جڏھن جمھوري رستا تنگ ٿي ويا: بلوچستان ۾ هٿياربند جدوجهد جي ڪارڻن جي ڇنڊڇاڻ

1948ع کان وٺي بلوچستان جو سياسي منظرنامو هڪ وڏي تبديليءَ مان گذريو آهي، جيڪو ٽٽل سياسي معاهدي ۽ نظام کان بيزاريءَ جي ڪري روايتي پارلياماني ڪوششن مان نڪري، وچين طبقي ۽ شهري مرڪزن تائين پکڙيل هٿياربند مزاحمت ۾ تبديل ٿي چڪو آهي.

ليکڪ: نور محمد مري ايڊووڪيٽ | اسلام آباد

1948ع کان وٺي، بلوچستان جو سياسي سوال اتان جي سياسي قيادت جي وچ ۾ بحث جو هڪ مرڪزي موضوع رهيو آهي. انهن ڏهاڪن دوران، ٻه مختلف حڪمت عمليونسامھون آيون: هڪ آئيني ۽ پارلياماني رستو، ۽ ٻيو هٿياربند مزاحمت جو رستو. جڏهن سياسي معاهدا بار بار ٽٽندا رهيا ۽ جمهوري رستا تنگ ٿيندا ويا، تڏهن هٿياربند جدوجهد ڏانهن ترجيح وڌندي وئي. نتيجي طور، آئيني سياست سان لاڳاپيل روايتي سردار ۽ نواب سياسي طور تي پئجي ويا يا پنهنجن گهرن تائين محدود ٿي ويا.

اهو موڙ بلوچستان جي سياسي منظرنامي ۾ هڪ وڏي تبديليءَ جو سبب بڻيو، جنهن تعليم يافته ۽ وچين طبقي سان تعلق رکندڙ نوجوان مردن ۽ عورتن جي نئين تحريڪ کي جنم ڏنو. معتبر ذريعن مان تصديق ٿئي ٿي ته هن نئين نسل جون نظرياتي، سياسي ۽ حڪمت عمليءَ جو بنياد انهن سينئر اڳواڻن وڌو جيڪي افغانستان جي جلاوطنيءَ مان واپس موٽيا هئا—جن ۾ عبدالنبي ۽ سندس همعصر شامل هئا.

انهن جو بنيادي ڪردار سردارن جي سرپرستيءَ هيٺ هلندڙ غير منظم قبائلي لشڪر کي جديد گوريلا جنگ جي اصولن تي ٻڌل هڪ منظم ۽ سياسي طور تي باشعور تحريڪ ۾ تبديل ڪرڻ هو. انهن باقاعده طريقي سان تعليم يافته شاگردن، يونيورسٽي جي نوجوانن ۽ عورتن کي تحريڪ ۾ شامل ڪيو، ۽ انهن کي سياسي شعور، نظرياتي تحريڪ ۽ نئين حڪمت عمليءَ سان آراسته ڪيو. انهن ثابت ڪيو ته جديد مزاحمتي جدوجهد جبلن جي مٿان بيهڻ بجاءِ شهري نيٽ ورڪ، فڪري وضاحت، ۽ حڪمت عمليءَ واري تحرڪ تي وڌيڪ انحصار ڪري ٿي.

هن نئين ڍانچي کي جوڙڻ ۾، انهن تجربيڪار شخصيتن افغانستان ۾ جلاوطنيءَ جي سالن دوران پنهنجن مشاهدي مان سڌو سنئون فائدو ورتو. عالمي سطح تي، غير روايتي جنگ مسلسل تبديل ٿيندي رهي آهي. ويٽنام جنگ (1955–1975) دوران، روايتي فوجن زبردست طاقت جو استعمال ڪيو، پر ان جي باوجود روايتي نظام گهاٽن جبلن ۽ بغير رهنمائيءَ واري بارودي سُوچِي (Củ Chi) سرنگهن جي نيٽ ورڪ آڏو ناڪام ٿي ويا. هن عملي حدبنديءَ هڪ ٽيڪنالاجيڪل انقلاب کي جنم ڏنو، جنهن مائڪرو پروسيسر، سيمي ڪنڊڪٽر، ۽ پنپائينٽ نشانو بڻائيندڙ هٿيارن جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. پر، ويٽنامي جنگجوئن هڪ نئون سچ ثابت ڪيو: زميني مهارت، سياسي صبر، ۽ حڪمت عمليءَ واري برداشت وڏي صنعتي طاقت کي به مات ڪري سگهي ٿي.

سوويت-افغان جنگ (1979–1989) غير متوازن تصادم کي هڪ اعليٰ ٽيڪنالاجي واري ميدان ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. ريڊ آرميءَ هندوڪش جي ڏکين جبلن تي قبضو ڪرڻ لاءِ بڪتربند دستن ۽ Mi-24  گن شپ هيليڪاپٽرن جو استعمال ڪيو. پر FIM-92 اسٽنگر ميزائلن جي آمد سوويت يونين جي هوائي برتريءَ کي مڪمل طور تي ختم ڪري ڇڏيو، ۽ انهن جي بنيادي حڪمت عمليءَ کي غير فعال ڪري ڇڏيو.

افغانستان ۾ پنهنجي قيام دوران، انهن جلاوطن ڪمانڊرن انهن تبديلين جو بالڪل باريڪ بينيءَ سان تجزيو ڪيو—اهو ڏسندي ته ڪيئن ننڍا، انتهائي متحرڪ ۽ جديد ٽيڪنالاجيءَ سان ليس يونٽ لچڪدار لاجسٽڪس جي مدد سان هڪ عالمي سپر پاور کي به مفلوج ڪري سگهن ٿا. اهي عملي تجربا بعد ۾ بلوچستان آندا ويا ۽ تعليم يافته نوجوانن ۾ شامل ڪيا ويا.

سالن کان پوءِ، جيئن رياست مسلسل پنهنجي نگرانيءَ جي صلاحيتن، انٽيليجنس نيٽ ورڪ، ۽ تيزيءَ سان ڪارروائي ڪندڙ فورسز کي جديد بڻايو، تيئن گوريلن به ان جي جواب ۾ پنهنجي حڪمت عملي تبديل ڪئي. روايتي قبائلي جوڙجڪ کان هٽي ڪري، انهن نئين سر تنظيم سازي ڪندي ننڍا ۽ بااختيار سيل جوڙيا جيڪي شهري علائقن ۾ ايمرجنسي حملا ڪرڻ ۽ اھم انفراسٽرڪچر کي نشانو بڻائڻ جي صلاحيت رکن ٿا. تاريخ تصديق ڪري ٿي ته جيئن رياستي سيڪيورٽي ادارا پنهنجا طريقا بهتر ڪن ٿا، تيئن گوريلا حڪمت عمليون به تبديل ٿين ٿيون—جنهن سان هيءُ تڪرار هڪ ڪڏهن نه ختم ٿيندڙ سلسلي ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو.

اھا صورتحال انھيءَ حقيقت کي نمايان ڪري ٿي صرف تڪنيڪي ۽ عسڪري قدم هڪ گهري سياسي تڪرار کي حل نٿا ڪري سگهن. هاڻي وقت اچي ويو آهي ته رياستي پاليسيءَ ۾ بنيادي تبديلي آندي وڃي—طاقت جي استعمال کان هٽي ڪري ماڻهن جي دل ۽ دماغ کٽڻ ڏانهن توجهه ڏني وڃي.

ان جو حتمي حل مڪمل طور تي آزاد، منصفاڻين ۽ شفاف چونڊن ذريعي جمهوري عمل تي عوام جو اعتماد بحال ڪرڻ ۾ آهي. جڏهن سياسي ڍانچي کي هٿرادو سمجهيو ويندو آهي، تڏهن مقامي قيادت پنهنجو اعتبار وڃائي ويھندي آهي، جنهن سان عوامي بيزاري وڌندي آهي ۽ نوجوان مجبور ٿي غير آئيني رستن ڏانهن ويندا آهن. بالڪل شفاف چونڊن جي ضمانت ئي حقيقي نمائندن کي، جن کي عوام سڌو سنئون چونڊيو هجي، صوبائي ۽ قومي اسيمبلين ۾ پهچائي سگهي ٿي. سچا چونڊيل اڳواڻ ئي اهو آئيني مينڊيٽ رکن ٿا جيڪو بنيادي شڪايتن کي حل ڪرڻ، صوبائي خودمختياري ۽ وسيلن جي ورهاست تي ڳالهين ڪرڻ، ۽ بائيڪاٽ ڪندڙ يا ناخوش نوجوانن کي پرامن آئيني گفتگو ذريعي قومي ڌارا ۾ واپس آڻڻ لاءِ معتبر ثالث جو ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو.

________________

نور محمد مري ايڊووڪيٽ ۽ ثالث اسلام آباد ۾ رھي ٿو