علاما اقبال جي اوائلي شاعريءَ ۾ اڪثر نظمن جا خيال انگريزي ادب تان اُڌارا ورتل ھئا  

اردو شاعريءَ ۾ مغربي فڪر ۽ انگريزي نظمن جي ترجمن جو اوائل کان ئي وڏو اثر رهيو آهي، جنهن ۾ علامه اقبال جي ابتدائي رچنائن جو ڪردار بنيادي ۽ تحقيقي لحاظ کان انتهائي اهم آهي. اقبال انگريزي ادب، فلسفي ۽ شاعريءَ مان پنهنجي فڪري بصيرت تحت ڀرپور فائدو حاصل ڪيو ۽ ڪيترن ئي مغربي نظمن کي اردوءَ جي نفيـس اسلوب ۾ پيش ڪيو. هن مضمون ۾ اقبال جي انهن ئي منظوم ترجمن، ماخذ نظمن ۽ سندس تخليقي انداز جو جائزو ورتل آھي.

ليکڪ رفيع رضا

انگريزي شاعريءَ جي منظوم ترجمن ۽ علامه اقبال جي ڪلام تي سندن اثرن جو جائزو هڪ انتهائي دلچسپ ۽ تحقيقي موضوع آهي. ڏٺو وڃي ته تقريبن ٽي سئو کان وڌيڪ شاعرن انگريزي شاعريءَ کي اردوءَ ۾ منظوم روپ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. هر شاعر پنهنجي انداز سان هن فن کي وڌيڪ خوبصورت ۽ اثرائتو بڻائڻ لاءِ طبع آزمائي ڪئي. هڪ حيران ڪندڙ ڳالهه اها آهي ته اسان جي مقامي شاعرن جي توجهه مخصوص انگريزي شاعرن جي ڪلام ڏانهن وڌيڪ رهي، جنهن جي نتيجي ۾ تقريبن ساڍا ست سئو نظمن جا ترجما وجود ۾ آيا.

پروفيسر عبدالقادر سروري پنهنجي ڪتاب “جديد اردو شاعري” ۾ ان سڄي عمل کي سٺي نموني سان سمجهايو آهي. هو لکي ٿو ته اقبال جي شروعاتي شاعريءَ جو هڪ نمايان حصو ٽيني سن، ايمرسن ۽ گوئٽي جهڙن مغربي مفڪرن تان ماخذ آهي. اهي دراصل اقبال جي موضوعاتي نظمن جا ابتدائي نقوش هئا. ان دور ۾ جڏهن به مقامي شاعرن مغربي نظمن جي مقابلي ۾ لکڻ چاهيو، ته انهن انهن ئي مغربي شاعرن کي نمونو بڻايو. ساڳئي ريت ‘مخزن’ جي اپريل 1904ع واري شماري ۾ سر عبدالقادر ٽن سالن جو جائزو پيش ڪندي لکيو هو ته مخزن جو بنيادي مقصد اردو شاعريءَ ۾ مغربي خيالن، فلسفي ۽ سائنس جو رنگ شامل ڪرڻ هو. ان مقصد کي پورو ڪرڻ ۾ شيخ محمد اقبال ۽ نيرنگ تمام وڏو ۽ تاريخي ڪردار ادا ڪيو، جنهن اردو شاعريءَ جي اثر جو دائرو وسيع ڪيو.

نظمن جي تفصيلي مطالعي مان خبر پوي ٿي ته اقبال پنهنجي ڪيترن ئي مشهور نظمن لاءِ انگريزي شاعرن کان خيال اڌارا ورتا. مثال طور، سندس سڀ کان مشهور نظم “بچي ڪي دعا” (لب پي آتي هي دعا بن ڪي تمنا ميري) مٽيلڊا بينٿم ايڊورڊس (Matilda Betham-Edwards) جي نظم “Child’s Hymn” جو آزاد ترجمو آهي. ڊاڪٽر اڪبر حسنين قريشيءَ جي تحقيق موجب اصل انگريزي نظم پنجن بندن تي مشتمل آهي جنهن ۾ تفصيلي تصويرڪشي موجود آهي، جتي ٻار پنهنجي زندگيءَ کي روشني، گل، راڳ ۽ عصا (لٺ) سان تشبيهه ڏئي ٿو. اقبال ان مان شروعاتي ٻن بندن جي پيروي ڪندي شمع ۽ گل واري تشبيهه برقرار رکي، پر پوءِ پنهنجي طريقي سان پرواني واري تشبيهه شامل ڪئي ۽ راڳ يا لٺ وارا مضمون ڇڏي ڏنا. تنهن هوندي به هن نظم کي ماخوذ بجاءِ هڪ آزاد ترجمو ئي چيو ويندو.

اهڙي ئي ريت، وليم ڪوپر جو نظم “The Nightingale And The Glowworm” اقبال جي ٻن نظمن جو بنياد بنيو. هڪ نظم “پرنده اور جگنو” آهي، جنهن ۾ اقبال اصل شاعر جو نالو ته ناهي ڏنو، پر مولوي عبدالرزاق سندس صراحت ڪئي آهي. ٻيو نظم “همدردي” آهي، جنهن تي اقبال خود “ماخوذ از وليم ڪوپر” تحرير ڪيو. جيئن ته هڪ ئي انگريزي نظم تان ٻئي رچنائون متاثر هيون، ان ڪري ادبي محققن کي “همدردي” جو الڳ بڻ بنياد ڳولڻ ۾ پريشاني ٿي. ڊاڪٽر اڪبر حسين قريشي پڻ اعتراف ڪيو ته ڪوپر جي ديوان ۾ همدرديءَ جي عنوان سان ڪو الگ نظم نٿو ملي. اقبال کان اڳ به بانڪي بهاري لال ۽ رحيم الله جهڙن ماڻهن هن نظم جو ترجمو ڪيو هو، پر اقبال جي نفاست، ٻوليءَ جي مٺاس ۽ آفاقي انداز ان کي ٻين سڀني کان ممتاز بڻائي ڇڏيو.

اقبال پاڻ اعتراف ڪيو هو ته هو هيگل، گوئٽي، غالب، بيدل ۽ ورڊس ورٿ مان تمام گهڻو متاثر ٿيو. هن اها ڳالهه تسليم ڪئي ته ورڊس ورٿ کيس شاگردي واري دور ۾ دهريت (ملحد ٿيڻ) کان بچايو. تنهن هوندي به، اقباليات جي نالي تي ڪم ڪندڙ ڪجهه درسي ۽ حڪومتي ادارن اصل مغربي سرچشمن کي لڪائڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ اهڙن نظمن کي اقبال جي بالڪل اصل تخليق بڻائي پيش ڪيو، جيڪا هڪ ادبي خيانت هئي. جڏهن تنقيدنگارن ان سچائيءَ کي سامھون آندو ته سندن خلاف هڪ نه بيهندڙ منفي تحريڪ پڻ هلائي وئي.

هتي ‘ماخوذ’ ۽ ‘منظوم ترجمي’ جو فرق سمجهڻ تمام ضروري آهي. اقبال پنهنجي ڪلام ۾ ٻنهي لاءِ ‘ماخوذ’ جو اصطلاح استعمال ڪيو، جيتوڻيڪ ٻنهي ۾ فرق ٿئي ٿو. منظور ترجمو اهو هوندو آهي جتي اصل نظم جو روپ يا ترجمو برقرار رکيو وڃي، جڏهن ته ماخوذ نظم ۾ شاعر صرف هڪ بنيادي خيال وٺي پنهنجي سوچ مطابق هڪ نئين تخليق جو ڍانچو جوڙيندو آهي. اقبال جا 1905ع کان اڳ وارا تقريبن ست نظم منظوم ترجما آهن، جڏهن ته باقي ماخوذ نظمن جي زمري ۾ اچن ٿا.

اقبال جي ٻين نظمن جا مثال ڏجن ته سندس نظم “مان ڪا خواب” وليم بارنس جي نظم “The Mother’s Dream” جو هڪ انتهائي ڪامياب ۽ پابند ترجمو آهي. نظم “مڪڙا اور مکي” ميري هاوٿ جي 40 سٽن واري نظم “The Spider and The Fly” جو آزاد ترجمو آهي، جنهن ۾ اقبال پنهنجي طرفان ٽي شعر وڌيڪ شامل ڪيا ۽ مک جو تعاقب پنهنجي انداز ۾ ڏيکاريو. ان کان سواءِ “پيامِ صبح” لانگ فيلو جي نظم “Daybreak” جو ترجمو آهي، جتي لانگ فيلو وٽ صبح جي هير جاڳائڻ جو ڪم ڪري ٿي، جڏهن ته اقبال ان کي “نسيمِ زندگي” جو نالو ڏئي موضوع کي وڌيڪ وسيع بڻائي ڇڏيو آهي.

ان کان علاوه اقبال “ايڪ پهاڙ اور گلهري” (ايمرسن تان)، “رخصت اي بزمِ جهان” (ايمرسن جي نظم Good-Bye تان) ۽ “عشق اور موت” (ٽيني سن تان) وارا نظم لکيا. جڏهن ته “پرندي ڪي فرياد”، “مرثيه داغ”، “گورستانِ شاهي”، “والده مرحومه ڪي ياد ۾”، “ابرِ ڪوهسار” ۽ “ايڪ آرزو” جهڙا نظم پڻ انهن خيالن مان ماخوذ آهن.

نتيجي طور چئي سگهجي ٿو ته اڻهويهين صديءَ جي آخر ۾ شروع ٿيندڙ ادبي تحريڪ اقبال جي فڪر تي تمام گهڻو  اثر ڇڏيو. جيئن ته هو اعليٰ تخليقي صلاحيتن جو مالڪ هو، ان ڪري هن انگريزي نظم جي پابندي ڪرڻ بجاءِ انهن جي مغربي فڪر کي اوڀر جي پنهنجي خوبصورت اسلوب ۽ موسيقيءَ ۾ آڻي پيش ڪيو. هن هئيت جا نوان تجربا ته نه ڪيا، پر سندس ٻوليءَ جي مٺاس ۽ خيالن جي ندرت اهڙي هئي جو اهي ترجما هجڻ جي باوجود اردو شاعريءَ جو اهڙو شاهڪار اثاثو بڻجي ويا، جنهن تي اردو ادب هميشه ناز ڪندو رهندو.

______________ 

سوشل ميڊيا تي رکيڪ ھڪ ڊگھي اردو مضمون جو اختصار