بيشڪ، آمريڪا ۽ اسرائيل وٽ جديد هٿيار آهن، پر تجزيه نگارن جو خيال آهي ته جنهن شيءِ جنگ کي هڪ طرفي ٿيڻ کان روڪيو آهي، اها ايران پاران سستا ۽ وڏي تعداد ۾ ڊرون ۽ ميسائيل استعمال ڪرڻ آهي. ٻئي طرف، جيڪو دفاعي نظام (ڊيفينس سسٽم) انهن کي تباهه ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو پيو وڃي، اهو تمام گهڻو مهانگو آهي. هي ٻنهي طرفن کان هڪ غير برابري وارو سودو آهي. شايد ان ئي صورتحال سبب آمريڪا، جنهن جو غصو صدر جي تازي بيانن مان ظاهر آهي، ڇنڇر جي صبح پنهنجي فضائي ٻيڙي جي پوري طاقت استعمال ڪئي.
علي رضا بهرامي، ايشيا اين (AsiaN) جو نمائندو
تھران: اسرائيلي ۽ آمريڪي حملن ۽ ايران جي دفاعي توڻي جارحاڻي جواب کي هڪ هفتو گذري چڪو آهي، جنهن ۾ عرب ملڪ پڻ هن جنگ جي لپيٽ ۾ اچي ويا آهن. هن وقت “غصي ۽ عقل” جو چيلنج پنهنجي عروج تي پهچي چڪو آهي.
پرڏيھي ميڊيا جو چوڻ آهي ته هن جنگ جا ڪجهه پهلو اڻ ڏٺا هئا. بيشڪ، آمريڪا ۽ اسرائيل وٽ جديد هٿيار آهن، پر تجزيه نگارن جو خيال آهي ته جنهن شيءِ جنگ کي هڪ طرفي ٿيڻ کان روڪيو آهي، اها ايران پاران سستا ۽ وڏي تعداد ۾ ڊرون ۽ ميسائيل استعمال ڪرڻ آهي. ٻئي طرف، جيڪو دفاعي نظام (ڊيفينس سسٽم) انهن کي تباهه ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو پيو وڃي، اهو تمام گهڻو مهانگو آهي. هي ٻنهي طرفن کان هڪ غير برابري وارو سودو آهي.
شايد ان ئي صورتحال سبب آمريڪا، جنهن جو غصو صدر جي تازي بيانن مان ظاهر آهي، ڇنڇر جي صبح پنهنجي فضائي ٻيڙي جي پوري طاقت استعمال ڪئي. انهن تهران جي قومي هوائي اڏي تي B2 اسٽيلٿ (stealth) جهازن ذريعي ڪيترن ئي مرحلن ۾ حملا ڪيا.
مقامي وقت موجب رات 2 وڳي کان صبح 7 وڳي تائين حملن جي ٽن مرحلن سان گڏوگڏ، تيل جي ٽانڪين جي ڌماڪن ويجهن ڳتيل آباديءَ وارن شهرن جي ماڻهن کي سڄي رات جاڳائي رکيو. ان کان پوءِ سامهون ايندڙ تصويرن مان اهو تاثر مليو ته حملي آورن ڪي خاص قسم جا بم استعمال ڪيا آهن، جن جا ڌماڪا وڏي پيماني تي تباهي مچائيندڙ ببن وانگر هئا.
هي جنگ جو اهو عبرتناڪ چهرو آهي، جيڪو جنگ جاري رهڻ سان وڌيڪ واضح ٿيندو وڃي ٿو. هڪ فارسي پهاڪو آهي ته: “لڙائيءَ ۾ مٺايون ناهن ورهائيون وينديون!”
خبرن مان صرف هڪ احساس ملي ٿو: ڪاوڙ ۽ ڪروڌ مان پيدا ٿيندڙ تشدد جي هن سلسلي جو ڪو انت ناهي. جيڪا به ڌر وڏو وار ڪري ٿي، ٻي ڌر ان کان وڌيڪ سخت جوابي حملي جي رٿابندي ڪري ٿي.
اهڙين حالتن ۾، تجربيڪار ۽ متوازن سياستدان صورتحال کي سنڀالي سگهن ٿا. ڇنڇر تي تهران جي وقت موجب صبح جو 11 وڳي، ايراني صدر پزشڪيان قومي ٽيليويزن تي هڪ وڊيو پيغام جاري ڪيو. هن پيغام ۾ هن عوام جي حمايت جو شڪريو ادا ڪيو، پر سندس لفظن مان صاف ظاهر هو ته هو پاڙيسري ملڪن (زميني ۽ سامونڊي) بابت ايران جي پرڏيهي پاليسي جي وضاحت ڪرڻ چاهي ٿو.
پرڏيهي وزير کان پوءِ، هو پهريون وڏو ايراني عهديدار آهي جنهن پاڙيسري ملڪن کان ميزائيل ۽ ڊرون لڳڻ تي معافي گهري آهي. ايران جي ڏکڻ ۾ واقع عرب ملڪن تي حملن بابت گذريل ڪجهه ڏينهن کان تنقيد ٿي رهي هئي. ايران جو جواب هو ته هن صرف انهن جاگرافيائي علائقن کي نشانو بڻايو آهي جتان ايران تي حملا ڪيا ويا هئا (اشارو خطي ۾ موجود آمريڪي فوجي اڏن ڏانهن هو).
پزشڪيان اڄ چيو ته رهبر ڪائونسل (ايراني اڳواڻ جي جڳهه تي قائم عارضي ڪائونسل، جنهن ۾ صدر، عدليه جو سربراهه ۽ هڪ مذهبي قانوني ماهر شامل آهن) گذريل رات اتفاق ڪيو آهي ته هاڻي کان پاڙيسري ملڪن ۾ ڪٿي به ڪو حملو نه ڪيو ويندو، سواءِ انهن مخصوص هنڌن جي جتان ايران تي باهه وسائي ويندي.
پزشڪيان پاڙيسري ملڪن، خاص ڪري اتر ۽ اولهه جي زميني سرحد رکندڙ ملڪن کي هڪ ٻيو پيغام ڏيندي درخواست ڪئي ته هو نسلي علحدگي پسند گروپن کي ايران تي حملو ڪرڻ جي اجازت نه ڏين ۽ اهي نتنياهو ۽ ٽرمپ جي مقصدن لاءِ هٿيار نه بڻجن.
هن اهو پڻ انڪشاف ڪيو ته: جڏهن جنگ جي شروعات ۾ اسان جي اڳواڻ ۽ فوجي ڪمانڊرن کي شهيد ڪيو ويو، تڏهن فوج پنهنجي صوابديد تي اهو ئي ڪيو جيڪو هن کي درست لڳو.
ان بيان کي فائرنگ ۾ ٿيندڙ ڪجهه غلطين (miscalculations) جو اڻ سڌي طرح اعتراف سمجهي سگهجي ٿو. سعودي عرب پڻ ايران کي چيو هو ته هو وڌيڪ غلطين کان پاسو ڪري، ڇاڪاڻ ته گذريل ڪجهه ڪلاڪن ۾ سعودي عرب جي ڪجهه هنڌن تي گولا اچي ڪريا هئا.
ايراني صدر جي اڄوڪي تقرير تڪرار گهٽجڻ جي اميد پيدا ڪئي آهي، ڇاڪاڻ ته جنگ دوران فوجي ڪمانڊر مسلسل ڌمڪيون ڏيندا رهندا آهن. ايران جي ڪنٽرولڊ حملن بحرين، قطر، ڪويت ۽ متحده عرب امارات جهڙن ملڪن جي عوامي سڪون ۽ معيشت کي سخت متاثر ڪيو آهي، جيتوڻيڪ اتي ڪو وڏو جاني نقصان ناهي ٿيو. اها صورتحال ڪنهن لاءِ به گهربل ناهي.
پر تازن سرڪاري انگن اکرن موجب، خميس جي پڄاڻي تائين 1200 کان وڌيڪ ايراني شهيد ٿي چڪا آهن، جن ۾ اڪثريت عام شهرين جي آهي، ۽ 3000 کان وڌيڪ گهر تباهه ٿي چڪا آهن. انگن اکرن موجب، مرندڙن ۾ 30 سيڪڙو ٻار ۽ نوجوان آهن. رڳو ڏکڻ ايران ۾ هڪ پرائمري اسڪول تي حملي ۾ 168 نياڻيون شهيد ٿيون، جنهن واقعي جا عالمي سطح تي سخت ردعمل آيا آهن. تهران ويجهو هڪ ننڍي شهر ۾ ماني وٺڻ دوران 17 ماڻهو مارجي ويا، جڏهن ته ڪجهه ٻيا تهران مان نڪرندي هڪ پيٽرول پمپ تي مارجي ويا.
جنگ ۾ مٺايون تحفي طور ناهن ڏنيون وينديون، ۽ هي جنگي راڪاس بي گناهه ماڻهن جو ٻل چاڙهي ٿو. هن افراتفريءَ ۾ انسانيت وڌيڪ اهم ٿي وڃي ٿي. اسان جا ڪيترائي صحافي دوست تباهه ٿيل گهرن جو دورو ڪندي، پنهنجو ڪم ڇڏي رليف ورڪر بڻجي وڃن ٿا، جن جا ڪپڙا مٽي ۽ رت سان ڀريل هوندا آهن.
جڏهن مان هي لفظ لکي رهيو آهيان، تهران تي وڌيڪ ڪجهه حملا ٿيا آهن. هڪ حملي ۾ نفسياتي اسپتال جي ڀرسان واري عمارت تباهه ٿي وئي آهي. مان اسپتال ۾ موجود انهن نفسياتي مريضن بابت سوچي رهيو آهيان ته انهن ڌماڪن جي خوفناڪ آواز کان پوءِ انهن جي ڪهڙي حالت هوندي.
جنگ جيتري جلدي ختم ٿيندي، انسانيت کي اوترو گهٽ نقصان رسندو.
___________
علي رضا بھرامي تھران ۾ تھي ٿو ۽ سينئر صحافي آھي
ڏکڻ ڪوريا جي خبر ايجنسي The AsiaN جي ٿورن سان
