ايران تي مڙھيل آمريڪا-اسرائيل جنگ ۽ وچ اوڀر جي مستقبل تي عربن ۾ پاڻ ۾ ڦوٽ

ايران تي مڙھيل جنگ صرف اسرائيل ۽ ايران جي دشمني ناهي. اِھا واشنگٽن جي وسيع اسٽريٽجڪ ڪوشش ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ اسرائيل هڪ علائقائي پارٽنر طور شامل آهي، جنهن جو مقصد وچ اوڀر کي هڪ نئين جيو پوليٽيڪل نظام ۾ تبديل ڪرڻ آهي.

تحرير: حبيب تومي

عرب سوشل ميڊيا تي ايران خلاف آمريڪا ۽ اسرائيل جي مڙھيل جنگ جي اثرن بابت هڪ گرم بحث ڇڙي ويو آهي، جنهن وچ اوڀر جي سلامتي جي خطرن کي سمجهڻ بابت خطي جي اندر هڪ گهري ورڇ کي پڌرو ڪيو آهي.

هن بحث جي شروعات عرب ليگ جي اڳوڻي سيڪريٽري جنرل عمرو موسي جي هڪ پوسٽ سان ٿي، جنهن خبردار ڪيو ته ايران سان موجوده مقابلو صرف اسرائيل ۽ ايران جي دشمني جو هڪ ٻيو حصو ناهي. ان جي بدران، سندس چوڻ هو ته هي واشنگٽن جي قيادت ۾ هڪ وسيع اسٽريٽجڪ ڪوشش ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ اسرائيل هڪ علائقائي پارٽنر طور شامل آهي، جنهن جو مقصد وچ اوڀر کي هڪ نئين جيو پوليٽيڪل نظام ۾ تبديل ڪرڻ آهي.

سندس بيانن تي سڄي عرب دنيا جي صحافين، تجزيه نگارن ۽ سياسي شخصيتن پاران سخت ردعمل سامهون آيو. جيڪو بحث هڪ اسٽريٽجڪ مشاهدي سان شروع ٿيو هو، اهو خطرن بابت مختلف سوچن، عرب اشرافيه جي ٻولي ۽ خطي جي مختلف رياستن کي درپيش حقيقتن بابت هڪ وسيع بحث ۾ تبديل ٿي ويو.

عمرو موسي جو دليل جنگ جي جيو پوليٽيڪل منظرنامي تي ٻڌل هو. هن لکيو ته ايران خلاف مهم کي صرف اسرائيلي ڪوشش يا عارضي شدت طور نٿو ڏسي سگهجي. هن کي هڪ وڏي آمريڪي اسٽريٽجڪ منصوبي جي حصي طور ڏسڻ گهرجي جيڪو علائقائي طاقت جي توازن کي بدلائي سگهي ٿو. پر اهڙي تبديلي ايتري آسان نه هوندي. وچ اوڀر عالمي مفادن جي سنگم تي آهي: چين جو ‘بيلٽ اينڊ روڊ انيشيٽو’ (CRI) عرب دنيا مان گذري ٿو، جڏهن ته روس جو خطي ۾ مضبوط اسٽريٽجڪ اثر موجود آهي. جيو پوليٽيڪل نظام کي بدلائڻ جي ڪنهن به ڪوشش جو انهن مقابلي ڪندڙ مفادن سان ٽڪراءُ لازمي آهي.

مصري شخصيت عمرو موسي اهو به خبردار ڪيو ته ايران جو آساني سان هٿيار ڦٽا ڪرڻ ممڪن ناهي. سندس چوڻ هو ته جنگ جي شدت هڪ اهڙي تباهي واري صورتحال ڏانهن وٺي وڃي سگهي ٿي جنهن ۾ سڄو خطو هڪ اهڙي ويڙهه ۾ ڦاسي پوندو جيڪو ڪنهن کي به نه ڇڏيندو. ان ڪري، هن عرب حڪومتن ۽ عرب ليگ تي زور ڀريو ته هو هن لمحي کي تمام گهڻي سنجيدگي سان وٺن. جيڪڏهن عرب دنيا بدلجندڙ علائقائي نظام جي اثرن سان اسٽريٽجڪ طور تي نٿي نڀائي، ته پوءِ هي خطو پنهنجي مستقبل جو فيصلو ڪرڻ بدران صرف ٻين جي منصوبن جو نشانو بڻجي رهجي ويندو.

پر هن تشريح تي نامور سعودي صحافي عبدالرحمان الراشد پاران سخت تنقيد ڪئي وئي. هن دليل ڏنو ته رڳو وڏن جيو پوليٽيڪل داستانن تي ڌيان ڏيڻ سان اها حقيقت نظر انداز ٿي وڃي ٿي ته ايران پاڻ ڏهاڪن کان عرب دنيا جي وڏي حصي ۾ عدم استحڪام ۽ تشدد جو سڌو ذريعو رهيو آهي.

هڪ سخت ردعمل ۾ الراشد لکيو ته ايراني خطري کي صرف اسرائيل جي چشمي سان نٿو ڏسي سگهجي. سندس مطابق، گهٽ ۾ گهٽ اٺ عرب ملڪن کي ايراني ميزائلن، ڊرونز يا پروڪسي مليشيا پاران نشانو بڻايو ويو آهي. يمن کان عراق، ۽ لبنان کان خليج تائين، ايران جي حامي مليشيا جي نيٽ ورڪ علائقائي تڪرارن جو رخ تبديل ڪري ڇڏيو آهي. يمن ۾ حوثين ۽ لبنان ۾ حزب الله جهڙن گروهن انهن جنگين ۾ وڏو ڪردار ادا ڪيو آهي جن سماجن کي تباهه ڪيو ۽ رياستي خود مختياري کي ڪمزور ڪيو آهي.

الراشد جو دليل هو ته ايران جي فوجي طاقت کي گهٽائڻ سان عدم استحڪام جي انهن مکيه ذريعن مان هڪ جو خاتمو ٿيندو جنهن گذريل چار ڏهاڪن کان عرب دنيا کي عذاب ۾ رکيو آهي. هن ڪجهه عرب حڪومتن ۽ دانشورن جي ان رويي تي به تنقيد ڪئي جيڪي عرب رياستن تي ايراني حملن جي مذمت ڪرڻ کان ڪيٻائين ٿا. هن جي نظر ۾، اسرائيل جي مخالفت جي آڙ ۾ ٻين عرب ملڪن تي ٿيندڙ حملن کي نظرانداز ڪرڻ جو ڪو به جواز ناهي.

هن بحث هڪ ٻئي گهري مسئلي کي به اجاگر ڪيو: سڀ عرب ملڪ علائقائي خطرن کي هڪجهڙو محسوس نٿا ڪن. يمني ميڊيا جي شخصيت حمدان العليمي ان ڳالهه تي زور ڏنو ته جاگرافيائي بيهڪ خطرن بابت سوچ کي ڪيئن متاثر ڪري ٿي. يمن، سعودي عرب ۽ ڪيترن ئي خليجي ملڪن لاءِ ايراني خطرو ڪو نظرياتي مسئلو ناهي پر هڪ روزاني حقيقت آهي. ميزائل حملا، ڊرونز، هٿياربند مليشيا ۽ بارودي سرنگون سالن کان انهن سماجن جي زندگيءَ جو حصو بڻجي چڪيون آهن. ان جا انساني نتيجا تمام سخت رهيا آهن: لکين ماڻهو متاثر، لکين بي گهر ۽ پورا شهر تباهه ٿي چڪا آهن.

ساڳئي وقت، العليمي تسليم ڪيو ته مصر جي اشرافيه اڪثر ڪري اسرائيلي خطري کي سڀ کان وڌيڪ ويجهو قومي خطرو سمجهندي آهي، ڇاڪاڻ ته مصر جي اسرائيل سان سڌي جنگ جي تاريخ رهي آهي ۽ هو فلسطين جي مسئلي سان جاگرافيائي طور ويجهو آهي. هن چيو ته اهي ٻئي سوچون پنهنجي جاءِ تي درست آهن. مسئلو تڏهن پيدا ٿئي ٿو جڏهن هڪ خطري تي ته زور ڏنو وڃي پر ٻئي کي گهٽ يا نظرانداز ڪيو وڃي. خليج ۽ يمن جي ڪيترن ئي ماڻهن لاءِ اهي بحث جيڪي رڳو اسرائيل تي ڌيان ڏين ٿا ۽ ايران جي ڪردار کي گهٽائي پيش ڪن ٿا، اهي سندن حقيقي زندگي کان ڪٽيل نظر اچن ٿا. ان جي برعڪس، ڪيترن ئي مصرين ۽ فلسطينين لاءِ، اسرائيل اڃا تائين هڪ مرڪزي اسٽريٽجڪ چئلينج آهي

هي اختلاف عرب پاليسي سازن لاءِ هڪ وڏي مشڪلات کي ظاهر ڪري ٿو: اڄ جو خطو ڪنهن هڪ تڪرار بدران هڪٻئي ۾ اڻيل ڪيترن ئي سيڪيورٽي خطرن کي منهن ڏئي رهيو آهي. اسرائيل جي طاقت ۽ فلسطين جي مسئلي ۾ ان جو ڪردار علائقائي صورتحال کي متاثر ڪري رهيو آهي، پر ساڳئي وقت لبنان، شام، عراق ۽ يمن تائين ايران جو مليشيا نيٽ ورڪ ۽ اثر به وڌي چڪو آهي. هڪ چئلينج کي حل ڪرڻ ۽ ٻئي کي نظرانداز ڪرڻ سان گڏيل سيڪيورٽي جي ڪنهن به ڪوشش کي نقصان پهچڻ جو خطرو آهي.

هڪ اماراتي عورت تهاني عمرو موسي کي چيو ته، “توهان جو تجزيو اهو فرض ڪري ٿو ته واشنگٽن جڏهن چاهي وچ اوڀر کي پنهنجي مرضي مطابق تبديل ڪري سگهي ٿو. پر تازو تجربو ان جي ابتڙ ثابت ڪري ٿو. 2003 جي عراق تي حملي جا نتيجا اڄ تائين افراتفري جي صورت ۾ موجود آهن، ۽ واشنگٽن 20 سالن کانپوءِ افغانستان جي جنگ مان بنا ڪنهن نئين علائقائي نظام جي ٿڪجي نڪتو.” هن زور ڏنو ته وچ اوڀر متضاد قوتن ۽ عالمي مفادن سان ڀريل آهي، ان ڪري ڪنهن به تبديليءَ جو منصوبو رڳو هڪ نظريو ٿي سگهي ٿو، حقيقت ناهي.

عمرو موسي جي بيانن سان شروع ٿيندڙ هي بحث وچ اوڀر جي هڪ اهم حقيقت کي ظاهر ڪري ٿو: ڪو به هڪڙو داستان خطي جي پيچيده سيڪيورٽي صورتحال کي مڪمل طور تي بيان نٿو ڪري سگهي. خطي ۾ موجود خطرن جي تنوع کي تسليم ڪرڻ گهرجي ته جيئن هڪ گڏيل حڪمت عملي جوڙي سگهجي، ڇاڪاڻ ته قاهره، رياض، صنعا ۽ بيروت جا خوف هميشه هڪڙي ئي ماخذ کان پيدا نه ٿيندا آهن.

__________________

حبيب تومي سينئر صحافي، ايشيا جرنلسٽس ائسوسيئيشن جو ميمبر ۽ دي ايشيا اين انگريزي ايڊيشن جو ايڊيٽر اِن چيف آھي. ھُو بحرين ۾ رھي ٿو

ڏکڻ ڪوريائي خابرو اداري The AsiaN جي انگريزي ايڊيشن جي ٿورن سان