نوابشاهه جي لوڙھي سميت سنڌ ۾ ان وقت ڊزن کن لوڙھن جا دروازا پهرين اپريل 1952ع تي کوليا ويا هئا. انهن لوڙھن مان منهنجو بابا ، هڪ ٻالڪ قيدي جي حيثيت سان آزاد ٿيو. بابو ان وقت صرف 9 سالن جو هو، جيڪو انگريزن جي قيد ۾ رکيل هو.
مير حسن مري
نوابشاهه جي لوڙھي سميت سنڌ ۾ ان وقت ڊزن کن لوڙھن جا دروازا پهرين اپريل 1952ع تي کوليا ويا هئا. انهن لوڙھن مان منهنجو بابا ، هڪ ٻالڪ قيدي جي حيثيت سان آزاد ٿيو. بابو ان وقت صرف 9 سالن جو هو، جيڪو انگريزن جي قيد ۾ رکيل هو.
پر هن آزاديءَ جي پويان هڪ ڊگهي اذيت، بکون، ۽ مزاحمت جي ڪهاڻي لڪل آهي—
سخت گرمين جي مند هئي. ڦٽيون ٽاڻڻ واري ڪارخاني تي هڪ نوجوان مزدوري ڪري رهيو هو. اهو ئي نوجوان، جنهن کي ٽي ڏينهن اڳ پنهنجي ڳوٺ مان کنڀي، مهينو کن جيل ۾ قيد رکڻ کان پوءِ نوابشاهه جي لوڙھي ۾ اڇلايو ويو هو. هاڻي هو پنهنجي پيٽ گذر لاءِ مزدوري ڪرڻ تي مجبور هو.
هو ٻن ڏينهن کان بکايل هو. ڪم ڪندي ڪندي بار بار ڪارخاني تان لهي پاڻي پي رهيو هو—پر پاڻي بک کي ڪٿي ماٺ ڪرائي ٿي سگھيو؟
سندس کيسي ۾ فقط هڪ آنو هو. دل چويس ٿي ته ڀڳڙا وٺي کائي، پر ويجهو ڪا مانڊڻي نه هئي.
بک، بي وسي ۽ اڪيلائي—هن جي وجود کي ٽوڙي رهي هئي.
سندس اها حالت ڏسي، هڪ اڳ آيل مائٽ کيس سمجهي ويو.:
“ڪلاڪ کن ترس… پوءِ هلنداسين.”
۽ پوءِ—لوڙھي جي اندر—
هن نوجوان کي ٻه رکيون مانيون ۽ هڪ لسيءَ جو گلاس ڏنو ويو.
مهينو کن اهڙي ئي محنت ۽ اذيت ۾ گذارڻ کان پوءِ، هن نوجوان پنهنجي ٽٽل زندگيءَ کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن درخواست ڏني ته سندس ٻه ڀينرون ۽ ڳورهاري زال به وٽس لوڙھي ۾ آڻي رهائڻ جي اجازت ڏني وڃي.
۽ پوءِ—
انهن خاردار تارن، قيد ۽ جبر جي وچ ۾—
15 سيپٽمبر 1943ع تي، منهنجي بابا جو جنم ٿيو.
برصغير ۾ بيٺڪيت خلاف جاري جدوجهد کي جواز بڻائي، فقط سنڌ ۾ مارشل لا نافذ ڪئي وئي. ان مارشل لا کي سنڌ اسيمبليءَ جي منظوري حاصل هئي—يعني قانون سازي جي ذريعي پنهنجي ئي ڌرتيءَ جي ماڻهن کي ڏوهاري قرار ڏنو ويو.
سڄي سنڌ مان حريت پسندن جي گهرن کي باهيون ڏئي، سندن مال ملڪيت ضبط ڪئي وئي، ۽ کين ڏوهارين وانگر گرفتار ڪري لوڙھن ۾ وڌو ويو. خاردار تارون هڻي کليل ميدانن ۾ اڇلايو ويو ۽ چيو ويو ته:
“پنهنجا گهر به پاڻ اڏيو، ۽ کائڻ لاءِ به پاڻ ڪمائو.”
سنڌ جا هزارين حر خاندان—مالوند، هاري، پورهيت—انهن کي اهڙي بي درديءَ سان اڇلايو ويو. ٻاهر گوريلا ويڙهه ۾ مصروف مجاهدن جي مائٽن تي سخت تشدد ڪيو ويندو هو. روزانو ڪنهن نه ڪنهن کي اذيتون ڏئي، لوڙھن جي دروازن تي عبرت بڻائي ٽنگيو ويندو هو.
انهن سخت سماجي ۽ معاشي حالتن ۾، انهن ماڻهن ڏهه سال قيد ڪاٽيو. پر هو ثابت قدم رهيا—نه ڪنهن اڳيان جهڪيا، نه معافي گهري.
۽ پوءِ—پهرين اپريل 1952ع—
اهي خاموشي سان لوڙھن مان نڪري، پنهنجن ماڳن ڏانهن موٽيا. پر جيڪي زمينون، چراگاهه ۽ ملڪيتون ڪالهه سندن هيون، سي هاڻي سندن لاءِ اوپريون ٿي چڪيون هيون.
جڏهن انگريز برصغير ۾ اقتدار جي منتقلي کي “آزادي” جو نالو ڏئي ويا، تڏهن سنڌ جي سياسي قيادت جي ايجنڊا تي انهن لوڙھن ۾ قيد هزارين ماروئڙن جو ڪو ذڪر نه هو.
سورھيه بادشاهه اڳ ئي شهيد ٿي چڪو هو. ۽ جيڪي ساڻس غداري ڪندڙ هئا، سي به تاريخ جي ورقن ۾ محفوظ آهن—۽ هڪ ڏينهن ضرور وائکا ٿيندا.
اڄوڪي ڏينهن تي، آئون انهن سڀني آزادي ماڻيندڙن کي سرخ سلام پيش ڪريان ٿو.
اسان کي فخر آهي ته اسان انهن ماڻهن جو اولاد آهيون، جن سامراجي قوتن آڏو جهڪڻ کان انڪار ڪيو.
اهو احساس—ته سامراجيت ڪيتري ڀيانڪ هوندي آهي—سياسي شعور سان وڌيڪ گهرو ٿيو آهي.
اسان انهن جو نسل آهيون، جن غلاميءَ کي قبول ڪرڻ بدران مزاحمت جو رستو اختيار ڪيو.
اڄ، مان خاص طور انهن بزرگن کي سلام پيش ڪريان ٿو، جيڪي ٻالڪ قيدي جي حيثيت سان ان قيد مان آزاد ٿيا:
سائين الھورايو بھڻ صاحب، حاجي ولي محمد نظاماڻي صاحب، حاجي گلڻ خان نظاماڻي صاحب، ۽ اهي سڀ جن جا نالا ياد نه آهن پر جيڪي اڃا حيات آهن.
انهن سڀني کي منهنجو سلام۔
______________
مضمون ۽ تصويرون مير حسن مريءَ جي فيس بُڪ وال تان کنيل
