قدرت سنڌ کي سڀ ڪجھ ڏنو آھي: سينڊ بيٽري ٺاھيو، پنھنجا مسئلا حل ڪريو

فنلينڊ جي سرد ملڪ مان نڪتل هيءَ سينڊ بيٽري ٽيڪنالاجي سنڌ جي گرم ريگستانن ۽ صنعتي ضرورتن لاءِ هڪ نئين اميد ثابت ٿي سگهي ٿي. جيڪڏهن سنڌ حڪومت يا مقامي صنعتڪار ونڊ ڪوريڊور ۽ صنعتي زونن ۾ ان جا پائلٽ پروجيڪٽس لڳائين، ته هيءَ ٽيڪنالاجي سنڌ کي انرجيءَ جي بحران مان ڪڍڻ ۾ هڪ سستو، پائيدار ۽ ماحول دوست رستو ڏيکاري سگهي ٿي.

نصير اعجاز

فنلينڊ ۾ استعمال ٿيندڙ ”سينڊ بيٽري“ (اسپنج يا واريءَ واري بيٽري) توانائيءَ جي دنيا ۾ هڪ انقلابي ايجاد آهي. هيءَ هڪ اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جيڪا ماحول دوست گرين انرجي (جهڙوڪ سج ۽ ھوا واري توانائي) کي ذخيرو ڪرڻ جو هڪ سستو ۽ پائيدار حل فراهم ڪري ٿي.

سينڊ بيٽري ڇا آهي ۽ هيءَ سنڌ لاءِ ڪيئن فائديمند ٿي سگهي ٿي؟

اڄ جي دنيا تيزيءَ سان ڪوئلي، تيل ۽ گئس مان جان ڇڏائي سائي توانائي يعني سولر ۽ ونڊ پاور ڏانهن وڌي رهي آهي. پر ان ۾ سڀ کان وڏو مسئلو اهو آهي ته ونڊ ۽ سولر انرجي هر وقت دستياب ناهي هوندي. سج رات جو ناهي اڀرندو ۽ هوا هر وقت ناهي گهُلندي. ان ڪري اها بجلي ضايع ٿي ويندي آهي يا وري ان کي ذخيرو ڪرڻ لاءِ مهانگيون لٿيم بيٽريون گهرجي ٿيون.

ان جو حل فنلينڊ جي هڪ اسٽارٽ اپ ڪمپني پولر نائيٽ انرجي Polar Night Energy واريءَ (Sand) جي صورت ۾ ڳولي لڌو آهي.

سينڊ بيٽري ڪيئن ڪم ڪندي آهي؟

سينڊ بيٽري بجليءَ کي ڪيميائي صورت ۾ ذخيرو ڪرڻ بدران گرميءَ (Thermal Energy) جي صورت ۾ ذخيرو ڪندي آهي.

هڪ وڏي، مضبوط ۽ انسوليٽڊ (ٻاهران بند) لوهي ٽانڪيءَ ۾ عام واري يا ريگستاني مٽي ڀري ويندي آهي.

جڏهن ڏينهن جو سج جي روشني گهڻي هجي يا هوا تيز هجي ۽ بجلي ضرورت کان وڌيڪ پيدا ٿئي، ته ان واڌو بجليءَ جي مدد سان وڏا هيٽر هلايا ويندا آهن.

اهي هيٽر تيز گرم هوا کي واريءَ جي اندر لڳل پائپن مان گذاريندا آهن، جنهن سان واريءَ جو گرمي پد 500 کان 600 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي ويندو آهي.

واريءَ جي اها خاصيت آهي ته هيءَ گرميءَ کي پاڻ ۾ مهينن تائين محفوظ رکي سگهي ٿي. جڏهن بجليءَ يا گرميءَ جي ضرورت پوي، ته ان گرميءَ کي ٻيهر پائپن ذريعي ٻاهر ڪڍي استعمال ڪيو ويندو آهي.

سنڌ لاءِ هيءَ ٽيڪنالاجي ڪيئن فائديمند ٿي سگهي ٿي؟

فنلينڊ ۾ هي بيٽريون گهرن کي سياري جي سخت سرديءَ ۾ گرم رکڻ (District Heating) لاءِ استعمال ٿينديون آهن. پر سنڌ جهڙي گرم ۽ نيم ريگستاني ماحول واري خطي ۾ ان جو استعمال بالڪل مختلف پر تمام گهڻو فائدي وارو ٿي سگهي ٿو:

سنڌ جو ساحلي پٽو، خاص ڪري جهمپير ۽ گهاري وارو ونڊ ڪوريڊور، پاڪستان ۾ سڀ کان وڌيڪ ونڊ انرجي پيدا ڪندو آهي. اڪثر رات جو جڏهن هوا تيز هوندي آهي ته نيشنل گرڊ ۾ بجليءَ جي گهرج گهٽ هجڻ ڪري اها قيمتي بجلي ضايع ڪئي ويندي آهي.

جيڪڏهن جهمپير جي ونڊ فارمز جي ويجهو وڏيون سينڊ بيٽريون لڳايون وڃن، ته اها رات جي وقت پيدا ٿيندڙ واڌو بجلي گرميءَ جي صورت ۾ واريءَ ۾ محفوظ ٿي ويندي، جنهن کي بعد ۾ استعمال ڪري سگهبو.

ڪراچي (سائيٽ، ڪورنگي، لانڍي)، نوري آباد، حيدرآباد ۽ سکر جي صنعتي علائقن ۾ سوين فيڪٽريون (جهڙوڪ ڪپڙي، کاڌ خوراڪ ۽ چمڙي جون فيڪٽريون) آهن، جن کي پنهنجي پلانٽس هلائڻ لاءِ تيز گرم هوا، ٻاڦ (Steam) ۽ بوائلر هلائڻا پوندا آهن. هن وقت اهي گئس جي کوٽ ۽ مهانگي تيل جي ڪري پريشان آهن.

سنڌ جون فيڪٽريون ڏينهن جو سولر جي سستي بجليءَ سان سينڊ بيٽريءَ کي 600 ڊگري تائين گرم ڪري سگهن ٿيون. ان کان پوءِ سڄي رات ان بيٽريءَ مان نڪرندڙ گرم ٻاڦ ذريعي فيڪٽريون بغير گئس يا تيل جي هلي سگهنديون، جنهن سان پيداواري خرچ تمام گهٽجي ويندو.

اهو ٻڌڻ ۾ عجيب لڳندو پر سينڊ بيٽريءَ جي گرميءَ مان ٿڌاڻ پيدا ڪري سگهجي ٿي. ان لاءِ ”ايبزارپشن چلرز“ (Absorption Chillers) استعمال ٿيندا آهن، جيڪي بجليءَ بدران گرميءَ جي مدد سان ريفريجريشن (ٿڌاڻ) پيدا ڪندا آهن.

ميرپورخاص، بدين، دادو يا نوابشاهه، لاڙڪاڻي توڙي ٻين زرعي ضلعن ۾ جتي انبن، ٻين فروٽن، مرچن ۽ ڀاڄين جا وڏا فصل ٿيندا آهن، اتي سولر انرجيءَ سان هلندڙ سينڊ بيٽريون لڳائي سگهجن ٿيون. اهي بيٽريون ڏينهن جو گرمي ذخيرو ڪنديون ۽ رات جو ان گرميءَ مان ڪولڊ اسٽوريج هلائي پيداوار کي خراب ٿيڻ کان بچائينديون، چاهي اتي بجليءَ جي لوڊشيڊنگ ئي ڇو نه هجي.

لٿيم بيٽرين لاءِ پاڪستان کي چين يا ٻين ملڪن مان مهانگو خام مال گهرائڻو پوندو آهي، جنهن تي وڏو پرڏيهي ناڻو خرچ ٿئي ٿو.

سنڌ وٽ ٿر، اڇڙو ٿر ۽ سنڌوءَ جي ڪنارن تي واريءَ ۽ مٽيءَ جا اڻکٽ ذخيرا موجود آهن. سينڊ بيٽريءَ جو بنيادي مواد (واري) مقامي طور تي بلڪل مفت يا انتهائي سستي قيمت تي دستياب آهي، تنهنڪري ان جي تعمير تي گهٽ خرچ ايندو.

جيتوڻيڪ هيءَ ٽيڪنالاجي سنڌ لاءِ تمام بهترين آهي، پر ان جي هڪ حد (Limitation) کي سمجهڻ ضروري آهي. جيڪڏهن اسان واريءَ جي گرميءَ مان ٻيهر بجلي ٺاهڻ چاهينداسين (ٻاڦ مان ٽربائن هلائي)، ته ان جي ڪارڪردگي (Efficiency) صرف 30 کان 40 سيڪڙو رهندي، يعني گهڻي انرجي ضايع ٿي ويندي.

ان ڪري، سنڌ ۾ ان جو فائدو تڏهن ئي آهي جڏهن ان کي سڌو سنئون گرميءَ (فيڪٽرين جي بوائلرز) يا ڪولڊ اسٽوريج جي ٿڌاڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي، نه ڪي نيشنل گرڊ ۾ بجلي واپس موڪلڻ لاءِ.

فنلينڊ جي سرد ملڪ مان نڪتل هيءَ سينڊ بيٽري ٽيڪنالاجي سنڌ جي گرم ريگستانن ۽ صنعتي ضرورتن لاءِ هڪ نئين اميد ثابت ٿي سگهي ٿي. جيڪڏهن سنڌ حڪومت يا مقامي صنعتڪار ونڊ ڪوريڊور ۽ صنعتي زونن ۾ ان جا پائلٽ پروجيڪٽس (تجرباتي پلانٽ) لڳائين، ته هيءَ ٽيڪنالاجي سنڌ کي انرجيءَ جي بحران مان ڪڍڻ ۾ هڪ سستو، پائيدار ۽ ماحول دوست رستو ڏيکاري سگهي ٿي.

_______________

نصير اعجاز ڪراچيءَ ۾ رھندڙ صحافي آھي