موهن جو دڙو: ٻُڌ اسٽوپا، خانقاهه جي اڏاوتي تاريخ، زيارتگاهه جو اڏاوتي نقشو
موهن جو دڙو نه صرف سنڌو سڀيتا جي عظيم شهري رٿابنديءَ جو مرڪز آهي، پر اهو صديون پوءِ ٻڌ ڌرم جي مذهبي ۽ روحاني سرگرمين جو پڻ هڪ اهم محور رهيو. زيرِ نظر مضمون برصغير جي نامياري ماهرِ آثارِ قديمه آر. ڊي. بئنرجي (رکلداس بندوپاڌياءِ) جي ان تاريخي رپورٽ جو سنڌي ترجمو آهي، جنهن ۾ هن موهن جي دڙي جي سڀ کان اوچي ماڳ تي موجود ٻڌ اسٽوپا ۽ خانقاهه (Monastery) جو تفصيلي اڏاوتي ۽ تاريخي جائزو پيش ڪيو آهي. هن رپورٽ ۾ اسٽوپا جي پليٽ فارم جي بناوت، گنڌارا آرٽ جي اثر هيٺ ٺهيل مهاتما ٻڌ جي مورتي، ڀتين تي ٿيل فريسڪو پينٽنگس، ۽ اتان مليل خروسٿي ۽ برهمي لکڻين سميت ڪشان دور جي سڪن جي بنياد تي هن مقدس ماڳ جي تاريخ جو نهايت سائنسي انداز ۾ تعين ڪيو ويو آهي، جيڪو پڙهندڙن کي سنڌ جي ٻڌ دور واري تاريخ کان تفصيلي طور روشناس ڪرائي ٿو.
سنڌيڪار: نصير اعجاز
5. اسٽوپا (Stupa)
50. اسٽوپا يا خانقاه (Monastery) جو علائقائي نقشو ۽ سيڪشنز
اسٽوپا ۽ ان جي هيٺيون حصو
(بشڪريه: سر جان مارشل)
سائيٽ نمبر 1 جي تمام اڏاوتن جي عين وچ ۾، هڪ اوچي پليٽ فارم تي سُڪل مٽيءَ جي سِرُن مان ٺهيل هڪ اسٽوپا موجود آهي. هي اسٽوپا هڪ پَورِي (کليل) اڏاوت آهي؛ ٻين لفظن ۾، هي اصل ۾ هڪ مذهبي تبرڪن جي زيارتگاهه (گرڀ-چيتيه) آهي جيڪا هڪ سرن جي پليٽ فارم تي اڏي وئي هئي. هن زيارتگاهه جون ديوارون چڱيءَ طرح سُڪايل مٽيءَ جي سِرن سان ٺاهيون ويون هيون، ۽ انهن جي اوساري اڃا تائين واضح طور تي نظر اچي ٿي. چيتيه جي اندرين حصي ۾، سِرن جي ديوارن تي مٽيءَ جي پلستر جو سنهو تهه چاڙهيو ويو هو ۽ انهن کي فريسڪو پينٽنگس (ڀت جي چترڪاريءَ) سان سينگاريو ويو هو. انهن فريسڪو پينٽنگس جو انداز سر اوريل اسٽين جي وچ ايشيا جي قديم شهرن جي کنڊرن مان هٿ ڪيل ديوار جي چترڪارين سان گهڻو ملي ٿو.
اسٽوپا جي پليٽ فارم جي الهندي لاهيءَ تان ملبو هٽائڻ دوران، مسٽر اين. اي. وارٽيڪر کي پلستر جا ڪجهه ٽڪرا مليا، جن تي فريسڪو پينٽنگس ۽ آرائشي چتر ٺهيل هئا. جيتوڻيڪ اهي ٽڪرا تمام ننڍڙا هئا، پر انهن تي ٿيل چترڪاري حيران ڪندڙ حد تائين بهترين حالت ۾ هئي. اسٽيج، مينهن ۽ موسم جي وڏي اثر کان پوءِ به انهن جا رنگ شاندار طريقي سان سلامت هئا. ان کان علاوه، پلستر تي لکيل خروسٿي (Kharosthi) ۽ برهمي (Brahmi) اکرن جي بناوٽ مان انهن جي دور (تاريخ) جو صحيح اندازو لڳائڻ ممڪن ٿيو.
هڪ ٽڪري تي، خروسٿي خط ۾ لکيل لفظ سامانا (Samana) واضح طور تي نظر اچي رهيو هو. هي لفظ سنسڪرت جي لفظ ”شرمڻا“ (Shramana) جي برابر آهي ۽ اهو غالباً ڪنهن ٻڌ ڌرم جي شلوڪ (آيت) جو حصو هو:
“Ye dharmā hetu-prabhavā hetuṃ teṣāṃ tathāgato hyavadat, Teṣāṃ ca yo nirodha evaṃ vādī mahāśramaṇaḥ.”
ٻين پلستر جي ٽڪرن تي مليل برهمي خط جو انداز پڻ انهن برهمي لکڻين سان مشابهت رکي ٿو جيڪي سر اوريل اسٽين کي وچ ايشيا مان مليل قلمي نسخن ۽ رڪارڊن ۾ مليون هيون. انهن پلستر جي ٽڪرن تي مليل فريسڪو پينٽنگس جي انداز ۽ موضوع تي اڳتي هلي هٿ آيل شين جي تفصيل واري حصي ۾ بحث ڪيو ويندو.
برهمي لکڻيون (Brahmi Inscriptions)
موهن جي دڙي مان گڏ ڪيل برهمي لکڻيون
(سرسري بشڪريه: سر جان مارشل)
اسان کي اها خبر ناهي ته هن تبرڪن واري زيارتگاهه جي مٿان ڪهڙي قسم جي اڏاوت (ڇت) هئي. اهو لڳي ٿو ته ان جي مٿان مٽيءَ جي سڪل سرن مان ٺهيل هڪ گنبذ نما ڇت هوندي. زيارتگاهه جو اندروني حصو ڪافي حد تائين محفوظ رهيو آهي، ۽ سرن جي پليٽ فارم جي مٿئين سطح ان جي فرش جو ڪم ڏيندي هئي. ڳوٺاڻن هن پڪي پليٽ فارم جي بلڪل وچ ۾ اٽڪل چوڏهن انچ اونهو هڪ کڏو کوٽيو هو.
سنڌ جي (ان وقت جي) ڪمشنر مسٽر جي. ايل. ريو جي دوري دوران، ڪجهه ڳوٺاڻن کيس ٻڌايو ته ڪجهه اڻڄاتل ماڻهن خزاني جي ڳولا ۾ پليٽ فارم جي وچ واري حصي ۾ کوٽائي ڪئي هئي، پر کين ڪجهه پٿر جي برتنن کان سواءِ ٻيو ڪجهه به نه مليو هو. اهي پٿر جا ٿانوَ اصل ۾ تبرڪن جا دٻا (relic caskets) هئا، جن ۾ مهاتما ٻڌ يا شايد ڪنهن مقامي ٻڌ راهب جون پاڪ هڏيون محفوظ ٿيل هيون. خزاني جي ڳولا ڪندڙن اهي دٻا ڀڃي ڇڏيا ۽ پاڪ باقيات کي اڱڻ ۾ اڇلائي ڇڏيو.
اسان جي کوٽائي دوران، انهن پاڪ تبرڪن جي دٻن جا ڪيترائي ٽڪرا هٿ آيا. پر جيئن ته سمورا ٽڪرا واپس نه ملي سگهيا، تنهنڪري انهن کي صحيح نموني ٻيهر جوڙڻ ناممڪن هو. اسان کي مليل هڪ پٿر جو دٻو هڪ سادي پيالي وانگر هو جنهن تي ان جهڙي ئي مواد جو ڍڪڻ لڳل هو. ٻيو هڪ ننڍڙو گول برتن هو، جنهن جو ڍڪڻ ڪنهن ڪٽيل سِيپ (shell) مان ٺهيل لڳي رهيو هو. اهو پڻ تمام گهڻو امڪان آهي ته اتي سون يا چاندي جهڙين قيمتي ڌاتن مان ٺهيل دٻا پڻ هوندا، جن کي خزاني جي چورن کڻي وڃي ڳاري ڇڏيو هوندو.
هن ڍولڪ نما (drum-shaped) مٽيءَ جي سرن واري اسٽوپا ۽ ان ۾ محفوظ ڪيل پاڪ تبرڪن جي تاريخ جو اندازو اندرين فريسڪو پينٽنگس مان مليل خروسٿي لکڻين جي مدد سان لڳايو ويو آهي. هي لکڻي ڪنشڪ پهرين (Kanishka I) جي ”سوئي وهار ٽامي جي پليٽ“ واري لکڻيءَ سان ملي ٿي. هي تاريخ اڱڻ جي الهندي ڪوٺين جي فرش جي سطح، يعني پهرين تهه مان مليل سڪن سان پڻ مطابقت رکي ٿي.
کوٽائي شروع ٿيڻ کان اڳ ئي، انهن ڪوٺين جي مٿين تهن مان ۽ سائيٽ نمبر 2 جي ڪوٺي نمبر 1 ۽ 2 مان واسوديو پهرين (Vasudeva I) جا ٽامي جا سڪا مليا هئا، جيڪي ”برهمڻ ۽ بيٺل شوا“ (Bull and Standing Shiva) واري نموني جا آهن. انهن سڪن تي اڳتي هلي بحث ڪيو ويندو. ان ڪري، اسان اهو نتيجو ڪڍي سگهون ٿا ته هي مٽيءَ جي سرن وارو پاڪ تبرڪن جو زيارتگاهه ۽ اڱڻ جي سڀ کان مٿئين سطح تي موجود عمارتون عيسوي سن جي ٻي صدي ءَ جي لڳ ڀڳ تعمير ڪيون ويون هيون.
مٿرا ميوزيم مان مليل لکڻين مان معلوم ٿئي ٿو ته عظيم ڪشان شهنشاهه واسوديو پهرين ان دور جي آخري چوٿائيءَ ۾ حڪومت ڪئي هئي جنهن جو ذڪر انهن لکڻين ۾ آهي. اڄڪلهه اڪثر محقق ان ڳالهه تي متفق آهن ته هن دور جي شروعات 78 عيسوي ۾ ڪنشڪ پهرين جي تاجپوشيءَ سان ٿي هئي (Cambridge History of India, Vol. I). پر ڪجهه ٻين جو خيال آهي ته هن دور جي شروعات 120 عيسوي ۾ ٿي هئي (Sir John Marshall, A Guide to Taxila; V. A. Smith, Early History of India, Fourth Edition). انهن ٻنهي تجويز ڪيل تاريخن ۾ فرق تمام معمولي آهي، ان ڪري اسان مجموعي طور تي چئي سگهون ٿا ته واسوديو پهرين ٻي صدي عيسوي جي آخري حصي ۾ اتر هندستان تي حڪومت ڪئي هئي.
(پڙهندڙن کي هن ڳالهه تي منجهڻ نه گهرجي ته واسوديو پهرين کي اڳ ۾ پهرين صديءَ جو چيو ويو هو ۽ هتي ٻي صدي جو ٻڌايو پيو وڃي. اڳ ۾، رکلداس بندوپاڌياءِ ڪنشڪ دور جي پهرين صديءَ جو ذڪر ڪري رهيو هو. واسوديو پهرين ڪنشڪ دور جي پهرين صدي جي آخري چوٿائي ۾ حڪومت ڪئي، جيڪا عيسوي سن جي ٻي صدي جي آخري چوٿائي سان مطابقت رکي ٿي. مٿرا ميوزيم ۾ محفوظ ڪيل ٻڌ جي مورتي جي هيٺان مليل هڪ لکڻي پڙهي سگهجي ٿي: ”مهاراجا ديوپترا واسوديو جي 93 هين سال ۾…“، جيڪا ان دور جي پهرين صدي جي پڄاڻي کي ظاهر ڪري ٿي. ڪشان دور ۾، بعد ۾ ايندڙ حڪمران اڪثر ڪنشڪ دور جي حساب سان تاريخون مقرر ڪندا هئا. جديد تحقيق هاڻي ڪنشڪ دور کي شڪا دور (Shaka Era) کان الڳ ڪري ٿي ۽ ڪنشڪ دور جي شروعات اٽڪل 127 عيسوي ڌاري رکي ٿي، جيڪا ڪنشڪ جي تخت نشيني جو وقت آهي).
اسٽوپا جي پليٽ فارم جو اڀرندو پاسو سڀ کان وڌيڪ خوبصورت انداز ۾ ترتيب ڏنل آهي. اتي هڪ وڏو طاق آهي جنهن ۾ مهاتما ٻڌ جي هڪ مورتي رکيل آهي. هن ٻڌ جي مورتي جو انداز اتر-الهندي سرحد جي انڊو-گريڪ اسٽوپائن جهڙو آهي. سانچي اسٽوپا يا ڀارت اسٽوپا جهڙن قديم هندستاني اسٽوپائن جي برعڪس، جتي مکيه اسٽوپا سان گڏ اهڙي ڪا به زيارتگاهه نٿي ملي، قديم اسٽوپائن ۾ وچ تي ٻڌ جي مورتي واري اهڙي ڪنهن زيارتگاهه جا ثبوت نه آهن. سانچي اسٽوپا جي ٻاهرين گهيري ۾ جيڪي مورتيون هاڻي نظر اچن ٿيون، اهي بلاشڪ اصل اسٽوپا کان گهڻو بعد واري دور جون آهن.
حضرت عيسيٰ جي پيدائش کان ڪجهه وقت اڳ، گنڌارا اسڪول جي فنڪارن پنهنجي دور ۾ اڏيل اسٽوپائن جي هڪ پاسي تي وڏي نقاشي وارا طاق (niches) ٺاهڻ شروع ڪيا هئا. اهڙن طاقن جا ڪيترائي شاندار مثال اڄ به انڊين ميوزيم جي آرڪيالاجي ڊپارٽمينٽ جي گنڌارا سيڪشن ۾ ڏسي سگهجن ٿا، جتي طاقن جي وچ ۾ مختلف مدائن (موقوفن) ۾ ٻڌ جون مورتيون نظر اچن ٿيون. جيئن ته سائيٽ نمبر 1 جي هن عظيم اسٽوپا جي تاريخ افغانستان ۽ اتر-الهندي سرحدي صوبي جي انڊو-گريڪ اسٽوپائن کان گهڻو مختلف ناهي، تنهنڪري هتي ٻڌ جي مورتي واري اهڙي طاق جي موجودگي حيرت انگيز ناهي.
هي طاق، يا ننڍڙي زيارتگاهه، پليٽ فارم جي اڀرندي پاسي جي بلڪل وچ ۾ واقع آهي، ۽ ان جي اڳيان هڪ ورانڊو (vestibule) يا لنگهه آهي. هن ورانڊي مان هڪ رستو اولهه ڏانهن وڃي ٿو جيڪو سڌو زاويه (90 ڊگري) تي مڙي ٿو. هن رستي جي ٻنهي پاسن کان ڏاڪڻيون آهن، يا الهندي آخر ۾ هڪ سوڙهي ڪوٺي آهي جنهن جو فرش رستي جي سطح کان اوچو آهي. طاق جي ڊگھائي 7 فٽ ۽ ويڪر 4 فٽ آهي. طاق جي اندر الهندي ديوار سان گڏ ٻڌ جي هڪ ويٺل مورتي آهي، جيڪا غالباً ڪمل (پدماسن) واري انداز ۾ ويٺل آهي. مورتي جو بنيادي ڍانچو سرن کي مختلف پوزيشنن ۾ رکي ٺاهيو ويو هو. مورتي جي گوڏن تي اڃا تائين سرن جي مٿان مٽيءَ جي پلستر جا نشان نظر اچن ٿا، ۽ ان ۾ ڪو شڪ ناهي ته ان پلستر تي ڪڏهن رنگ ۽ سونا ورق چاڙهيل هئا. مورتي جي مٿي ۽ ڪلهن جي پٺيان، طاق جي پٺين ديوار جي سرن جي اوساري ۽ مٽيءَ جي پلستر تي هڪ هالي (مقدس روشنيءَ جو دائرو) جو خاڪو اڃا تائين ڏسي سگهجي ٿو.
طاق جي اڳيان هڪ ڪشادي جڳهه يا رستو آهي جيڪو 7 فٽ ڊگهو ۽ 4 فٽ ويڪرو آهي، جنهن جو فرش طاق جي سطح کان 4 فٽ هيٺ آهي. جيئن اڳ ۾ ذڪر ڪيو ويو، هن رستي تان ٻه ڏاڪڻيون مٿي چڙهن ٿيون، هڪ اتر ڏانهن ۽ ٻي ڏکڻ ڏانهن. هر ڏاڪڻ جا ڇهه يا ست ڏاڪا سلامت مليا هئا.
اڄ اهو طئہ ڪرڻ مشڪل آهي ته انهن ڏاڪڻين جو اصل مقصد ڪهڙو هو. اهو ٿي سگهي ٿو ته بعد جي دور ۾ هن ٻڌ اسٽوپا تي ايندڙ عقيدتمند انهن ڏاڪڻين تان چڙهي اسٽوپا جي بنياد تائين پهچندا هئا ۽ ان جي چوڌاري طواف (پردڪشڻا) ڪندا هئا. اهڙو مذهبي طواف ٻڌ، هندو ۽ جين عبادتن ۾ عام آهي. اهو پڻ ممڪن آهي ته هن زيارتگاهه جا پادري يا شرمڻا انهن ڏاڪڻين کي طاق جي اندر مورتي جي مٿئين حصي تائين پهچڻ لاءِ استعمال ڪندا هجن. اهڙيون ڏاڪڻيون اڃا تائين کجراهو گروپ آف مانيومينٽس ۽ اون (Un) جي جين مندرن ۾ ڏسي سگهجن ٿيون (Annual Report of the Archaeological Survey of India, Western Circle, for the year ending 31 March 1919). دريافت جي وقت، طاق جو مٿيون حصو اڳي ئي خراب ٿي چڪو هو، ان ڪري هاڻي اهو معلوم ڪرڻ ناممڪن آهي ته ڇا ان تي اصل ۾ ڇت هئي يا نه.
پليٽ فارم جي اڀرندي پاسي، مٿي ذڪر ڪيل رستي جي بلڪل اڳيان، هڪ ورانڊو آهي جيڪو 26 فٽ 6 انچ ڊگهو ۽ 5 فٽ 10 انچ ويڪرو آهي. هن ورانڊي جي ٻنهي پاسن کان اسان کي چورس ٿنڀن جا بنياد مليا، جيتوڻيڪ اڳيان ٿنڀن جا ڪي به نشان نه هئا. هن ورانڊي جي فرش جي سطح اڳيان موجود اڱڻ جي سڀ کان هيٺين يا قديم ترين فرش جي سطح کان 4 فٽ 3 انچ اوچي آهي، جڏهن ته اها اتي جي سڀ کان مٿين يا جديد فرش جي سطح کان 3 انچ اوچي آهي.
هن جڳهه تي، ۽ گڏوگڏ اڱڻ جي ڪيترن ئي هنڌن تي، ٻن مختلف دورن جي اڱڻ جي فرشن جي اوچائي جي فرق کي برابر ڪرڻ لاءِ ڏاڪا لڳايل هئا. کوٽائي دوران اسان کي پليٽ فارم جي بلڪل وچ ۾ انهن ڏاڪڻين جا باقيات مليا. اهي ڏاڪڻيون 17 فٽ ڊگهيون ۽ 10 فٽ 3 انچ ويڪريون آهن. چار مختلف ڏاڪن جا نشان اڃا تائين واضح آهن. جيتوڻيڪ مکيه زيارتگاهه يا اسٽوپا پليٽ فارم جي عين وچ کان ٿورو ڏکڻ-اولهه ڏانهن واقع آهي… تنهن هوندي به، طاق، رستي، ورانڊي ۽ ڏاڪڻين جو مرڪزي محور (axis) پليٽ فارم جي بلڪل وچين لڪير تي آهي. اهو ثابت ڪري ٿو ته اهي بعد واريون اڏاوتون مٽيءَ جي سرن واري اسٽوپا کان وڌيڪ قديم آهن.
جيڪڏهن اسان پليٽ فارم جي اڀرندي ڪناري سان گڏ اڱڻ مان لنگهون، ته اسان ڏسون ٿا ته معمار اڀرندي پاسي کان اڱڻ ۾ داخل ٿيڻ جو ڪو به رستو نه رکيو هو. اڱڻ جي اڀرندي ڪناري تي واقع ڪوٺين جي اندرئين پاسي سرن جي هڪ ديوار آهي جيڪا 35 فٽ 9 انچ ڊگهي آهي، جيڪا پليٽ فارم جي اڀرندي ڪناري سان لڳ ڀڳ متوازي (parallel) هلي ٿي. سرن جي پليٽ فارم جي طاق جي بلڪل سامهون اڱڻ جي ڪناري تي ڪوٺي نمبر 4 جي لڳ اندرين گهيري واري ديوار ۾ هڪ خال (gap) آهي، پر ان ڪوٺي جي اڀرندي ديوار ۾ ڪو به دروازو ناهي. تنهن ڪري اهو واضح آهي ته اڀرندي پاسي واريون ڪوٺيون نمبر 3 ۽ 4 اڱڻ جو مکيه لنگهه نه هيون.
اڱڻ جي اڀرندي پاسي جي کنڊرن کي صاف ڪرڻ دوران، مختلف هنڌن تان پٿر جون ڪيتريون ئي شيون مليون. اتر-اڀرندي ڪنڊ مان ڳاڙهي واريءَ جي پٿر (red sandstone) جو هڪ وڏو چاپڙ مليو. هي چاپڙ 2 فٽ ٿلهو هو، جيتوڻيڪ ان جي اصل ڊگھائي هاڻي طئہ نٿي ڪري سگهجي، ڇاڪاڻ ته ٻئي پاسا ٽٽل هئا ۽ گم ٿيل حصا ملي نه سگهيا. ان ئي قسم جي ڳاڙهي پٿر مان ٺهيل ٻه سيٽون يا پيڊيسٽل (pedestals) پڻ مليا، پر انهن جا پير غائب هئا.
ان ئي علائقي مان ٻن برتنن يا تبرڪن جي دٻن جي ڍڪڻن جا ٽڪرا پڻ مليا. اهي ٽڪرا ايترا ننڍڙا آهن جو انهن جي ماپ جو اندازو لڳائڻ ڏکيو آهي. هڪ ٽڪرو ٻنهي پاسن کان گولائي وارو (convex) آهي ۽ ڪنول جي پنکڙي جي مٿين حصي وانگر لڳي ٿو. ان ٽڪري جي مٿين سطح اڻ-لسي (unpolished) آهي. ٻئي ٽڪري جو مٿيون ڪنارو ڪنول جي پنکڙي وانگر مڙيل آهي، پر ان جي اندرين سطح اونهي (concave) ناهي. چُن جي پٿر (limestone) يا واريءَ جي پٿر مان ٺهيل هڪ ٻيو کهرو گول ڍڪڻ پڻ هن جڳهه تان هٿ آيو.
جيئن اڳ ۾ ذڪر ڪيو ويو، اڱڻ جي ويڪر سڀني پاسن کان هڪ جهڙي ناهي، جيڪا اها ثابت ڪري ٿي ته اڱڻ ان سرن جي پليٽ فارم کان گهڻو اڳ ٺهيو هو جنهن تي بعد ۾ اسٽوپا اڏيو ويو. اتريون پاسي، پليٽ فارم جي اوساريءَ ۾ سرن جو سڀ کان هيٺيون تهه ان پاسي جي فرش جي سطح کان 3 فٽ 2 انچ مٿي آهي. هيءَ سرن جي اوساري پڪل سرن جي پليٽ فارم جي هيٺان موجود رک جي تهه ۽ ملبي جي هيٺان تائين پڻ وڃي ٿي. اترين پاسي موجوده پڪي سطح کان مٿي يقينن وڌيڪ اوچا پڪا فرش موجود هوندا، ۽ اهي سطحون پليٽ فارم ۾ سرن جي سڀ کان هيٺين تهه کان هيٺ نٿيون ٿي سگهن.
الهندي پاسي، جتي اسٽوپا جي پليٽ فارم جو هڪ حصو ڪري پيو هو ۽ ان ڪري اتي ڪافي اونهائي تائين کوٽائي ڪئي وئي هئي، پليٽ فارم جي بنياد هيٺان رک جي تهه جي هيٺين پڪن فرشن جي هيٺان گهٽ ۾ گهٽ چار مختلف اڏاوتي دور دريافت ٿيا. انهن چئن دورن مان هر هڪ دور ۾، اڱڻ جي الهندي حصي کي نئين سر تعمير ڪيو ويو هو. ان پاسي، پليٽ فارم ۾ سرن جو سڀ کان هيٺيون تهه لڳ ڀڳ اوترو ئي اونهو آهي جيترو اتريون پاسي آهي. ان پاسي جو قديم ترين فرش پليٽ فارم جي اوساريءَ جي سڀ کان هيٺين تهه کان يقينن ڪجهه انچ مٿي هوندو.
بعد جي هڪ دور ۾، سرن جي اوساري کي مضبوط ڪرڻ ۽ محفوظ رکڻ لاءِ، پليٽ فارم جي الهندي ڪناري سان متوازي هڪ اوچي بچاءُ واري ديوار (retaining wall) اڏي وئي. هن اضافي ديوار ۾ سرن جو سڀ کان هيٺيون تهه اصل پليٽ فارم جي سڀ کان هيٺين تهه کان 9 انچ وڌيڪ اونهو آهي. جڏهن هي مڪمل ڪندڙ ديوار ٺاهي وئي هئي، تڏهن پڪي اڱڻ کي پڻ نئين سر تعمير ڪرڻ جي ضرورت پئي هوندي.
ان کان پوءِ ٻيهر، پهرين اضافي ديوار سان گڏ هڪ ٻي بچاءُ واري ديوار جي ضرورت محسوس ڪئي وئي. پر ان وقت تائين، اڱڻ جي الهندي ڪناري تي فرش جي سطح ڪافي مٿي ٿي چڪي هئي، ۽ ان ڪري هن ٻي بچاءُ واري ديوار ۾ سرن جو سڀ کان هيٺيون تهه پهرين اضافي ديوار جي سڀ کان هيٺين تهه کان 2 انچ مٿي آهي. جڏهن هي ٻي بچاءُ واري ديوار ٺاهي وئي، ته فرش کي هڪ ڀيرو ٻيهر اڳئين فرش کان وڌيڪ اوچي سطح تي تعمير ڪرڻو پيو.
الهندي پاسي ڪوٺي نمبر 31 جي سامهون هڪ ٻيو فرش مليو، جيڪو ٻي بچاءُ واري ديوار جي سڀ کان هيٺين تهه کان 3 فٽ ۽ ساڍا پنج انچ هيٺ هو. هن چوٿين فرش کان 2 فٽ 2 انچ جي اونهائي تي، اسان کي قديم ترين فرش جي سطح ملي، جنهن جي سطح اتريون پاسي جي موجوده فرش جي سطح سان ملي ٿي. پليٽ فارم جي سڀ کان هيٺين تهه ۽ هن سڀ کان هيٺين فرش جي اوچائيءَ جو فرق 5 فٽ 1 انچ آهي.
هن قديم ترين فرش جي هيٺان اسان کي هڪ وڌيڪ قديم ديوار ملي، جنهن جي سرن جو سڀ کان مٿيون تهه پليٽ فارم جي سڀ کان هيٺين تهه کان 5 فٽ 8 انچ هيٺ آهي. تنهن ڪري اهو يقيني آهي ته جن کنڊرن تي پڪل سرن جو پليٽ فارم ٺاهيو ويو هو، انهن جي هيٺان ان کان به اڳ جون اڏاوتون موجود هيون، جن جا باقيات هاڻي پليٽ فارم کان لڳ ڀڳ 6 فٽ هيٺ آهن.
بعد جي دور ۾، پليٽ فارم جي ڏکڻ واري پاسي سان گڏ هڪ ٻي بچاءُ واري ديوار يا سپورٽ (buttress) شامل ڪئي وئي، جيڪا ڏکڻ-الهندي ڪنڊ کان ان پاسي جي لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي حصي تائين پکڙيل آهي. اصل پليٽفارم ۾ سِرن جو سڀ کان هيٺيون تهه هن بچاءُ واري ديوار جي سڀ کان هيٺين تهه کان 2 فٽ 2 انچ وڌيڪ اونهو آهي.
پڪل سرن جي پليٽفارم جو هي پاسو ٻين پاسن جي ڀيٽ ۾ بهتر حالت ۾ محفوظ آهي. پهريون، هن پاسي جي وچ ۾، مٽيءَ جي سرن واري اسٽوپا جي بلڪل سامهون، هڪ زيارتگاهه آهي. هن زيارتگاهه جي فرش جي سطح پليٽ فارم جي سڀ کان هيٺين تهه کان 5 انچ مٿي آهي. زيارتگاهه جي ساڄي پاسي، يعني ڏاکڻي پاسي جي وچ کان اڀرندي حصي ڏانهن، پليٽ فارم جي ٻاهرين پاسي سان گڏ تن ڏاڪا مليا. اهي واضح طور تي ظاهر ڪن ٿا ته پڪل سرن جو پليٽ فارم اصل ۾ هڪ ڏاڪڻين واري اهرام (step pyramid) جي شڪل ۾ ٺاهيو ويو هو.
پهرين يا سڀ کان هيٺين ڏاڪي اصل پليٽ فارم جي سڀ کان هيٺين تهه کان 1 فٽ 9 انچ مٿي هئي. ٻيو ڏاڪو 1 فٽ 11 انچ مٿي هو، جڏهن ته ٽيون ڏاڪو 2 فٽ مٿي هو. ٽئين ڏاڪي کان پوءِ، باقي سڀني ڏاڪن جي اوچائي لڳ ڀڳ هڪ جهڙي يعني اٽڪل 1 فٽ ساڍا ڏھ انچ هئي. پليٽ فارم جي مٿين سطح هاڻي ايتري خراب ٿي چڪي آهي جو وڌيڪ ڏاڪن جي سڃاڻپ نٿي ڪري سگهجي.
هن سائيٽ جي کوٽائي دوران، ٽئين ڏاڪي جي مٿان پليٽفارم جي لاهيءَ تي رک جو هڪ ڍير مليو. اهو ظاهر ڪري ٿو ته مٽيءَ جي سرن وارو اسٽوپا هڪ اڳوڻي اڏاوت جي کنڊرن تي اڏيو ويو هو، ۽ ان جي ڪري پڪل سرن جي پليٽفارم جي تعمير ضروري ٿي پئي هئي. هي رک ڏاکڻي پاسي جي سڀ کان مٿين ڏاڪي ۽ اسٽوپا جي گول مٽيءَ جي جسم جي وچ ۾ ملي هئي. تنهن هوندي به، نه ته ڏاڪن جي مٿان ۽ نه ئي اڱڻ جي اندر ڪا رک ملي هئي.
اهڙا ئي ٽي ڏاڪا پليٽ فارم جي الهندي پاسي پڻ مليا. ٽئين يا سڀ کان مٿين ڏاڪي تي هڪ خاص طور تي ڪٽيل سوراخ (mortise-hole) هو، جيڪو يقينن ڪنهن مورتي جي هيٺين حصي (tenon) کي بيهارڻ لاءِ ٺاهيو ويو هو. اهو ممڪن آهي ته مسٽر ڪوزنز پاران ميرپورخاص جي علائقي مان هٿ ڪيل مورتين جهڙي هڪ ٽيراڪوٽا (مٽيءَ جي) مورتي ڪڏهن هتي بيٺل هئي (Annual Report of the Archaeological Survey of India, Pt. II, 1909–10, Plate XXXVIII).
ڏاکڻي پاسي جي موجوده باقيات مان اهو اندازو لڳائي سگهجي ٿو ته پليٽفارم جي اترين ۽ اڀرندي پاسن جون لاهيون الهندي ۽ ڏاکڻي پاسن جي ڀيٽ ۾ گهٽ اڀيون (steep) هيون. اسٽوپا جي پٺئين الهندي پاسي وارو مٽيءَ جو گول حصو خاص طور تي اڀو آهي، جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته هن حصي کي ٻيهر تعمير ڪيو ويو هو. هي شايد ان اضافي وزن کي سهارو ڏيڻ لاءِ ڪيو ويو هو جيڪو پليٽ فارم جي بلڪل وچ جي بدران مٽيءَ جي گول حصي کي ٿورو هٽائي ٺاهڻ جي ڪري پيدا ٿيو هو.
اهو لڳي ٿو ته پليٽ فارم جي الهندي پاسي ڪڏهن هڪ طاق هوندو جيڪو ڪنهن مورتي رکڻ لاءِ هوندو. پر هن وقت، ان طاق يا زيارتگاهه جو ڪو به نشان باقي ناهي، سواءِ هڪ لسي فرش جي جيڪو مٽيءَ جي گول حصي جي بنياد سان لڳل آهي.
چورس اڱڻ جي چئين پاسن کان ڪوٺين جون قطارون آهن. اڱڻ جي اتر-الهندي ڪنڊ تي هڪ وڏو هال آهي جيڪو 42 فٽ 9 انچ ڊگهو ۽ 19 فٽ 6 انچ ويڪرو آهي، جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته مکيه لنگهه شايد ان پاسي هوندو. هن هال جي الهندي ۽ ڏاکڻي پاسن کان ڪيترن ئي چورس ٿنڀن جا بنياد مليا، جيڪي هيٺان کان مٿي تائين سوڙها (tapering) ٿين ٿا.
هال جي فرش تي ٻن مختلف دورن سان تعلق رکندڙ سرن جون ڪيتريون ئي اڏاوتون آهن. مجموعي طور تي اهڙيون ڇه چورس اڏاوتون آهن. هال جي بلڪل وچ ۾ ٻه چورس پيڊيسٽل بنياد آهن، جيڪي ڪمري جي ٻين اهڙين اڏاوتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ قديم دور جا لڳن ٿا، ڇاڪاڻ ته انهن ٻن بنيادن ۾ سرن جو سڀ کان هيٺيون تهه لڳل مٿين ۽ هيٺين چورس پيڊيسٽل بنيادن جي سڀ کان هيٺين تهن کان 1 فٽ 7 انچ وڌيڪ اونهو آهي. اهي مشاهدا چورس پيڊيسٽل بنيادن جي پهرين جوڙي سان تعلق رکن ٿا. مٿيان بنياد جزوي طور تي هيٺين بنيادن جي مٿان ٺاهيا ويا هئا.
اهڙي طرح، پيڊيسٽل بنيادن جو ٻيو جوڙو پهرين جوڙي کان ترتيب سان 5 فٽ 3 انچ ۽ 6 فٽ 2 انچ ڏکڻ ڏانهن واقع آهي. سرن جي سڀ کان هيٺين تهه مان ماپيل قديم ۽ بعد جي دورن جي سطحن جو فرق 1 فٽ ساچا چار انچ آهي.
ٻئي گروپ جي قديم پيڊيسٽل بنيادن تي سرن جا ٻه گول چڪر (circular rings) آهن. وڏي ۽ ٻاهرين چڪر جو قطر 4 فٽ 2 انچ آهي، جڏهن ته ننڍو اندرين چڪر 3 فٽ 8 انچ ويڪرو آهي. تعمير جي طريقي مان معلوم ٿئي ٿو ته اهي سرن جا گول چڪر گول ٿنڀن جا بنياد هئا. (اهو لڳي ٿو ته سرن جي پيڊيسٽل بنيادن جي مٿان ڪاٺ جا گول ٿنڀا اڏيا ويا هئا. ڪاٺ جي ٿنڀن جي هيٺان گول سوراخ يا ساکٽ ٺاهيا ويا هئا، جيڪي سرن جي چڪرن تي صحيح نموني فٽ ٿي ويندا هئا ۽ ٿنڀن کي مضبوطيءَ سان بيهارڻ ۾ مدد ڪندا هئا).
پيڊيسٽل بنيادن جي هن ٻئي جوڙي جي ڏکڻ ۾ هڪ ٻيو جوڙو آهي جيڪو اوڀر-اولهه محور تي ترتيب ڏنل آهي. اهي ٻه بنياد، جيڪي هڪ قديم ديوار تي ٺهيل آهن، هڪ ٻئي کان 4 فٽ جي فاصلي تي آهن. هن قديم ديوار جو اڱڻ جي مٿان هن وقت نظر ايندڙ اڏاوتن سان ڪو به تعلق ناهي. هال جي بلڪل ساڄي يا ڏاکڻي آخر ۾ واقع اهي ٻئي پيڊيسٽل بنياد شڪل ۽ ماپ ۾ بلڪل انهن بعد واري دور جي بنيادن جهڙا آهن جيڪي اترين پاسي جي پراڻن پيڊيسٽل بنيادن جي مٿان ٺاهيا ويا هئا. اهو ظاهر ڪري ٿو ته اهي سڀئي اڏاوتون هڪ ئي دور سان تعلق رکن ٿيون. (جاري آهي)
__________________
نصير اعجاز سينئر صحافي، اديب، شاعر، محقق، ۽ ھڪ سفرنامي سميت يارھن ڪتابن جو مصنف آھي. انھن ڪتابن ۾ سندس ھڪ انگريزي ڪتاب Hur – The Freedom Fighter بہ شامل آھي جيڪو سوا سئو ورھين جي تاريخ تي ٿيل تحقيقي ڪم آھي.
