سنڌ ھزارين ورھين کان قائم آھي؛ قديم زماني ۾ ”پنجاب“ لفظ جو ئي وجود ڪونہ ھو

”پنجاب“ لفظ فارسي آهي، قديم سنسڪرت نه. پنجاب لفظ ٻن فارسي لفظن جو مرڪب آهي: پنج (پنج) ۽ آب (پاڻي). خاص لفظ “پنجاب” (يا ولايتِ پنجاب) سڀ کان پهرين 14هين صديءَ جي لکڻين ۾ ظاهري طور تي قرونِ وسطي (Medieval) جي سفرنامن (جهڙوڪ ابنِ بطوطه) ۽ سرڪاري ترڪ/فارسي رڪارڊن ۾ نظر اچڻ شروع ٿيو. اهو صرف 16هين صديءَ جي آخر ۾ مغل بادشاهه اڪبر جو دور هو، جڏهن “صوبہ لاهور” / “پنجاب” کي باضابطه طور تي هڪ سرڪاري انتظامي صوبي طور قائم ڪيو ويو. اهڙي بڻاوٽ کي پوءِ سکن ۽ انگريزن پڻ برقرار رکيو.

​سنڌ جي برعڪس، جنهن جو نالو سڌوسنئون قديم لفظ “سنڌو” (سنڌو ندي) مان نڪتل آهي ۽ جنهن هزارين سالن کان تسلسل سان ساڳئي علائقائي ۽ ثقافتي وجود کي ظاهر ڪيو آهي، “پنجاب” لفظ قديم زماني ۾ موجود نه هو.

​ ”پنجاب“لفظ فارسي آهي، قديم سنسڪرت نه. ​پنجاب لفظ ٻن فارسي لفظن جو مرڪب آهي: پنج (پنج) ۽ آب (پاڻي).

​هن خطي جي تاريخ ۾ فارسي اثر گهڻو پوءِ آيو.

​خاص لفظ “پنجاب” (يا ولايتِ پنجاب) سڀ کان پهرين 14هين صديءَ جي لکڻين ۾ ظاهري طور تي قرونِ وسطي (Medieval) جي سفرنامن (جهڙوڪ ابنِ بطوطه) ۽ سرڪاري ترڪ/فارسي رڪارڊن ۾ نظر اچڻ شروع ٿيو.

​اهو صرف 16هين صديءَ جي آخر ۾ مغل بادشاهه اڪبر جو دور هو، جڏهن “صوبہ لاهور” / “پنجاب” کي باضابطه طور تي هڪ سرڪاري انتظامي صوبي طور قائم ڪيو ويو. اهڙي بڻاوٽ کي پوءِ سکن ۽ انگريزن پڻ برقرار رکيو.

​ قديم زماني ۾ هن خطي کي ڇا چيو ويندو هو؟

​قديم توڙي ڪلاسيڪل دور ۾، اهو علائقو جيڪو هاڻوڪي پنجاب تي مشتمل آهي، ان جا مختلف دورن ۾ مختلف جاگرافيائي ۽ سياسي نالا هئا:

​سَپتَ سنڌو (رگ ويدڪ دور): سڀ کان قديم متنن (جهڙوڪ رگ ويد) ۾ هن وسيع اترئين خطي کي سپت سنڌو (ستن ندين جي سرزمين) چيو ويو، جنهن ۾ سنڌو ندي، سرسوتي ۽ پنج ٻيون نديون شامل هيون. غور ڪريو ته ان وقت به اهو نالو “سنڌو” لفظ سان ئي جڙيل هو.

​پَنچَنَدَ (سنسڪرت رزميا داستان): مھاڀارت ۾، پنجن ندين جي وچ واري علائقي کي ڪڏهن ڪڏهن پنچند (پنج وهڪرا) چيو ويندو هو، پر اها هڪ جاگرافيائي تشريح هئي، نه ڪي ڪو متحد سياسي ملڪ يا انتظامي صوبو.

​پينٽاپوٽاميا (يوناني دور): جڏهن سڪندرِ اعظم ۽ يوناني مورخن 326 ق.م ۾ هن علائقي کي بيان ڪيو، تڏهن انهن ان مفهوم جو يونانيءَ ۾ ترجمو پينٽاپوٽاميا کڻي ڪيو (پينٽا = پنج، پوٽاموس = نديون).

​ورهايل رياستون (ٽڪرا ٽڪرا بڻيل سلطنتون): سياسي طور تي، هي علائقو “پنجاب” نالي ڪنهن هڪ صوبي جي بجاءِ مختلف “جنپدن” ۽ سلطنتن ۾ ورهايل هو—جهڙوڪ گنڌارا (پشاور/ٽئڪسيلا)، پؤرو (جهلم وارو علائقو)، مَدرَ (سيالڪوٽ/مرڪزي ميداني علائقا)، ٽريگرتا (جالنڌر وارو علائقو)، ۽ سؤويرَ (ڏکڻ جا ميداني علائقا).

​​اهو علائقو ۽ اهي نديون هميشه موجود هيون، پر “پنجاب” نالي هڪ منظم ۽ انتظامي صوبو مغل ۽ برطانوي دور جو بنياد آهي. ان جي برعڪس، سنڌ برصغير جي قديم ترين سياسي ۽ جاگرافيائي نالن مان هڪ آهي، جنهن هزارين سالن کان وڌيڪ عرصي کان پنهنجي قديم سڃاڻپ برقرار رکي آهي.

___________

ريسرچ ۽ سنڌي ليک: جيمناءِ. ايڊيٽنگ: نصير اعجاز