمد شيخ پنهنجي خيالن جو اظهار ڪندي چيو ته نصير ميمڻ کان موسمياتي تبديلين کي منهن ڏيڻ لاءِ ڄاڻ، ڏاهپ ۽ عملي رستو سکڻ جو موقعو آھي ، جڏهن ته شڪارپور جي نياڻي ماهمه نوجوانن کي ٻڌائيندي ته موجوده دور ۾ قابليت، محنت ۽ عزم جي بنياد تي پنهنجي صلاحيتن جو مڃيل ثبوت ڪيئن پيش ڪري سگهجي ٿو.
هيءَ ڳالهه پنهنجي جاءِ تي وڏي اهميت رکي ٿي ته يونيورسٽيون جڏهن ڪتابن ۽ ڪلاسن کان اڳتي وڌي، سماجي مسئلن جي ڄاڻ رکندڙ ماڻهن ۽ ڪامياب نوجوانن کي شاگردن سان ويهارين ٿيون، تڏهن تعليم وڌيڪ بامقصد بڻجي وڃي ٿي. شاگردن کي اهڙن موقعن تي خبر پوي ٿي ته ڪاميابيءَ جو رستو رڳو خواهشن سان نه، پر مسلسل محنت، مضبوط ارادي، حالتن جي سمجهه ۽ عملي جدوجهد سان طئي ٿئي ٿو.
تقريب ۾ ڊاڪٽر هريش جي نياڻي ماهمه نوجوان شاگردن سان پنهنجا تجربا ۽ مشاهدا ونڊيا. هن پنهنجي ڪاميابيءَ جي سفر، جدوجهد ۽ مقصد ماڻڻ لاءِ اختيار ڪيل طريقيڪار بابت ٻڌائيندي نوجوانن کي همت، حوصلي ۽ جرئت سان اڳتي وڌڻ جو پيغام ڏنو.
ڪنهن به نوجوان جي ڪاميابيءَ جو اصل حسن رڳو ان جي ذاتي منزل ماڻڻ ۾ نه، پر ٻين لاءِ اميد جو سبب بڻجڻ ۾ هوندو آهي. جڏهن هڪ نياڻي سخت مقابلي واري امتحان ۾ نمايان پوزيشن حاصل ڪري پنهنجي تجربي کي ٻين سان ونڊي ٿي، تڏهن ان جي ڪاميابي ڪيترن ئي شاگردن جي اندر لڪل صلاحيتن کي جاڳائڻ جو ذريعو بڻجي سگهي ٿي.
اسان جي سماج ۾ ڪيترائي نوجوان وسيلن جي کوٽ، تعليمي سهولتن جي اڻهوند، معاشي پريشانين ۽ مستقبل بابت غيريقينيءَ جي ڪري پنهنجي قابليت تي شڪ ڪرڻ لڳن ٿا. اهڙين حالتن ۾ ڪامياب نوجوانن سان روبرو ملاقات ۽ انهن جي جدوجهد ٻڌڻ سان اعتماد پيدا ٿئي ٿو. کين اهو احساس ٿئي ٿو ته ڏکيائون منزل جي پڄاڻي نه، پر محنت ۽ حڪمت عمليءَ سان اڳتي وڌڻ جو امتحان آهن.
ماضيءَ جي ڪاميابين مان سکڻ ۽ حال جي مسئلن کي سمجهڻ سان ئي مستقبل لاءِ بهتر رستو چونڊي سگهجي ٿو. ان حوالي سان ماهمه جي ڳالهه ٻولهه تقريب جو اهو پاسو هئي، جنهن نوجوانن کي ذاتي ترقيءَ سان گڏ پنهنجي سماج لاءِ ڪارائتو ٿيڻ جو احساس پڻ ڏنو.
نصير ميمڻ پنهنجي تقرير ۾ موسمياتي تبديلين، پاڻيءَ جي ورڇ، زراعت، معيشت ۽ انساني ترقيءَ جي پاڻ ۾ جڙيل لاڳاپن کي سمجهائيندي هڪ اهم نقطو پيش ڪيو ته غربت کي رڳو پئسي جي گهٽتائيءَ سان ماپڻ مناسب ناهي. هڪ ماڻهو مالي طور خوشحال هجڻ باوجود به زندگيءَ جي بنيادي سهولتن کان محروم ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ڪنهن ماڻهوءَ وٽ محدود مالي وسيلا هجن، پر کيس صحت، تعليم، اچ وڃ، رابطن ۽ هنگامي حالتن ۾ ضروري سهولتون ميسر هجن، ته سندس زندگيءَ جو معيار ڪيترن ئي حوالن کان بهتر ٿي سگهي ٿو.
سوال اهو آهي ته جيڪڏهن ڪنهن ماڻهوءَ وٽ دولت ته هجي، پر کيس علاج، صاف پاڻي، مناسب آمدورفت، رابطن ۽ هنگامي حالتن ۾ مدد حاصل ڪرڻ جا وسيلا نه هجن، ته ان دولت جو عملي فائدو ڪيترو رهجي وڃي ٿو؟
انساني ترقيءَ جو تصور انهيءَ ڳالهه سان ڳنڍيل آهي ته ماڻهوءَ کي صحتمند زندگي، معياري تعليم، روزگار، تحفظ ۽ پنهنجي صلاحيتن کي استعمال ڪرڻ جا موقعا ڪيتري حد تائين ميسر آهن. تنهن ڪري ڪنهن به سماج جي ترقيءَ جو جائزو رڳو وڏين عمارتن، آمدنيءَ جي انگن اکرن يا مالي وسيلن مان نه، پر عام ماڻهن جي زندگيءَ ۾ ايندڙ بهتريءَ مان وٺڻ گهرجي.
موسمياتي تبديليون انهيءَ انساني ترقيءَ تي سڌو اثر وجهن ٿيون. جڏهن ٻوڏون گهر، فصل، مال متاع ۽ روزگار جا ذريعا تباهه ڪن ٿيون، تڏهن نقصان رڳو ملڪيت جو نه هوندو آهي، پر تعليم، صحت، معاشي تحفظ ۽ سماجي اعتماد جو به هوندو آهي.
نصير ميمڻ 2010ع جي ٻوڏ کي ياد ڪندي چيو ته ان قدرتي آفت سماج کي وڏي پيماني تي تباهه ڪري ڇڏيو ۽ ترقيءَ جو سفر ڪيترائي سال پوئتي ڌڪي ڇڏيو. 2022ع جي ٻوڏ به وڏي تباهي آندي، جنهن جي نتيجي ۾ ڪيترن ئي علائقن ۾ ماڻهن جا گهر، فصل ۽ چوپايو مال متاثر ٿيا، جڏهن ته معاشي طور ڪمزور خاندانن لاءِ ٻيهر پنهنجي پيرن تي بيهڻ ڏکيو بڻجي ويو جڏهن هڪ آبادگار جو فصل تباهه ٿئي ٿو، ته ان وٽ ايندڙ فصل لاءِ ٻج، ڀاڻ، زرعي دوائون ۽ مزدوريءَ جا خرچ برداشت ڪرڻ جي سگهه گهٽجي وڃي ٿي. ان جي نتيجي ۾ قرض وڌن ٿا، آمدني گهٽجي ٿي ۽ گهرن جا تعليمي توڙي صحت بابت خرچ به متاثر ٿين ٿا ٻوڏون ۽ پاڻيءَ جي اڻهوند اهڙا خطرا آهن، جن لاءِ رڳو هنگامي امداد ڪافي ناهي. مضبوط آبي انتظام، ٻوڏ کان بچاءَ جون رٿائون، قدرتي وهڪرن جو تحفظ، جديد زرعي طريقا ۽ مقامي آباديءَ جي اڳواٽ تياري ضروري آهي.
هڪ اهم ڳالهه اها به آهي ته قدرتي آفتن جي شدت کي انساني منصوبابنديءَ جي ڪمزورين کان الڳ ڪري نٿو ڏسي سگهجي. جيڪڏهن آباديون غيرمحفوظ هنڌن تي هجن، نيڪال جو نظام ناقص هجي، ٻيلن جي واڍي جاري هجي ۽ آبي وسيلن جو انتظام اثرائتو نه هجي، ته موسمياتي تبديليءَ جا نقصان وڌيڪ وڌي سگهن ٿا.
سنڌ جي مسئلن ۾ پاڻيءَ جي کوٽ ۽ ان جي منصفاڻي ورڇ انتهائي اهم حيثيت رکن ٿا. نصير ميمڻ ان ڳالهه تي زور ڏنو ته پاڻيءَ جي صحيح ورڇ ۽ درست استعمال موجوده دور جا وڏا چئلينج آهن. سنڌ جي معيشت جو دارومدار زراعت تي آهي ۽ زراعت جي بقا پاڻيءَ سان وابسته آهي.
پاڻيءَ جي کوٽ جو مسئلو رڳو آبادگارن تائين محدود ناهي. جڏهن فصلن کي گهربل پاڻي نٿو ملي، ته پيداوار گهٽجي ٿي، زرعي آمدني متاثر ٿئي ٿي ۽ ان جا اثر واپار، صنعت، روزگار ۽ عام واهپي تائين پهچن ٿا.
آبادگار جيڪڏهن فصل تي لکين رپيا خرچ ڪري، پر فصل لهڻ کان پوءِ کيس پنهنجي خرچ کان به گهٽ رقم ملي، ته اها صورتحال نفعو ڏيڻ بدران نقصان جو سبب بڻجي ٿي. اهڙي حالت ۾ آبادگار ايندڙ فصل تي سيڙپ ڪيئن ڪندو؟ هو ھاري کي حق ڪيئن ڏيندو؟ پنهنجي ٻارن جي تعليم، علاج ۽ گهر جا خرچ ڪيئن هلائيندو؟
هيءَ صورتحال انساني ترقيءَ لاءِ هڪ وڏو سوال بڻجي ٿي. معاشي نقصان سان گڏ مايوسي، بيچيني ۽ مستقبل بابت غيريقيني پيدا ٿيڻ به فطري آهي.
سنڌ جي زراعت ۽ صنعت جو لاڳاپو پڻ انهيءَ مسئلي کي وڌيڪ واضح ڪري ٿو. جيڪڏهن آبادگارن ۽ ھارين جي هٿن ۾ پئسو نه هوندو، ته اهي مقامي مارڪيٽن مان شيون گهٽ خريد ڪندا. نتيجي ۾ صنعتن جي پيداوار جي گهرج گهٽجي سگهي ويندي، ڪاروبار متاثر ٿي سگهي ٿو ۽ روزگار جا موقعا محدود ٿي سگهن ٿا.
انهيءَ ڪري پاڻيءَ جو مسئلو رڳو آبپاشيءَ جي کاتي يا آبادگارن جو معاملو ناهي، پر سڄي سنڌ جي معاشي مستقبل سان لاڳاپيل آهي. پاڻيءَ جي مناسب فراهمي، منصفاڻي ورڇ ۽ زرعي معيشت جي بحاليءَ کي هڪ گڏيل حڪمت عمليءَ جو حصو بڻائڻ گهرجي.
نصير ميمڻ سنڌ جي آبي تاريخ تي روشني وجهندي درياهه جي قدرتي وهڪرن، آبپاشيءَ جي نظام ۽ ڊيلٽا جي تبديليءَ جو ذڪر ڪيو. هن ڳالهه مان هڪ اهم سبق ملي ٿو ته درياهه جو پاڻي رڳو موجوده فصلن لاءِ وسيلو ناهي، پر صدين کان انساني آبادين، تهذيبن، معيشتن ۽ قدرتي ماحول جي بقا جو بنياد رهيو آهي.
ماضيءَ ۾ سنڌو درياهه جي وهڪرن سان گڏ برف جي ڳرڻ مان حاصل ٿيندڙ پاڻي مختلف علائقن کي سيراب ڪندو هو. پوءِ بيراجن، واهن ۽ آبپاشيءَ جي رٿائن سان زرعي زمينن تائين پاڻي پهچائڻ جو نظام تبديل ٿيو ۽ وڏي پيماني تي زرعي آبادڪاري وڌي.
پر ڪنهن به آبپاشيءَ جي نظام جي ڪاميابيءَ جو دارومدار رڳو واهن ۽ بيراجن جي اڏاوت تي ناهي، پر ان ڳالهه تي پڻ آهي ته پاڻيءَ جي ورڇ ڪيتري منصفاڻي آهي، ضايع ٿيڻ کي ڪيترو روڪيو وڃي ٿو ۽ درياهه جي هيٺئين وهڪري، خاص طور ڊيلٽا، لاءِ ڪيترو پاڻي ڇڏيو وڃي ٿو.
نصير ميمڻ ماضيءَ جي وڏي آبي وهڪري ۽ موجوده پاڻيءَ جي کوٽ جي ڀيٽ ڪندي ٻڌايو ته سنڌ جي پاڻيءَ واري صورتحال ۾ وڏي تبديلي آئي آهي بنيادي مسئلو واضح آهي: پاڻيءَ جي گهرج، فراهمي ۽ ورڇ جي وچ ۾ وڌندڙ فرق سنڌ جي زراعت ۽ ماحول لاءِ سنگين چئلينج بڻجي چڪو آهي.
1991ع وارو پاڻي ٺاهه سنڌ جي بحث جو اهم حوالو آهي. سنڌ ۾ اهو نقطو مسلسل ظاهر ٿيندو رهيو آهي ته ٺاهه تحت پنهنجي حصي جي پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ گهٽتائي ٿئي ٿي. پاڻيءَ جي ورڇ ۾ انصاف ئي صوبن وچ ۾ اعتماد وڌائي سگهي ٿو.
سنڌو درياهه جو ڊيلٽا سنڌ جي ماحولياتي سڃاڻپ جو اهم حصو آهي. ٺٽي، بدين ۽ سجاول جي سامونڊي علائقن ۾ درياهه جي گهٽ وهڪري، سامونڊي پاڻيءَ جي چڙهائي، زمينن جي لوڻياٺ ۽ قدرتي ماحول جي تبديليءَ جا اثر محسوس ڪيا وڃن ٿا.
جتي ڪڏهن درياهه جو مٺو پاڻي، سامونڊي جيوت ۽ تمر جا ٻيلا مقامي زندگيءَ جي حفاظت ڪندا هئا، اتي هاڻي ڪيترن ئي علائقن ۾ ماحولياتي دٻاءُ وڌي ويو آهي. تمر جا ٻيلا سامونڊي طوفانن جي شدت گهٽائڻ، مڇين جي واڌ ويجهه لاءِ مناسب ماحول فراهم ڪرڻ ۽ ساحلي زمينن کي تحفظ ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.
جيڪڏهن درياهه مان مناسب مقدار ۾ مٺو پاڻي هيٺين وهڪري تائين نه پهچندو، ته ڊيلٽا جي قدرتي نظام تي خراب اثر پوندا. مڇين جي نسلن، سامونڊي جيوت، تمر جي ٻيلن ۽ ساحلي آبادين جي روزگار کي نقصان پهچي ٿو.
ڊيلٽا جي بقا لاءِ ضروري آهي ته ڪوٽڙيءَ کان هيٺ پاڻيءَ جي گهربل وهڪري بابت سائنسي بنيادن تي عمل ڪيو وڃي، ماحولياتي ضرورتن کي پاڻيءَ جي منصوبابنديءَ ۾ شامل ڪيو وڃي ۽ ساحلي برادرين جي روزگار کي تحفظ ڏنو وڃي.
صاف پاڻيءَ جي فراهميءَ جو مسئلو به هن بحران جو اهم حصو آهي. جڏهن ماڻهن کي پيئڻ لاءِ محفوظ پاڻي ميسر نه هجي، ته سندن صحت، زندگيءَ جو معيار ۽ معاشي سرگرميون متاثر ٿين ٿيون. اهڙي حالت ۾ پاڻيءَ کي رڳو زرعي پيداوار جو ذريعو سمجهڻ بدران انساني حق، ماحولياتي ضرورت ۽ سماجي انصاف جي گڏيل نظر سان ڏسڻ گهرجي
سنڌ جي تاريخ ٻڌائي ٿي ته پاڻيءَ ۽ انساني تهذيبن جو تعلق انتهائي گهرو رهيو آهي. نصير ميمڻ موسمياتي تبديلين جي تاريخي پسمنظر ۾ موئن جو دڙو ۽ قديم آبادين جي زوال جو حوالو ڏنو.
قديم تهذيبن جي تبديليءَ بابت تحقيق ۾ درياهن جي وهڪرن، ماحولياتي تبديلين، وسيلن جي دستيابي ۽ آبادين جي لڏپلاڻ کي اهم عنصرن طور ڏٺو وڃي ٿو. موئن جو دڙو ۽ سنڌو ماٿريءَ جي ٻين آبادين جي تاريخ به اسان کي اهو سمجهائي ٿي ته قدرتي وسيلن جي تبديليءَ سان انساني زندگيءَ جا بنياد متاثر ٿيا آھن.
پاڻيءَ کان سواءِ نه زراعت ممڪن آهي، نه آبادين جي واڌ ويجهه، نه ئي ڪيترين معاشي سرگرمين جي بقا. پاڻيءَ جي بيجا استعمال ۽ ضايع ٿيڻ سان رڳو موجوده نسل نه، پر ايندڙ نسلن جو مستقبل به خطري ۾ پئجي سگهي ٿو.
انهيءَ ڪري پاڻيءَ جي بچت، برساتي پاڻيءَ جي گڏ ڪرڻ، آبپاشيءَ جي جديد طريقن، واهن جي سار سنڀال ۽ پاڻيءَ جي آلودگيءَ کي روڪڻ لاءِ سنجيده قدم کڻڻ گهرجن. جيڪڏهن پاڻيءَ جي استعمال ۾ ذميواري پيدا نه ڪئي وئي، ته وڌندڙ آبادي ۽ موسمياتي تبديلين جي گڏيل دٻاءَ هيٺ بحران وڌيڪ شديد ٿي ويندو
نصير ميمڻ ماحولياتي توازن لاءِ وڻن ۽ ٻيلن جي اهميت تي پڻ روشني وڌي. ماضيءَ ۾ ڳوٺن، گهٽين ۽ پاڙن ۾ وڻن جي موجودگي، ڇانوَ ۽ گلن ٻوٽن جي گهڻائي ماحول کي خوشگوار بڻائيندي هئي. وڻ مقامي گرميءَ کي گهٽائڻ، هوا جي معيار کي بهتر بنائڻ ۽ جيوت لاءِ مناسب ماحول قائم رکڻ ۾ مدد ڏين ٿا. پر آباديءَ جي واڌ، بي ترتيب شهري پکيڙ، تعميراتي سرگرمين ۽ وڻن جي واڍيءَ سبب ڪيترن علائقن ۾ قدرتي ڇانوَ گهٽجي وئي آهي. شهرن ۾ پڪين عمارتن، روڊن ۽ ڪنڪريٽ جي وڌندڙ استعمال سان گرمي جذب ٿيڻ ۽ برقرار رهڻ جا امڪان وڌيا آھن ، جنهن ڪري شهري گرميءَ جي شدت وڌيڪ محسوس ٿئي ٿي.
موسمياتي تبديليءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ وڻ پوکڻ ضروري آهي، پر رڳو مهمون هلائڻ ڪافي نه آهن. پوکيل وڻن جي سنڀال، مقامي ماحول سان ٺهڪندڙ قسمن جي چونڊ، موجوده وڻن جي حفاظت ۽ شهرن جي رٿابنديءَ ۾ سبز علائقن کي جاءِ ڏيڻ پڻ اوترو ئي ضروري آهي.
شڪارپور جهڙي تاريخي شهر ۾ وڻن، باغن، پراڻين آبادين ۽ کليل جاين جو تحفظ نه رڳو خوبصورتيءَ لاءِ اهم آهي، پر ماحولياتي توازن ۽ شهري زندگيءَ جي معيار لاءِ به ضروري آهي.
يونيورسٽيون: ڄاڻ، شعور ۽ شڪارپور جي هن تقريب جو هڪ اهم پهلو اهو به هو ته ان نوجوانن کي هڪ ئي وقت ٻن مختلف، پر پاڻ ۾ لاڳاپيل موضوعن سان روشناس ڪرايو: موسمياتي تبديلين جهڙو اجتماعي مسئلو ۽ ذاتي جدوجهد ذريعي ڪاميابي حاصل ڪرڻ جو مثال.
نصير ميمڻ چيو ته ماحولياتي مسئلا رڳو سائنسدانن يا حڪومتي ادارن تائين محدود ناهن، پر انهن جو اثر زراعت، روزگار، صنعت، تعليم، صحت ۽ عام زندگيءَ تي پوي ٿو. ماهمه جي ڪاميابيءَ کين اهو احساس ڏياريو ته ڏکين حالتن ۾ به محنت، مستقل مزاجي ۽ مقصد سان وابستگيءَ وسيلي اڳتي وڌي سگهجي ٿو.
وائيس چانسلر نويد احمد شيخ جو اهڙي تقريب جو اهتمام ڪرڻ ۽ نوجوانن کي تجربيڪار محقق توڙي ڪامياب شاگردياڻيءَ سان ڳنڍڻ وارو قدم ساراهه جوڳو آهي. اهڙا پروگرام تڏهن وڌيڪ اثرائتا ٿيندا، جڏهن انهن کي مسلسل سرگرمين جو حصو بڻايو وڃي، شاگردن لاءِ سوال جواب جا موقعا پيدا ڪيا وڃن ۽ بحث هيٺ آيل مسئلن تي تحقيقي ڪم جي همت افزائي ڪئي وڃي.
يونيورسٽين کي پاڻيءَ جي بچت، ماحولياتي تحفظ، موسمياتي تبديلين، مقامي زراعت ۽ شهري مسئلن بابت تحقيق کي هٿي ڏيڻ گهرجي. شاگردن کي رڳو مسئلن جي ڄاڻ نه ڏني وڃي، پر انهن جي حل لاءِ منصوبابندي، ميداني مشاهدي ۽ عملي سرگرمين ۾ پڻ شامل ڪيو وڃي.
اهڙيءَ ريت تعليم ۽ سماج وچ ۾ فاصلو گهٽجي سگهي ٿو ۽ يونيورسٽي پنهنجي علائقي جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ بامقصد ڪردار ادا ڪري سگهي ٿي.
اڄ سنڌ کي هڪ ئي وقت ڪيترن چئلينجن کي منهن ڏيڻو پئجي رهيو آهي. پاڻيءَ جي کوٽ، موسمياتي تبديليون، زرعي معيشت جي ڪمزوري، ماحولياتي تباهي ۽ نوجوانن جي مستقبل بابت غيريقينيءَ جهڙا مسئلا هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن. انهن جو حل به گڏيل سوچ، سائنسي ڄاڻ، شفاف پاليسين ۽ ذميوار عمل سان ئي ممڪن آهي.
نصير ميمڻ جي گفتگو نوجوانن کي پنهنجي ڌرتيءَ جي آبي ۽ ماحولياتي مسئلن کي سمجهڻ جو موقعو ڏنو، جڏهن ته ماهه جي ڪاميابي کين پنهنجي صلاحيتن تي اعتماد ڪرڻ جو حوصلو ڏنو. هڪ خطاب سماج جي وڏن مسئلن ڏانهن ڌيان ڇڪايو، ته ٻئي ڪاميابيءَ جي ذاتي سفر وسيلي اميد پيدا ڪئي.
اهي ٻئي پيغام هڪ ٻئي کان جدا ناهن. جنهن نوجوان ۾ پنهنجي مستقبل ٺاهڻ جو اعتماد هوندو، اهو ئي پنهنجي سماج جي مسئلن کي سمجهي انهن جي حل ۾ حصو وٺڻ جي سگهه حاصل ڪندو. ۽ جنهن سماج ۾ پاڻي، صحت، تعليم ۽ روزگار جون بنيادي سهولتون بهتر هونديون، اتي نوجوانن جي صلاحيتن کي اڳتي وڌڻ جا وڌيڪ موقعا ملندا.
شيخ اياز يونيورسٽي شڪارپور جي هيءَ تقريب ان لحاظ کان هڪ سٺي روايت آھي ته علمي ادارا نوجوانن کي رڳو امتحانن لاءِ تيار نه ڪن، پر کين زندگيءَ جي حقيقي مسئلن کي سمجهڻ، سوال ڪرڻ، تحقيق ڪرڻ ۽ پنهنجي صلاحيتن کي سماج جي ڀلائيءَ لاءِ استعمال ڪرڻ جو شعور پڻ ڏين. ڇو ته قومن جو مستقبل رڳو انهن جي وسيلن سان نه، پر انهن وسيلن جي منصفاڻي استعمال، علم جي قدر، ماحول جي حفاظت ۽ نوجوانن جي اعتماد سان جڙيل هوندو آهي. سنڌ لاءِ به اميد جو رستو اهو ئي آهي ته پاڻيءَ کي انصاف سان ورهايو وڃي، قدرتي ماحول کي بچايو وڃي، زراعت ۽ معيشت کي مضبوط ڪيو وڃي ۽ نوجوانن کي اهڙا موقعا ڏنا وڃن، جتي سندن قابليت کي سڃاڻپ ۽ سندن خوابن کي عملي صورت ملي سگهي.
___________
نسيم بخاري سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن شڪارپور برانچ جو لائيف ٽائيم ميمبر آهي. هو سنڌي ادبي سنگت شڪارپور برانچ جو چار ڀيرا سيڪريٽري رهي چڪو آهي. گذريل ٽيهه سالن کان سنڌي اخبارن ۽ رسالن ۾ باقاعدگي سان ڪالم لکي رهيو آهي. ماضيءَ ۾ هو ماهوار رسالي ”وک“ شڪارپور جو ايڊيٽر پڻ رهي چڪو آهي
