جمهوريت جو نقاب ۽ اقتدار جا اصل چهرا: وڏي راند جا ننڍا پيادا، بي اختيار چونڊيل نمائندا

“جديد سياسي نظامن ۾ جمهوريت کي اڪثر هڪ اهڙي آئيني جي طور تي پيش ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ عوام کي پنهنجي مرضيءَ جو عڪس نظر ايندو آهي، پر حقيقت جي گهري مشاهدي سان معلوم ٿئي ٿو ته هيءُ نظام محض هڪ ‘سياسي نقاب’ آهي. ووٽن جي پرچي، چونڊن جو غوغا ۽ پارلياماني بحث مٿاڇري تي ته هڪ متحرڪ عوامي حڪومت جو ڏيک ڏين ٿا، پر ان پردي جي پٺيان اصل فيصلا اهي قوتون ڪنديون آهن جيڪي نه ڪنهن کي جوابده آهن ۽ نه ئي ڪنهن اليڪشن ذريعي تبديل ٿين ٿيون. هي آرٽيڪل ان اڻ ڏٺي سگھ، يعني ‘ڊيپ اسٽيٽ’ ۽ ان جي پيچيده ڄار جو تجزيو ڪري ٿو، جيڪو جمهوريت جي دعوائن جي باوجود رياست جي اسٽيئرنگ کي پنهنجي قبضي ۾ رکي ٿو.”

ليکڪ: نور محمد مري، ايڊووڪيٽ | اسلام آباد

خالص “عوامي حڪومت” جو تصور مڪمل طور تي هڪ حقيقت ناهي پر اها هڪ جزوي سچائي آهي. جمهوريت موجود آهي، پر ان جون پنهنجون واضع حدون آهن. اصل طاقت اڪثر انهن ادارن وٽ هوندي آهي جيڪي چونڊن جي دائري کان ٻاهر ڪم ڪن ٿا.

جديد رياست هڪ گھڻ-تھي (multi-layered) نظام آهي. مٿاڇري تي جمهوريت نظر اچي ٿي، پر ان جي پٺيان طاقت ٻين قوتن جي ذريعي استعمال ڪئي ويندي آهي. ان حقيقت کي سمجھڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته اها ظاهر ڪري ٿي ته چونڊيل نمائندا آخري فيصلا ڪندڙ نه آهن، پر اهي هڪ تمام وڏي نظام جو صرف هڪ حصو آهن.

جديد سياسي نظام پاڻ کي عوام جي مرضيءَ جي عڪاسي طور پيش ڪن ٿا. آئين، چونڊون، پارليامينٽ ۽ عوامي بحث اهو تاثر پيدا ڪن ٿا ته طاقت عوام کان مٿي انهن ڏانهن وڃي ٿي جيڪي حڪومت ڪن ٿا. پر، حقيقت ان کان ڪافي پيچيده آهي. اصل طاقت اڪثر چونڊيل نمائندن وٽ نه، پر انهن مستقل ۽ گهٽ نظر ايندڙ ادارن وٽ هوندي آهي جن کي عام طور تي “ڊيپ اسٽيٽ” (Deep State) چيو ويندو آهي. اهڙي طرح، جمهوريت مڪمل طور تي غير حاضر ناهي، پر اها محدود ٿي وڃي ٿي جتي چونڊيل ادارا اڪثر ڪري صرف علامتي يا رسمي ڪردار ادا ڪن ٿا.

جمهوريت جو بنيادي اصول اهو آهي ته چونڊيل نمائندا عوام جي طرفان حڪومت ڪندا آهن. آمريڪي سينيٽ يا يورپي پارليامينٽ جهڙا ادارا قانون سازي ڪرڻ ۽ حڪومتن کي جوابده بڻائڻ لاءِ هوندا آهن. پر اصل سوال اهو آهي ته ڇا اهي واقعي طاقت جو استعمال ڪن ٿا؟ اڪثر صورتن ۾، جواب “نه” آهي.

جنگ ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جي معاملن ۾ جيڪي ڪنهن به رياست جا سڀ کان اهم فيصلا هوندا آهن، انھن ۾ چونڊيل ادارن جو ڪردار اڪثر گهٽ ۾ گهٽ هوندو آهي. چاهي اهو نيٽو (NATO) جو قيام هجي يا ويٽنام ۽ ڪوريا جي جنگ جهڙا تڪرار، اهي فيصلا عام طور تي فوجي ۽ اسٽريٽجڪ ادارن پاران ڪيا ويندا آهن. پارليامينٽ اڪثر صرف انهن فيصلن جي توثيق يا کين قانوني حيثيت ڏيڻ لاءِ ڪم ڪندي آهي جيڪي اڳ ئي ڪيا ويا هوندا آهن.

اھو ثابت ڪري ٿو ته چونڊيل ادارا اڪثر ڪري فيصلا ناهن ڪندا، بلڪه اهي انهن کي رسمي شڪل ڏيندا آهن. اصل اختيار اڪثر ڪري انٽيليجنس ايجنسين، فوجي ادارن ۽ مضبوط بيوروڪريسي وٽ هوندو آهي. سي آءِ اي (CIA) جهڙيون تنظيمون سياسي قيادت جي تبديليءَ جي باوجود تسلسل ۽ اثر برقرار رکن ٿيون.

جيتوڻيڪ حڪومتون تبديل ٿي وڃن ٿيون، پر پاليسيون گهڻو ڪري ساڳيون رهن ٿيون. نوان اڳواڻ هڪ اهڙي موجود نظام اندر ڪم ڪن ٿا جنهن تي سندن مڪمل اختيار نه هوندو آهي. اهي گهرا ادارا اهڙيون پابنديون لڳائيندا آهن جيڪي چونڊيل عهديدارن جي بنيادي تبديلي آڻڻ جي صلاحيت کي محدود ڪري ڇڏينديون آهن.

يورپ کي اڪثر هڪ اهڙي نموني طور پيش ڪيو ويندو آهي جتي جمهوريت ۽ فلاحي رياستون عوام جي مرضيءَ جي عڪاسي ڪن ٿيون. ان حوالي سان اڪثر يورپي يونين جو حوالو ڏنو ويندو آهي. پر اتي به اهم فيصلا اڪثر ڪري انتظامي ادارن (executive bodies) ۽ اعليٰ سطحي ادارن پاران ڪيا ويندا آهن، بجاءِ سڌو سنئون عوام جي.

سرد جنگ (Cold War) دوران، اولهه يورپ آمريڪا سان گڏ هو، جڏهن ته اوڀر يورپ سوويت يونين جي اثر هيٺ هو. اهي اتحاد عوامي پسند جي بجاءِ جيو پوليٽيڪل دٻاءُ جي ڪري هئا.

ڪيترن ئي ترقي پذير ملڪن ۾، هي عدم توازن اڃا به وڌيڪ واضع آهي. چونڊيل حڪومتون طاقتور فوجي يا بيوروڪريٽڪ ادارن سان گڏ هلن ٿيون جيڪي اصل اختيار استعمال ڪن ٿا. چونڊون ٿين ٿيون، پر اصل فيصلي سازي جي طاقت اڪثر انهن غير منتخب اڏاوتن ۾ مرڪوز رهي ٿي.

چين هڪ مختلف ماڊل جي نمائندگي ڪري ٿو. چين جي ڪميونسٽ پارٽي چونڊيل جمهوريت تي ڀروسو نٿي ڪري پر مرڪزي ڪنٽرول ذريعي حڪومت ڪري ٿي. هتي پڻ، فيصلا سڌي عوامي شرڪت جي بجاءِ رياستي ڍانچي جي اندر ڪيا ويندا آهن.

انهن سڀني مثالن ۾، هڪ جهڙو نمونو سامهون اچي ٿو: چونڊيل ادارن وٽ مڪمل يا فيصلائتي طاقت نه هوندي آهي. اهي نظام جو حصو آهن، پر اصل فيصلا اڪثر ڪري گهري ۽ وڌيڪ مستقل اڏاوتن پاران ڪيا ويندا آهن.

تنهن ڪري، خالص “عوامي حڪومت” جو تصور مڪمل حقيقت ناهي پر هڪ جزوي سچائي آهي. جمهوريت موجود آهي، پر ان جون واضع حدون آهن. اصل طاقت اڪثر انهن ادارن وٽ هوندي آهي جيڪي چونڊن جي دائري کان ٻاهر ڪم ڪن ٿا.

مٿاڇري تي جمهوريت نظر اچي ٿي، پر ان جي پٺيان طاقت ٻين قوتن جي ذريعي استعمال ڪئي ويندي آهي. ان حقيقت کي سمجھڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته اها ظاهر ڪري ٿي ته چونڊيل نمائندا آخري فيصلا ڪندڙ نه آهن، پر اهي هڪ تمام وڏي نظام جو صرف هڪ حصو آهن.

__________________

نور محمد مري ايڊووڪيٽ ۽ ثالث آھي ۽ اسلام آباد ۾ رھي ٿو