فاضل راهُو: انقلابي سوچ جو علمبردار ۽ سنڌ جي ڌرتيءَ سان سچي محبت ڪندڙ اڳواڻ

فاضل راهو جي شخصيت انتهائي سادي پر انتهائي مضبوط هئي. هو بنا ڪنهن بناوٽ جي ڳالهائڻ وارو، سڌو سنئون ۽ بي ڊپو ماڻهو هو

17 جنوري 1987ع تي کيس شهيد ڪيو ويو، جڏهن هو سنڌ جي حقن لاءِ هلندڙ تحريڪ ۾ سرگرم هو. سندس شهادت صرف هڪ فرد جو قتل نه هو، پر اهو سنڌ جي شعور تي حملو هو.

مُشتاق ٽانوري

سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ ڪي اهڙا نالا آهن، جيڪي رڳو فرد نه هوندا آهن، پر هڪ تحريڪ، هڪ سوچ ۽ هڪ جدوجهد جي علامت بڻجي ويندا آهن. فاضل راهو به انهن ئي ماڻهن مان هو، جنهن پنهنجي سڄي حياتي مظلوم ماڻهن جي حقن لاءِ وقف ڪري ڇڏي. هو صرف هڪ سياستدان نه هو، پر هڪ نظرياتي ڪارڪن، انقلابي سوچ جو علمبردار ۽ سنڌ جي ڌرتيءَ سان سچي محبت ڪندڙ اڳواڻ هو. فاضل راهو جو نالو سنڌ جي سياست ۾ مزاحمت، قرباني ۽ اصولن سان جڙيل آهي. هو اهڙو اڳواڻ هو، جنهن اقتدار کي نه، پر عوامي شعور کي ترجيح ڏني. سندس سياست جو بنياد ذاتي مفادن بدران اجتماعي ڀلائي، انصاف ۽ برابري تي ٻڌل هو.

فاضل راهو جي شخصيت انتهائي سادي پر انتهائي مضبوط هئي. هو بنا ڪنهن بناوٽ جي ڳالهائڻ وارو، سڌو سنئون ۽ بي ڊپو ماڻهو هو. سندس چهري تي هميشه هڪ وقار، اکين ۾ سچائي ۽ لهجي ۾ جرئت نظر ايندي هئي. هو وڏن وڏن سياسي اڳواڻن وانگر پروٽوڪول ۽ ڏيکاءَ جو قائل نه هو. عام ماڻهن سان گڏ ويهڻ، انهن جي درد کي ٻڌڻ ۽ سندن مسئلن کي پنهنجي مسئلن وانگر سمجهڻ سندس فطرت هئي. هو هارين، پورهيتن، شاگردن ۽ مزدورن سان گڏ ميدان ۾ بيهڻ وارو اڳواڻ هو. فاضل راهو وٽ قيادت جو اهو تصور نه هو، جيڪو رڳو تقريرن تائين محدود هجي پر هو عملي جدوجهد تي يقين رکندو هو. سندس شخصيت ۾ هڪ انقلابي جرئت هئي، جيڪا هر ڏکي وقت ۾ ماڻهن کي همٿ ڏيندي هئي.

فاضل راهو جو ڪردار سنڌ جي سياسي جدوجهد ۾ هڪ روشن باب آهي. هن پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو جيلن، تحريڪن ۽ احتجاجن ۾ گذاريو. هو ڪيترائي ڀيرا گرفتار ٿيو، پر سندس حوصلو ڪڏهن به ڪمزور نه ٿيو. هو سنڌ جي وسيلن تي ڌاڙن خلاف، هارين جي حقن لاءِ، پاڻيءَ جي ورڇ تي ناانصافين خلاف ۽ وفاقي جبر جي مخالفت ۾ هميشه اڳڀرو رهيو. خاص طور تي ڪالاباغ ڊيم خلاف هلندڙ تحريڪ ۾ فاضل راهو جو ڪردار تاريخي حيثيت رکي ٿو.

هن هميشه اهو موقف اختيار ڪيو ته سنڌ جي بقا سنڌو درياهه سان جڙيل آهي ۽ جيڪڏهن سنڌو درياهه کي ڪمزور ڪيو ويو ته سنڌ جي تهذيب، زراعت ۽ معيشت تباهه ٿي ويندي. هو پاڻيءَ کي سنڌ جو زندگيءَ جو سوال سمجهندو هو.فاضل راهو جو ڪردار صرف سياست تائين محدود نه هو، پر هو هڪ سماجي اڳواڻ پڻ هو، جيڪو تعليم، صحت ۽ انساني حقن جي ميدان ۾ به سرگرم رهيو. فاضل راهو جي سياست جو بنياد نظريي تي هو، مفاد تي نه. هو قومپرست سياست جو اهڙو نمائندو هو، جنهن سنڌ جي حقن کي مرڪزي حيثيت ڏني. هو سمجهندو هو ته جيستائين سنڌ کي پنهنجي وسيلن تي مڪمل حق نه ملندو، تيستائين سنڌ جي ماڻهن جي حالت تبديل نه ٿي سگهندي.

هو ون يونٽ جي دور کان وٺي وفاقي جبر خلاف جدوجهد جو حصو رهيو. سنڌ جي سڃاڻپ، ٻولي، ثقافت ۽ ڌرتيءَ جي تحفظ لاءِ هن بي مثال جدوجهد ڪئي. فاضل راهو سياست کي عبادت سمجهندو هو. سندس نظر ۾ سياست اقتدار حاصل ڪرڻ جو ذريعو نه، پر عوام جي خدمت جو وسيلو هئي. هو چوندو هو ته سياستدان جو اصل امتحان اقتدار ۾ اچڻ کان پوءِ نه، پر جدوجهد جي ڏينهن ۾ ٿيندو آهي.

هو شاگرد سياست سان به گهرو لاڳاپيل رهيو ۽ نوجوانن کي سياسي شعور ڏيڻ لاءِ مختلف فورمن تي سرگرم رهيو. سندس سياست جو مقصد ماڻهن کي جاڳائڻ هو، نه ڪي صرف ووٽ وٺڻ. فاضل راهو جي زندگي جو سڀ کان ڏکوئيندڙ ۽ تاريخي باب سندس شهادت آهي. 17 جنوري 1987ع تي کيس شهيد ڪيو ويو، جڏهن هو سنڌ جي حقن لاءِ هلندڙ تحريڪ ۾ سرگرم هو. سندس شهادت صرف هڪ فرد جو قتل نه هو، پر اهو سنڌ جي شعور تي حملو هو. اڄ جڏهن سنڌ مختلف سياسي، معاشي ۽ سماجي مسئلن کي منهن ڏئي رهي آهي، تڏهن فاضل راهو جهڙن اڳواڻن جي کوٽ شدت سان محسوس ٿئي ٿي. هو اهڙو اڳواڻ هو، جنهن وٽ جرئت به هئي، بصيرت به ۽ قربانيءَ جو جذبو به. سندس زندگي اهو سبق ڏئي ٿي ته سياست رڳو اقتدار جي راند ناهي، پر اها عوام سان واعدو آهي. فاضل راهو اهو واعدو نڀايو ۽ ان جي قيمت پنهنجي جان ڏئي ادا ڪئي. سنڌ جي نوجوانن لاءِ فاضل راهو هڪ مثال آهي ته ڪيئن اصولن تي قائم رهي سياست ڪري سگهجي ٿي. هو ڏيکاري ويو ته جيڪڏهن نيت صاف هجي ته انسان تاريخ ۾ امر ٿي وڃي ٿو.فاضل راهو جي شخصيت، ڪردار ۽ سياست سنڌ جي تاريخ جو قيمتي سرمايو آهن. هو رڳو هڪ اڳواڻ نه هو، پر هڪ تحريڪ هو. سندس جدوجهد، سندس قرباني ۽ سندس فڪر سنڌ جي شعور جو حصو بڻجي چڪا آهن. سنڌ جي ڌرتيءَ تي جڏهن به حق، انصاف ۽ آزاديءَ جي ڳالهه ٿيندي، تڏهن فاضل راهو جو نالو ضرور ورتو ويندو. هو انهن ماڻهن مان هو، جيڪي مري به زنده رهندا آهن، ڇو ته هو ماڻهن جي دلين ۾ رهندا آهن. فاضل راهو واقعي به سنڌ جي سياست جو هڪ روشن استعارو هو ــ جدوجهد، سچ ۽ قرباني جو استعارو.

______________

مشتاق ٽانوري خيرپور ميرس سان تعلق رکندڙ صَحافي پِرنٽ ۽ اِليڪٽرانڪ ميڊيا جي مختلف ادارن سان لاڳاپيل رهيو آهي. اڄڪلھ ڪراچي ۾ رهي ٿو

mushtaqtanwari@gmail.com