نصاب سازي ۽ انساني شخصيت جي تعمير: احساسن، جذبن ۽ قدرن جو جهان

اسان جي تعليمي نظام جو وڏو الميو آهي ته اسين ٻارن جي مارڪ شيٽن ۾ لکيل انگن کي وڏي اهميت ڏيون ٿا، پر سندن روين ۾ ايندڙ تبديليءَ کي ماپڻ لاءِ اسان وٽ ڪو معيار موجود ناهي. اسين رياضيءَ جا فارمولا ته ياد ڪرائيندا آهيون، پر اهو نه ٿا ڏسون ته ٻار ڪنهن غريب کي ڏسي همدردي محسوس ڪري ٿو يا نه، رستي تي ڪچرو اڇلائڻ وقت سندس ضمير کيس روڪي ٿو يا نه. حقيقت ۾ نصاب سازيءَ جو مقصد رڳو قابل شاگرد پيدا ڪرڻ نه، پر باوقار، حساس، ذميوار ۽ باشعور انسان تيار ڪرڻ آهي. اهڙا انسان، جيڪي پنهنجي علم کي سماج جي بهتريءَ لاءِ استعمال ڪن، ۽ پنهنجي احساسن کي ٻين جي ڀلائيءَ سان ڳنڍي ڇڏين.

نثارٻانڀڻ

نصاب سازي رڳو ڪتابن جا باب ترتيب ڏيڻ، سبقن کي منظم ڪرڻ يا امتحاني پيپر تيار ڪرڻ جو نالو ناهي. اهو دراصل انساني ذهن، دل ۽ شخصيت کي هڪ اهڙي فڪري ۽ اخلاقي سانچي ۾ ڍالڻ جو شعوري ۽ سائنسي عمل آهي، جنهن تي ڪنهن به قوم جي آئيندي جو دارومدار هوندو آهي. قومون پنهنجن نصابن وسيلي رڳو پڙهيل لکيل ماڻهو پيدا ناهن ڪنديون، پر اهي پنهنجي ايندڙ نسلن جا فڪر، رويا، قدر، خواب ۽ اجتماعي شعور به تخليق ڪنديون آهن.

تعليم جي فلسفي ۾ جڏهن بلومز ٽيڪسانومي جو ذڪر ٿيندو آهي ته گهڻو ڪري سڄو ڌيان ڪاگنيٽو ڊومين، يعني ذهني ۽ علمي ميدان تي مرڪوز هوندو آهي، جتي يادگيري، سمجهه، تجزيو، تنقيد ۽ تخليق جهڙين ذهني صلاحيتن کي ماپيو ويندو آهي. پر حقيقت اها آهي ته تعليم جو اصل روح ان دائري ۾ وسيل آهي، جنهن کي افيڪٽو ڊومين، يعني احساسن، جذبن ۽ قدرن جو جهان چيو وڃي ٿو. اهو ئي اهو ميدان آهي، جتي انسان جا رويا جڙن ٿا، اخلاق جنم وٺن ٿا، ترجيحون ترتيب وٺن ٿيون ۽ ضمير جي روشني وجود ۾ پکڙجي ٿي.

قديم دانائن کان وٺي جديد نفسيات تائين سڀئي ان حقيقت تي متفق آهن ته جيڪڏهن دل جاڳيل نه هجي ته جاڳيل ذهن به بي مقصد طاقت بڻجي سگهي ٿو. علم، جيڪڏهن احساس کان خالي هجي، ته اهو انسان کي ذهين ته بڻائي سگهي ٿو، پر لازمي ناهي ته هو انسانيت جو ساٿي به بڻجي.

افيڪٽو ڊومين جي ارتقا پنجن مرحلن مان گذري ٿي، ۽ هر مرحلو انسان جي شخصيت ۾ نئين روشني پيدا ڪري ٿو.

سڀ کان پهريون مرحلو ريسيونگ (Receiving)، يعني ڌيان ڏيڻ ۽ قبول ڪرڻ جو آهي. اهو ان لمحي وانگر آهي، جڏهن ڪلاس جي آخري بينچ تي ويٺل ڪو ٻار، جيڪو دريءَ کان ٻاهر اڏامندڙ پکين ۾ گم هجي يا پنهنجي ميز تي بي ڌيانيءَ سان لڪيرون ڪڍي رهيو هجي، اوچتو استاد جي ڪنهن فڪر انگيز جملي تي پنهنجو سڄو ڌيان مرڪوز ڪري ڇڏي. اهو لمحو ئي سکيا جو جنم پل آهي. جيڪڏهن نصاب ۽ استاد شاگرد جي دل ۽ ذهن کي ڇهي نه سگهن، ته پوءِ اڳتي وڌندڙ سڄي تعليمي عمارت واريءَ جي ڀت کان وڌيڪ مضبوط نٿي ٿي سگهي.

زندگيءَ ۾ به اهو ئي ٿيندو آهي. اسين روز ڪيترن ئي محتاج ماڻهن کي ڏسون ٿا، پر ڪنهن هڪ ڏينهن اوچتو سندن اکين جي اداسي اسان جي اندر لهر پيدا ڪري ٿي. اهو پهريون احساس ئي افيڪٽو ڊومين جي شروعات آهي.

جڏهن ڌيان جاڳي ٿو، تڏهن ٻيو مرحلو ريسپانڊنگ (Responding)، يعني شرڪت ۽ ردِعمل جو اچي ٿو. هاڻي شاگرد رڳو ٻڌندڙ نه ٿو رهي، پر سوال ڪرڻ لڳي ٿو، بحث ۾ حصو وٺي ٿو، پنهنجي راءِ پيش ڪري ٿو ۽ سکيل ڳالهه سان جذباتي وابستگي پيدا ڪري ٿو.

اهو منظر اسان جي روزمرهه زندگيءَ ۾ به ڏسي سگهجي ٿو. جڏهن ڪا دلچسپ ڪرڪيٽ ميچ هلي رهي هوندي آهي، تڏهن ماڻهو رڳو تماشائي ناهن هوندا؛ هر ماڻهو پاڻ کي ڪوچ سمجهي رانديگرن کي صلاحون ڏيندو رهندو آهي. اهڙيءَ ريت جڏهن شاگرد سکيا سان گفتگو ڪرڻ لڳي، تڏهن سمجهڻ گهرجي ته تعليم سندس وجود ۾ داخل ٿي رهي آهي.

ٽيون مرحلو ويليوئنگ (Valuing)، يعني قدرن کي دل سان قبول ڪرڻ جو آهي، ۽ اهو افيڪٽو ڊومين جو سڀ کان اهم موڙ آهي. هتي شاگرد رڳو سچ ڳالهائڻ، وقت جي پابندي ڪرڻ يا ٻين جي مدد ڪرڻ جهڙيون ڳالهيون ياد نٿو ڪري، پر انهن کي پنهنجي زندگيءَ جو حصو بڻائڻ شروع ڪري ٿو.

تاريخ جو عظيم سائنسدان Michael Faraday ان جو خوبصورت مثال آهي. هو غربت ۾ پلجي وڏو ٿيو، ڪتابن جي جلدبندي ڪندو هو، پر ڪتابن جي ورقن مان علم جي خوشبو سونگهندي سونگهندي سندس اندر علم جي اهڙي محبت جاڳي، جيڪنھن آخر کيس دنيا جي عظيم ترين سائنسدانن جي صف ۾ آڻي بيهاريو. هن رڳو علم حاصل نه ڪيو، پر علم کي پنهنجي زندگيءَ جو سڀ کان وڏو قدر بڻائي ڇڏيو.

چوٿون مرحلو آرگنائيزيشن (Organization)، يعني قدرن کي ترتيب ڏيڻ ۽ انهن جي وچ ۾ توازن قائم ڪرڻ جو آهي. زندگي هميشه سادي نه هوندي آهي؛ ڪيترائي ڀيرا ٻه سٺا اصول هڪ ٻئي جي سامهون اچي بيهندا آهن. اهڙي وقت انسان کي اهو فيصلو ڪرڻو پوندو آهي ته ڪهڙي قدر کي اوليت ڏني وڃي.

اهو بلڪل ايئن آهي، جيئن ڪو ذميوار والد پنهنجي محدود آمدنيءَ مان اهو فيصلو ڪري ته عارضي آسائشن تي خرچ ڪرڻ کان وڌيڪ اهم پنهنجي ٻارن جي تعليم ۽ صحت آهي. اهڙي ترتيب ئي انسان جي اخلاقي بصيرت کي جنم ڏئي ٿي.

افيڪٽو ڊومين جي آخري ۽ بلند ترين منزل ڪيريڪٽرائيزيشن (Characterization) آهي. هتي پهچي قدر انسان جي شخصيت جو اهڙو حصو بڻجي ويندا آهن، جو هو انهن کان سواءِ پنهنجي وجود جو تصور به نٿو ڪري سگهي. هاڻي نيڪي ڪرڻ لاءِ کيس نه انعام جي ضرورت هوندي آهي، نه سزا جي خوف جي؛ نيڪي سندس طبيعت بڻجي ويندي آهي.

ان جو روشن مثال Nelson Mandela آهي. ستاويهه سال قيد جي تاريڪ ڪوٺڙين ۾ گذارڻ کان پوءِ به جڏهن هو آزاديءَ جي هوا ۾ ساهه کڻي ٻاهر نڪتو، تڏهن سندس دل ۾ انتقام بدران معافي، نفرت بدران محبت ۽ ورهاست بدران برابريءَ جا جذبا هئا. اهي قدر هاڻي سندس شخصيت جي سڃاڻپ بڻجي چڪا هئا.

اسان جي تعليمي نظام جو وڏو الميو اهو آهي ته اسين ٻارن جي مارڪ شيٽن ۾ لکيل انگن کي وڏي اهميت ڏيون ٿا، پر سندن روين ۾ ايندڙ تبديليءَ کي ماپڻ لاءِ اسان وٽ ڪو معيار موجود ناهي. اسين رياضيءَ جا فارمولا ته ياد ڪرائيندا آهيون، پر اهو نه ٿا ڏسون ته ٻار ڪنهن غريب کي ڏسي همدردي محسوس ڪري ٿو يا نه، رستي تي ڪچرو اڇلائڻ وقت سندس ضمير کيس روڪي ٿو يا نه.

حقيقت ۾ نصاب سازيءَ جو مقصد رڳو قابل شاگرد پيدا ڪرڻ نه، پر باوقار، حساس، ذميوار ۽ باشعور انسان تيار ڪرڻ آهي. اهڙا انسان، جيڪي پنهنجي علم کي سماج جي بهتريءَ لاءِ استعمال ڪن، ۽ پنهنجي احساسن کي ٻين جي ڀلائيءَ سان ڳنڍي ڇڏين.

جيستائين اسان بلومز ٽيڪسانوميءَ جي هن جذباتي دائري کي پنهنجي تعليمي فلسفي جي مرڪز ۾ جاءِ نه ڏينداسين، تيستائين اسان جا اسڪول رڳو ڊگريون ورهائيندا رهندا، شخصيتون نه گهڙيندا. وقت اچي ويو آهي ته اسان پنهنجن گهرن، اسڪولن ۽ نصاب کي اهڙي فڪر سان جوڙيون، جتي علم رڳو ذهن کي روشن نه ڪري، پر دل کي به منور ڪري؛ ڇو ته جڏهن علم دل جي ڌڙڪن بڻجي وڃي، تڏهن ئي تعليم پنهنجي حقيقي معني ماڻي ٿي”

_________________

نثار ٻانڀڻ انگريزي، سنڌي ۽ اُردو ۾ ڪالم، ڪھاڻيون ۽ شاعري لکي ٿو. سندس ليک سنڌ جي مختلف اخبارن ۾ شائع ٿيندا رھندا آھن