5000 ورھيہ اڳ سنڌو سڀيتا جي عظيم شھر موھن جي دڙي ۾ معاشي اڻبرابري ڪانہ ھئي

موهن جو دڙو دنيا جي قديم ترين شهرن مان هڪ آھي جنھن ٻين تھذيبن جي قاعدن کي نہ مڃيو، ۽ محل ۽ سونا مقبرا اڏڻ بدران عوام کي سھولتون ڏنيون. موھن جي دڙي جي تھذيب 21 هين صدي ۾ دنيا کي تمام گهڻو ڪجهه سيکاري سگهي ٿو

لنڊن جي صحافي ٽام هيل جو هڪ اکيون کوليندڙ مضمون

جيئن جيئن قديم شهر ترقي ڪندا ويا، تيئن تيئن انهن ۾ اڻبرابري پڻ وڌندي وئي. عظيم تهذيبن جي اڏاوت لاءِ، ماڻهن کي طاقت هڪ جاءِ تي گڏ ڪرڻي پوندي آهي ۽ طاقت، ذري گھٽ اڻٽر نموني، دولت کي پڻ هڪ ھنڌ تي گڏ ڪندي آهي. هيءُ هڪ اهڙو عام مشاهدو آهي جنهن ڏانهن تاريخ نويس اڪثر ڪري تڏهن اشارو ڪندا آهن جڏهن هُو نيولٿڪ (پٿر واري نئين دور) واري دور ۾ شهري آبادين جي واڌ ويجهه جو اڀياس ڪندا آهن. پر، حيرت انگيز طور تي، قديم دنيا جي سڀ کان وڏن ۽ ڪامياب شهرن مان هڪ هنن قاعدن تي عمل نه ڪيو.

موهن جو دڙو، جنهن جي معني آهي “مئلن جو دڙو”، قديم سنڌو سڀيتا يا سنڌو ماٿري تھذيب جي عظيم شهرن مان هڪ هو، جيڪو هن وقت پاڪستان جي ڏکڻ-اولھ صوبي سنڌ ۾ آهي. ٽامي واري دور (لوهه واري دور کان اڳ وارو دور) دوران صدين تائين اڏيل هي ماڳ 240 هيڪٽرن (593 ايڪڙن) تي پکڙيل آهي، جنهن ۾ شهري بلاڪن، شهري مرڪزن، عوامي غسل خانن، ثقافتي مرڪزن، ڪاليجن، هڪ وڏي اناج جي گودام، ۽ ايستائين جو گندي پاڻيءَ جي هڪ بهترين نيڪال واري نظام جو هڪ غير معمولي ۽ منظم مجموعو موجود آهي.

هڪ نئين تحقيق ۾، يارڪ يونيورسٽي جي آثارِ قديمه ماھرن موهن جي دڙي جي واڌ ويجهه جو نقشو تيار ڪيو آهي، جيڪو 2600 ق.م ۽ 1900 ق.م جي وچ ۾ وڌيو ويجهيو، يعني جڏهن هن ماڳ کي پراسرار طور تي ڇڏي ڏنو ويو هو، انھيءَ کان ٿورو اڳ تائين. حيرت انگيز طور تي، کين معلوم ٿيو ته وقت گذرڻ سان گڏ وڏن ۽ ننڍن گهرن جي وچ ۾ فرق گهٽبو ويو، جنهن مان پتو پوي ٿو ته شهر جي ترقيءَ سان گڏ اميرن ۽ غريبن جي وچ ۾ وٿي حقيقت ۾ گهٽجي وئي هئي.

تحقيقي پيپر ۾ نتيجو ڪڍندي چيو ويو آهي ته: ”موهن جي دڙي ۾ معاشي اڻبرابري جي مجموعي سطح ان دور جي ٻين قديم شهرن جي مقابلي ۾ تمام گهٽ آهي، پر سڀ کان وڌيڪ اهم ڳالهه اها آهي ته وقت سان گڏ معاشي اڻبرابري ۾ گهٽتائي آئي. ان سان گڏ، موهن جي دڙي جي گهٽين ۾ وڏي پيماني تي ترقي ٿي، جنهن مان اڻبرابري جي گهٽتائي ۽ شهر جي انتظاميا (حڪمراني) جي وچ ۾ هڪ تعلق جو اشارو ملي ٿو.“

قديم دنيا ۾ شهري ترقيءَ جي لحاظ کان هي هڪ تمام غير معمولي ڳالهه آهي. عام طور تي، شروعاتي نيولٿڪ ڳوٺ نسبتا برابري وارا هوندا هئا. اتي شايد ڪو هڪ سردار هوندو هو جنهن سان گڏ پادرين (مذهبي اڳواڻن) ۽ “طاقتور ماڻهن” جو هڪ وفادار ٽولو هوندو هو، پر اڪثر ماڻهو لڳ ڀڳ هڪ جهڙن گهرن ۾ رهندا هئا. حقيقت ۾، ڪيترائي ماڻهو پنهنجن گڏيل خاندانن ۽ پاڙيسرين سان گڏ گڏيل برادري جي جڳهين تي رهندا هئا.

تنهن هوندي به، شهر جي وڌڻ جي هڪ خاص موڙ تي، گڏيل انتظاميا (گورننس) جي جڳهه مرڪزي ڪنٽرول وٺي ڇڏيندي آهي. اڪثر ڪري ايئن ٿيندو آهي ته هڪ ننڍڙو اشرافيه طبقو وسيلن تي قبضو ڪرڻ ۽ دولت جي وھنوار کي پنهنجي اختيار ۾ ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويندو آهي، ۽ ان فائدي کي پنهنجي ذاتي دولت اڏڻ لاءِ استعمال ڪندو آهي. ان جو آخري نتيجو اهو نڪرندو آهي ته شهر جي هڪ پاسي عاليشان محل ۽ عظيم يادگار بڻجي ويندا آهن، جڏهن ته ٻئي پاسي عام عوام تنگ ۽ گندين جهوپڙين ۾ رهڻ تي مجبور ٿي ويندو آهي.

مثال طور، قديم مصر جو نالو ذهن ۾ ايندي ئي عظيم اهرام (پيرامڊس)، شاندار مندر، ۽ سون سان مڙهيل قبرون ياد اچن ٿيون، پر اهو ان دور جي اڪثر سماج جي رهڻي ڪهڻي جي عڪاسي نٿو ڪري. اهو ساڳيو حال رومن، قديم يونانين ۽ قديم دور جي ٻين ڪيتيرن ئي “عظيم” تهذيبن جو پڻ هو، جن جي اڪثريت غريب هئي ۽ اهي انهن بتن جي پاڇي ۾ رهندا هئا جيڪي ڪنهن ٻئي جي لاءِ اڏيا ويا هئا.

موهن جي دڙي کي ڪهڙي شئي سڀني کان الڳ بڻايو؟ محققن جو خيال آهي ته ان جي هيءَ برابريءَ واري شڪل شايد ان جي سماجي ڍانچي جي منفرد حيثيت جي ڪري هئي. پنهنجي شان شوڪت جي منصوبن ۽ انا جي نمائش تي خزانا ضايع ڪرڻ بدران، اتان جي حڪمرانن دولت کي ان غير معمولي انفراسٽرڪچر (بنيادي ڍانچي) تي خرچ ڪيو جنهن حقيقت ۾ هر ڪنهن جي روزاني زندگي کي بهتر بڻايو.

يارڪ يونيورسٽي جي آرڪيالاجي ۽ جيوگرافي جي شعبي جي اڳواڻ محقق ڊاڪٽر ايڊم گرين هڪ بيان ۾ چيو ته: ”جڏهن قديم مصري پنهنجن خدا بڻيل بادشاهن لاءِ اهرام ٺاهي رهيا هئا، ۽ يوناني نوسوس (Knossos) ۾ وڏا محل اڏي رهيا هئا، تڏهن سنڌو سڀيتا جا ماڻهو هڪ بلڪل مختلف شئي بڻائي رهيا هئا.“

”موهن جو دڙو ان ڪري مشهور آهي ته اتي ڇا ’موجود ناهي‘، جهڙوڪ بادشاهن لاءِ محلن جي غير موجودگي، سون سان مڙهيل قبرن جو نه هجڻ، ۽ حڪمرانن جو ڪو به بُت نه هجڻ. پر اتي جيڪو ڪجهه ’موجود آهي‘، اهو تمام گهڻو اهم آهي.“

ڊاڪٽر گرين وڌيڪ وضاحت ڪندي چيو ته: ”سون سان مڙهيل قبرن ۽ وڏن مندرن جي بدران، موهن جي دڙي وارن جو سمورو ڌيان سِرُن سان بڻيل گندي پاڻي جي نڪال جي بهترين نظام ۽ منظم گهٽين جي نقشن تي هو. سماج جي فائدن کي هڪ ننڍڙي اشرافيه طبقي تائين محدود ڪرڻ جي بدران، شهر جون سهولتون عام گهرن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل هيون.“

ان جو مقصد موهن جي دڙي کي ڪو طبقن کان پاڪ خيالي شهر (يوٽوپيا) طور پيش ڪرڻ ناهي، پر اهي نتيجا اهو ضرور ڏيکارين ٿا ته سماج کي اهڙي نموني پڻ منظم ڪري سگهجي ٿو جتي فائدا ڪجهه خوشنصيب ماڻهن جي هٿن ۾ وڃڻ بدران سڀني تائين برابر پهچن.

هڪ اهڙي وقت ۾ جڏهن عالمي سطح تي دولت جي اڻبرابري پنهنجي آخري حدن کي ڇهي رهي آهي، جتي دنيا جي رڳو 0.001 سيڪڙو آبادي وٽ پوري انسانيت جي هيٺين اڌ حصي کان ٽيڻ تي وڌيڪ دولت آهي، شايد قديم سنڌو سڀيتا وٽ اسان کي 21 هين صدي ۾ سيکارڻ لاءِ ڪجهه آهي.

ڊاڪٽر گرين وڌيڪ چيو ته: ”جديد سماجن لاءِ هي هڪ تمام دلچسپ سبق آهي، ڇاڪاڻ ته سنڌو تهذيب واضح طور تي اهو ثابت ڪري ٿي ته هڪ شهري سماج وڏي پيماني تي تمام گهڻو پيداواري ۽ تخليقي ٿي سگهي ٿو، ۽ ان سان گڏوگڏ اهو وسيلن ۽ طاقت کي برابري جي بنياد تي ونڊڻ کي پڻ يقيني بڻائي سگهي ٿو. حقيقت ۾، ايئن ڪرڻ شايد صدين تائين خوشحالي کي برقرار رکڻ لاءِ تمام ضروري هو.“

_______________

ٽام هيل (Tom Hale) هڪ سينيئر صحافي آهي ۽ کيس جرنلزم ۾ ماسٽرز جي ڊگري حاصل آهي. سندس ادارتي ڪم آثارِ قديمه، ماحوليات، ٽيڪنالاجي ۽ ثقافت جهڙن موضوعن تي ٻڌل هوندو آهي.

انگريزي مضمون تان ترجمو: جيمناءِ

ايڊيٽنگ: نصير اعجاز