ماتا جي مڙهي، جتي جوڳي اڃا به گڏ ٿين ٿا: سنڌ ۾ ناٿ جوڳين جي تاريخي موجودگي

سنڌ ڪنهن زماني ۾ ناٿ جوڳين جو مضبوط ڳڙھ هئي. هي مضمون خاص طور تي سنڌ جي ناٿ جوڳين ۽ خاص ڪري شڪارپور جي جوڳين بابت آهي. انهن مقدس جڳهن کي بنيادي طور تي “مڙهي” چيو ويندو هو.

تحرير: ذوالفقار علي ڪلهوڙو

سنڌ ڪنهن زماني ۾ هندو تياڳين (ascetics) سان منسوب ڪيترن ئي مقدس ماڳن جو مرڪز هئي. اهي ماڳ—مڙهيون، آشرم، مٺ ۽ مندر—وڏي انگ ۾ عقيدتمندن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندا هئا، جيڪي مختلف تياڳي روايتن سان تعلق رکندڙ سنتن کي عقيدت پيش ڪرڻ ايندا هئا.

هندو تياڳين جا ڏهه سلسلا آهن (جيڪي عام طور تي دسنامي سڏجن ٿا): آرڻيه، آشرم، ڀارتي، گيري، پربت، پوري، سرسوتي، ساگر، تيرٿ ۽ ون. پر ڪجهه عالم ۽ زباني تاريخ دان تياڳين جي 65 کان وڌيڪ فرقن جي سڃاڻپ ڪن ٿا. هر تياڳي پنهنجي اختيار ڪيل نالي سان گڏ انهن ڏهن سلسلن مان هڪ جو نالو ڳنڍيندو آهي. اهو نالو ان مرڪز يا ان گرو (استاد) سان واسطو رکي ٿو، جنهن وٽان هن اها ريت سکي هجي.

سنڌ ۾ سڀ کان نمايان تياڳي ڀارتي، گيري، پوري ۽ ناٿ رهيا آهن. ڪجهه مقدس ماڳ اڃا تائين محفوظ آهن ۽ سنڌ جي هندو برادري لاءِ عبادت گاهن طور استعمال ٿي رهيا آهن. هي مضمون خاص طور تي سنڌ جي ناٿ جوڳين ۽ خاص ڪري شڪارپور جي جوڳين بابت آهي. انهن مقدس جڳهن کي بنيادي طور تي “مڙهي” چيو ويندو هو.

سنڌ ڪنهن زماني ۾ ناٿ جوڳين جو مضبوط ڳڙھ هئي. “گورکناٿ اينڊ دي ڪانڦٽا يوگيز” جي ليکڪ جارج وسٽن برگس موجب، نگر ٺٽي ۾ آساپوري، ڪوٽيشور ۽ پير آري سنڌ ۾ ناٿ جوڳين سان منسوب مقدس جڳهن ۾ شامل هئا. پر برگس سنڌ جي ٻين ڪيترن ئي مقدس ماڳن جو ذڪر نه ڪيو آهي جيڪي ناٿ روايت سان تعلق رکن ٿا، جن ۾ گنجي ٽڪر (حيدرآباد) تي ماتا جو مندر، ڄامشوري جي علائقي ٿاڻو بولا خان (تئونگ) ۾ رتن ناٿ جي مڙهي، ٿرپارڪر ۾ اسلام ڪوٽ ويجهو جوڳي مڙهي، ۽ شڪارپور ۾ دوارڪاناٿ مڙهي ۽ ٺاڪرناٿ مڙهي شامل آهن.

ناٿ جوڳين جو ذڪر ڪلهوڙا دور (1700-1783) ۽ ٽالپر دور (1783-1843) جي ڪيترن ئي تاريخي احوالن ۾ ملي ٿو. شاهه عبداللطيف ڀٽائي (وفات 1752ع) انهن مان ڪجهه سان گڏ سندن مذهبي ماڳن تائين سفر ڪيو هو. هن ڪيترن ئي تياڳين جو ذڪر ڪيو آهي جيڪي مقدس جڳهن جي ياترا ڪندا هئا. سندس شاعريءَ ۾ ڏنل فهرست ڪافي ڊگھي آهي. شاهه لطيف ٻه مڪمل سُر، رامڪلي ۽ کاهوڙي، خاص طور تي جوڳين بابت لکيا آهن. ٻين سُرن ۾ به سندن حوالا ملن ٿا. شاهه لطيف جوڳين لاءِ مختلف لقب استعمال ڪيا آهن.

آمريڪي بشريات دان (anthropologist) اين گروڊزينز گولڊ پنهنجي ڪتاب “A Carnival of Parting” ۾ لکي ٿي ته “ناٿ” هڪ اهڙو اصطلاح آهي جنهن ۾ شيو (Shaivite) تياڳين جون مختلف تنظيمون اچي وڃن ٿيون، جيڪي شيو کي پنهنجو پهريون ناٿ يا گرو مڃين ٿيون. ناٿ يوگا جي طاقت جا ماهر هوندا آهن. تياڳي هجڻ جي ناطي، اهي مجرد (ڇڙا) رهندا آهن ۽ اها روايت گرو-چيلي جي منتقلي ذريعي اڳتي وڌندي آهي.

سنڌ ۾ ناٿ جوڳين جون ٻه قديم ترين مڙهيون ڄامشوري جي علائقي تئونگ ۽ سانگهڙ جي رتو ڪوٽ ۾ آهن. پهرين مڙهي رتن ناٿ سان ۽ ٻي ويرناٿ سان منسوب آهي. ويرناٿ جي مڙهي سنڌ جي قديم ترين مڙهين مان هڪ آهي. شاعر ميون شاهه عنايت پڻ پنهنجي شاعريءَ ۾ ويرناٿ جو ذڪر ڪيو آهي. چيو وڃي ٿو ته ويرناٿ جي مڙهي سترهين صدي جي شروعات ۾ خود ويرناٿ قائم ڪئي هئي. هي مڙهي سنڌ جي ناٿ جوڳين جو مکيه مرڪز بڻجي وئي، جن ويرناٿ جون تعليمات سنڌ ۽ پنجاب ۾ ڦهلايون.

وقت گذرڻ سان گڏ هي ناٿ جوڳي ايترا بااثر ٿي ويا جو اهي ٿرپارڪر جي سوڍا راجپوتن جي سياسي فيصلن ۽ قبائلي تڪرارن کي حل ڪرڻ ۾ به حصو وٺندا هئا. سوڍا راجپوت جنگ ۽ بحران جي وقت هميشه ناٿ جوڳين کان مشورو وٺندا هئا.

رتن ناٿ ۽ ويرناٿ جي مڙهين کان پوءِ، شڪارپور ۾ واقع جوڳي پير ٺاڪرناٿ جي مڙهي (جنهن کي ماتا جي مڙهي به چيو وڃي ٿو) شايد سنڌ ۾ ڪانڦٽا جوڳين جي قديم ترين مڙهي آهي. هي مڙهي شڪارپور جي “سڪ پل” پاڙي ۾ واقع آهي. هن مڙهي کان علاوه ڪجهه ٻيون مڙهيون به هيون جيڪي هاڻي موجود ناهن. اهي مڙهيون رڳو عمارتون نه هيون، پر اهي تياڳي مشقن، يادن ۽ بين المذاهب ثقافتي مٽاسٽا جون جيئريون جاڳريون نشانيون هيون.

يقين ڪيو وڃي ٿو ته پهرين مڙهي ڪوٽ سلطان ڳوٺ جي ويجهو هئي. پوءِ ناٿ جوڳين شڪارپور جي گول مارڪيٽ ويجهو مڙهي قائم ڪئي. آخرڪار، اهي موجوده جڳهه تي منتقل ٿيا، جتي ڪيترن ئي ناٿ ڪانڦٽا جوڳين جون سماڌيون موجود آهن. ائين لڳي ٿو ته هي مڙهي سترهين صدي عيسويءَ ۾ شڪارپور جي بنياد پوڻ ۽ ان جي تجارتي مرڪز بڻجڻ کان اڳ ئي موجود هئي.

ان ڳالهه کي نظر ۾ رکندي ته ناٿ جوڳي روايتي طور تي عبادت ۽ تپسيا لاءِ پري وارن علائقن ۽ ٻيلن کي پسند ڪندا هئا، اهو ممڪن آهي ته هي ماڳ شڪارپور جي شهر وسڻ کان اڳ ئي موجود هو، جيڪو تڏهن هڪ اڪيلو ٻيلو هو.

جڏهن شڪارپور شهر جو بنياد پيو ته هي عبادت گاهه وسيع ٿي وئي ۽ توجه جو مرڪز بڻجي وئي. هي مڙهي اپر سنڌ ۾ ڪانڦٽا جوڳين جي قديم ترين مقدس جڳهه هئي. هن مڙهيءَ مان ڪيترن ئي جوڳين سترهين کان ويهين صديءَ تائين ٻين شهرن ۽ ڳوٺن ۾ ناٿ روايت کي ڦهلايو.

ڪجهه ناٿ تياڳين جيڪب آباد ۾ به هڪ مندر قائم ڪيو، جنهن کي شيو مندر چيو ويندو هو. اتي به ناٿ جوڳين جون ڪجهه سماڌيون آهن. انهن مان هڪ اهم سماڌي منگل ناٿ جي آهي، جيڪو شايد شڪارپور جي ماتا جي مڙهيءَ سان لاڳاپيل هو.

شڪارپور جي سڪ پل علائقي ۾ واقع ماتا جي مڙهي يا جوڳي پير ٺاڪرناٿ جي مڙهيءَ جي ڪيترائي ڀيرا مرمت ڪئي وئي آهي. اڄ جڏهن ڪو مڙهيءَ ۾ داخل ٿئي ٿو ته پهريان صحن ۾ شيو مندر نظر اچي ٿو. مندر جي گرڀ گرهه (اندروني ڪمري) ۾ لنگم ۽ يوني آهن، جن جي ٻنهي پاسن کان ڀڳوان گڻپتي ۽ شيو جي سواري “نندي” جا مجسما آهن.

هي مندر هڪ ننڍڙي گنبذ واري عمارت آهي. مندر کان علاوه مڙهيءَ ۾ ٽي هال آهن. پهرين هال ۾، جنهن کي “جوڳي پير ٺاڪر ناٿ جي گادي” چيو وڃي ٿو، هڪ پليٽ فارم آهي جتي جوڳي پير ٺاڪر ناٿ جي تصوير رکيل آهي. ان جي سڄي پاسي درگا ماتا جون تصويرون آهن.

ساڳئي هال جي هڪ ڀت تي “ڀيرو بالي” جي تصوير لاءِ هڪ طاق بڻيل آهي، جنهن کي ناٿ جوڳين جي درگاهن تي عقيدت سان ڏٺو ويندو آهي. انهي هال ۾ جوڳي سندر داس جي تصوير شيو ڀڳوان سان گڏ لڳل آهي. جوڳي سندر داس بابت وڌيڪ معلومات ناهي، پر مقامي هندو برادري ٻين ناٿن سان گڏ هن کي به مڃي ٿي. ڪمري ۾ رکيل هڪ کٽ تي ٻين ناٿ جوڳين جون تصويرون به آهن.

مڙهيءَ جي ٻئي هال ۾ ڪجهه ناتھ جوڳين جون سماڌيون آهن. اهي ڪانڦٽا جوڳي هئا جيڪي پنهنجي ڪنن جي لويءَ کي چيري وڏا ڪنڊل پائيندا هئا، جيڪا سندن سڃاڻپ هئي. اتي سنگ مرمر جون 17 سماڌيون هڪ پليٽ فارم تي بڻيل آهن. انهن جوڳين جي نالن بابت ڪا معلومات ناهي، جيتوڻيڪ ليکڪ شڪارپور جي ڪيترن ئي معززن بشمول مڙهيءَ جي شيواڌاري پون ساگر سان انٽرويو ڪيا.

مڙهيءَ جو نالو جوڳي پير ٺاڪرناٿ جي نالي پويان آهي. اهو معلوم ناهي ته هو ڪهڙي دور ۾ رهندو هو. لوڪرام ڏوڏيجا جي ڪتاب “منهنجو وطن منهنجا ماڻهو” مان معلوم ٿئي ٿو ته شڪارپور ۾ ناٿ جوڳين جي هڪ مشهور مڙهي هئي جنهن کي دوارڪاناٿ جي مڙهي چيو ويندو هو. اهو واضح ناهي ته هو ٺاڪرناٿ جي مڙهي بابت ڳالهائي رهيو هو يا ڪنهن ٻي مڙهيءَ بابت. هو لکي ٿو ته دوارڪاناٿ مڙهيءَ جو آخري گادي نشين راجا پير چندرناٿ هو، جنهن ڪجهه وقت شڪارپور ۾ ۽ ڪجهه وقت ڏکڻ هندستان جي ڪنور ۾ واقع “ڌام” ۾ گذاريو. ورهاڱي کان پوءِ هن الهاس نگر ۾ شڪارپور جي دوارڪاناٿ مڙهيءَ جي هڪ شاخ (مٺ) قائم ڪئي. هن جي وفات 1977ع ۾ ٿي.

جوڳي پير ٺاڪرناٿ مڙهي شڪارپور ۾ تياڳ جي هڪ اهم مقدس جڳهه جي نمائندگي ڪري ٿي. هي ماڳ شهر جي ان تاريخي حيثيت ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته ڪيئن شڪارپور ناٿ جوڳين، صوفين، سوامين ۽ سنتن جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي. مختلف روحاني روايتن جي گڏيل موجودگي هڪ اهڙي مذهبي منظرنامي جي عڪاسي ڪري ٿي جيڪا اڄ به شڪارپور جي ثقافتي سڃاڻپ جو حصو آهي.

___________________

ذوالفقار علي ڪلهوڙو پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ڊولپمينٽ اڪنامڪس، اسلام آباد ۾ ايسوسيئيٽ پروفيسر ۽ بشريات دان (anthropologist) آهي. هن پاڪستان جي ثقافتي ورثي ۽ بشريات تي 18 ڪتاب لکيا آهن.