ڊگرين جو ڪاروبار: خدا جي واسطي سنڌ جي تعليم ۽ مستقبل سان ھٿ چُراند بند ڪريو

خدا جي واسطي سنڌ جي تعليم ۽ مستقبل سان ھٿ چُراند بند ڪريو. ايماندار شاگردن کي تحفظ ڏيو ۽ ذميوارن کان انهن سالن جو حساب وٺو، جيڪي ڪنهن نوجوان جي زندگيءَ مان هليا ويا آهن.

ڪلاونتي راجا

تصور ڪريو، هڪ نوجوان ڪاليج جي دروازي اڳيان بيٺو آهي. سندس هڪ هٿ ۾ داخلا فارم آهي، ٻئي ۾ گهرڀاتين جي ميڙيل بچت. مٿي لڳل بورڊ تي هڪ يونيورسٽيءَ جو نالو چمڪي رهيو آهي. اندر ويٺل ماڻهو کيس فيسن، پڙهائيءَ جي پروگرام ۽ ان جي مدي بابت سمجهائي ٿو. ظاهر ۾ هر ڳالهه پڌري آهي: اشتهار به آهن، ادارن جا نالا به ۽ تسليم ٿيل ڊگريءَ جا واعدا به. نوجوان في ڀري ٿو، ۽ گهر ۾ انتظار جو هڪ نئون باب کلي ٿو. ماءُ پيءُ اهي سال ڳڻڻ لڳن ٿا، جن جي پڄاڻيءَ تي سندن ٻار لاءِ روزگار ۽ عزت ڀريءَ زندگيءَ جا در کلڻا آهن.

پر انهيءَ اميد جي ڀرسان هڪ ٻيو رستو به کلي ٿو: ڪاليج جو در نه کلي، ڪلاس نه هلن، استاد نه هجن، امتحان به نه ٿئي، تڏهن به ڊگري هٿ اچي وڃي. اهڙي آساني آڇجي ته ڪي نوجوان ان جي ڪشش ۾ ڇو نه اچن؟ انسان اڪثر گهٽ محنت سان منزل تي پهچڻ چاهي ٿو. ووٽر ڪول (Wouter Kool) ۽ سندس ساٿين جي 2010ع ۾ شايع ٿيل تجرباتي تحقيق ۾ به ذهني محنت گهرندڙ ڪمن کان پاسو ڪرڻ جو لاڙو سامهون آيو. ڊينيئل ڪاهنمن (Daniel Kahneman) پڻ مقصد تائين پهچڻ لاءِ آسان واٽ چونڊڻ واري انساني لاڙي جي وضاحت ڪئي آهي. اهو لاڙو ڄاڻي واڻي ڪيل دوکي جو جواز نٿو بڻجي؛ البت اهو سمجهائي ٿو ته عوام جي تحفظ لاءِ ضابطا ڇو ضروري آهن. ادارن جي ذميواري آهي ته غيرقانوني مختصر رستن جو وڪرو روڪين، نه ته پهرين انهن کي وڌڻ ويجهڻ ڏين ۽ پوءِ حيران ٿين ته ماڻهن اهي واٽون ڇو ورتيون.

۽ پوءِ، سالن جي انتظار کان پوءِ، موقعي جي در تي دستڪ بدران هڪ نوٽيفڪيشن اچي ٿو. 16 آڪٽوبر 2026ع تي شاهه عبداللطيف يونيورسٽي، خيرپور، 1,184 تعليمي رڪارڊ غيرمعتبر قرار ڏنا: 658 ٽن سالن واري ايل ايل بي پروگرام جا ۽ 526 پنجن سالن واري پروگرام جا. انهن غيرمجاز رڪارڊن جي بنياد تي جاري ڪيل نتيجا، ٽرانسڪرپٽ، عارضي سرٽيفڪيٽ ۽ ڊگريون پڻ غيرمعتبر قرار ڏنيون ويون. هڪ انتظامي دستاويز پنهنجو فيصلو چند پيراگرافن ۾ ٻڌائي سگهي ٿو، پر انهن چند سٽن جو پاڇو ڪنهن انسان جي باقي سڄي زندگيءَ تي پئجي سگهي ٿو.

جاچ جو تعلق ٽن سالن واري پروگرام 2016ع، 2017ع ۽ 2018ع ۾ پاس ٿيندڙ اميدوارن ۽ پنجن سالن واري پروگرام جي 2017ع واري بيچ سان هو. اها ڪارروائي سنڊيڪيٽ جي 11 اپريل 2026ع تي ٿيل 92هين اجلاس جي ٺهرائن کان پوءِ ٿي. 7 جولاءِ واري عام نوٽيس وسيلي دستاويزي ثبوت پيش ڪرڻ لاءِ پندرهن ڏينهن ڏنا ويا. اميدوارن ۽ ڪاليجن پاران پيش ڪيل مواد تي غور ڪرڻ کان پوءِ ڪميٽي ان نتيجي تي پهتي ته تڪراري رڪارڊ يونيورسٽيءَ جي قانوني تعليمي رڪارڊ جو حصو ناهن.

اهڙي نتيجي کي سنجيدگيءَ سان وٺڻ لازمي آهي. پر هتان هڪ اهڙو سوال به جنم وٺي ٿو، جيڪو ڪنهن هڪ سرٽيفڪيٽ جي اصليت کان گهڻو وڏو آهي: داخلا، ادائيگي، تعليمي دستاويزن ۽ ادارتي دعوائن جي سڄي سلسلي ۾ انهن رڪارڊن کي اعتبار ڪيئن مليو؟ اشتهار کان سرٽيفڪيٽ تائين، هر موڙ تي ڪي ماڻهو موجود هئا، جن کي تعليم جي ساک جي حفاظت سونپيل هئي. شاگردن جي ڪاغذن سان گڏ انهن ماڻهن جي فيصلن، عملن ۽ خاموشين جي به جاچ ٿيڻ گهرجي.

هڪ عام درخواست ڏيندڙ يونيورسٽيءَ جا اندروني رجسٽر کولي نٿو ڏسي سگهي. سندس سامهون پراسپيڪٽس هوندو آهي، فيس جي رسيد هوندي آهي، ڪاليج جي آفيس هوندي آهي ۽ الحاق جون دعوائون هونديون آهن. جتي شاگرد انهن دعوائن تي نيڪ نيتيءَ سان ڀروسو ڪيو هجي، اتي ادارتي دوکي جو سڄو بار سندس ڪلهن تي نٿو رکي سگهجي. انهن الزامن جي به جاچ ٿيڻ گهرجي ته ڪجهه ادارن مناسب پڙهائي يا امتحانن کان سواءِ حد کان وڌيڪ يا ٻيڻيون فيسون وصول ڪيون. ساڳئي وقت، جنهن ڄاڻي واڻي ڪوڙا تعليمي ڪاغذ خريد ڪيا هجن، تنهن جي ذميواري الڳ ثبوتن جي بنياد تي طئي ٿيڻ گهرجي. نيڪ نيتيءَ سان ڪيل ڀروسو ۽ ڄاڻي واڻي ڪيل شموليت، انصاف جي نظر ۾ ٻه مختلف حالتون آهن.

معاملي جي پکيڙ سمجهڻ لاءِ انگن کي به احتياط سان پڙهڻو پوندو. پيش ڪيل نوٽيفڪيشن ۾ تيرهن ادارن جا نالا اچن ٿا. گڏيل نالن وارين داخلائن سميت، هر اداري جي نالي سان لاڳاپيل رڪارڊن جو تعداد هن ريت آهي: ايس ڊي ڪي لا ڪاليج، جيڪب آباد، 407؛ ايس اين ايم ڪي بي لا ڪاليج، ڪنڌڪوٽ، 282؛ قاضي ميان احمد قريشي لا ڪاليج، مورو، 158؛ عبدالواحد سومرو لا ڪاليج، ڪشمور، 137؛ بي بي زيڊ لا ڪاليج، 121؛ اي بي ڊي لا ڪاليج، سکر، 116؛ مشعل لا ڪاليج، ڏهرڪي، 92؛ ايس بي بي لا ڪاليج، لاڙڪاڻو، 74؛ ايڇ ايم بي ايس لا ڪاليج، شڪارپور، 72؛ الفلاح لا ڪاليج، ڪشمور، 58؛ سالو ڪانسٽيٽيوئنٽ لا ڪاليج، نوشهروفيروز، 57؛ مرزا لا ڪاليج، پنو عاقل، 26؛ ۽ فيض محمد ساهتو لا ڪاليج، ڪنڊيارو، 12.

انهن انگن جي معنيٰ سمجهڻ ضروري آهي. اهي ادارن جي نالن سان لاڳاپيل رڪارڊن جا ڳاڻيٽا آهن، هر ڪاليج جي الڳ شاگردن جا انگ ناهن. ڪيترن رڪارڊن ۾ ٻه ڪاليج گڏ ڄاڻايل آهن؛ تنهنڪري انهن انگن کي جوڙڻ سان مجموعو اصل تعداد کان وڌي ويندو. ورجايل نالن، سيٽ نمبرن ۽ ادارن جي سڃاڻپ ۾ هڪجهڙائي نه هئڻ جي به ڇنڊڇاڻ گهرجي. نوٽيفڪيشن ۾ مجموعي طور 1,184 داخلائون آهن. ڪنهن ڪاليج جو نالو اچڻ رڳو فهرست ۾ ان جي موجودگي ظاهر ڪري ٿو؛ ان مان پاڻمرادو اهو ثابت نٿو ٿئي ته ان جي انتظاميا ڊگريون وڪڻيون. جتي ماڻهن جي عزت ۽ روزگار جو سوال هجي، اتي درستگي احتساب جو پهريون شرط آهي.

پر انهن سڀني سالن ۾ نگراني ڪير ڪري رهيو هو؟ صوبائي سطح تي خانگي ڪاليجن جي رجسٽريشن جي ذميواري سنڌ حڪومت جي ڪاليج ايجوڪيشن کاتي جي ڊائريڪٽوريٽ آف انسپيڪشن اينڊ رجسٽريشن آف پرائيويٽ ڪاليجز تي آهي، جنهن جون علائقائي آفيسون سکر ۽ حيدرآباد ۾ آهن. تعليمي الحاق ڏيڻ لاڳاپيل بااختيار يونيورسٽيءَ جو ڪم آهي. قانون جي تعليم بابت مخصوص منظوري ۽ نگرانيءَ ۾ پاڪستان بار ڪائونسل، ۽ پوءِ قائم ٿيل انتظام هيٺ ان جي ڊائريڪٽوريٽ آف ليگل ايجوڪيشن، شامل آهن. انهن مان هر اداري جي ذميواري لاڳاپيل دور ۾ لاڳو ضابطن موجب طئہ ٿيڻ گهرجي.

سنڌ جي رجسٽريشن واري قانوني ڍانچي ۾ ڇنڊڇاڻ، معائني، سرٽيفڪيٽن، لڳاتار نگراني ۽ ڀڃڪڙين خلاف ڪارروائيءَ جون شقون موجود آهن. پاڪستان بار ڪائونسل جو شايع ٿيل اين او سي فارم به مالڪي، عمارت، ڪلاس رومن، پرنسپال، استادن، نصاب، ڪلاسن جي وقتن، حاضري، لائبريريءَ جي وسيلن ۽ انتظام بابت تفصيل گهري ٿو. ان ۾ اهو اقرار به گهربل آهي ته داخلا اڳواٽ شروع نه ڪئي وئي آهي. اڄ جو فارم پراڻين بيچن تي پاڻمرادو لاڳو نٿو ڪري سگهجي، پر اهي گهرجون منظوريءَ جو بنيادي مقصد ضرور پڌرو ڪن ٿيون: اداري جي حقيقي تعليمي اهليت پرکڻ. منظوري رڳو في وصول ڪرڻ جي اجازت جو نالو ناهي.

تنهنڪري سنڌ حڪومت کي جواب ڏيڻو پوندو ته ڇا نگرانيءَ جي ناڪامين ۽ تعليم مان پئسو ڪمائڻ واري روش کي ادارتي شڪل اختيار ڪرڻ ڏني وئي آھي؟ رجسٽريشن ۽ الحاق جا ڪاغذ رڳو ڏيکاءَ جون ڍالون ڪيئن ٿا بڻجي سگهن؟ جاچ کي انهن دروازن تائين پهچڻو پوندو، جتي فيصلا ٿيا: معائنو ڪنهن ڪيو، منظوري ڪنهن ڏني، پئسا ڪنهن ورتا، رڪارڊ ڪنهن داخل ڪيا ۽ شڪايتن کي ڪنهن نظرانداز ڪيو؟ جتي ڪرپشن ثابت ٿئي، اتي سرڪاري عملدارن ۽ خانگي ڪاروبار هلائيندڙن، ٻنهي خلاف ڪارروائي ٿيڻ گهرجي. سهولتڪارن کي بچائي رڳو سرٽيفڪيٽ رد ڪرڻ سان استحصال جو نظام پنهنجي جاءِ تي قائم رهندو.

رجسٽريشن سرٽيفڪيٽ، الحاق جا حڪم، معائني جون رپورٽون ۽ منظور ٿيل داخلائن جا انگ پڌرا ڪيا وڃن. انهن کي فيسن جي رسيدن، حاضري رجسٽرن، امتحاني حاضري ۽ جوابي ڪاپين سان ڀيٽيو وڃي. ڪاغذ ڪاغذ سان ملي، دعويٰ ثبوت جي ڪسوٽيءَ تي پرکجي ۽ ذميواري اتي وڃي بيهي، جتي ان جو اصل واسطو آهي. ايندڙ نسل کي به بي جواب سوالن ۽ ٽٽل واعدن جو وارث بڻجڻ کان بچائڻ لاءِ اهو ضروري آهي.

هيءَ ڳڻتي رڳو قانون جي ڊگرين تائين محدود ناهي. مئٽرڪ ۽ انٽرميڊيئيٽ جي امتحانن بابت به مارڪون خريد ڪرڻ، منظم نقل ۽ نتيجن ۾ ڦيرڦار جا الزام ٻڌڻ ۾ اچن ٿا. انهن جي آزاد جاچ ٿيڻ گهرجي؛ رڳو بار بار ورجائجڻ سان ڪو الزام ثابت ٿيل حقيقت نٿو بڻجي. ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليمي بورڊن کي ڏيکارڻو پوندو ته امتحانن جي ساک ڪيئن محفوظ رکي پئي وڃي. ٻي صورت ۾ محنت ڪندڙ شاگرد هڪ اهڙو ڏکوئيندڙ سبق سکن ٿا، جيڪو سندن علم سان گڏ انصاف تان به ويساهه کسي سگهي ٿو: هتي محنت کي پئسي، اثر رسوخ ۽ رسائيءَ سان مقابلو ڪرڻو پوي ٿو.

سکڻ جي سگهه به اهڙي ماحول ۾ آهستي آهستي زخمي ٿئي ٿي. جڏهن ڪلاس کان سواءِ نتيجي ۽ محنت کان سواءِ ڊگريءَ جي اميد پيدا ٿئي ٿي، تڏهن سوال ڪرڻ، پڙهڻ، سمجهڻ ۽ پاڻ کي آزمائڻ جي عادت پوئتي رهجي وڃي ٿي. شاگرد جي هٿ ۾ ڪاغذ ته اچي سگهي ٿو، پر اهو اعتماد ڪٿان ايندو، جيڪو علم کي عملي زندگيءَ ۾ آزمائڻ سان پيدا ٿئي ٿو؟ تعليم جي هن نقصان کي رڳو رد ٿيل ڊگرين جي انگ سان ماپي نٿو سگهجي.

هوڏانهن دنيا ۾ علم ۽ مهارت تي ٻڌل روزگار لاءِ مقابلو تيز ٿي رهيو آهي. سنڌ جا ٻار به سائنس، ٽيڪنالاجي، قانون ۽ عوامي خدمت لاءِ ڀرپور تياريءَ جا حقدار آهن. هر نظرانداز ٿيل ڪلاس روم ۽ هر بي اعتبار بڻايل امتحان سندن اها تياري ڪمزور ڪري ٿو. اڄ جي ڪلاس رومن مان ئي سڀاڻي جا استاد، انجنيئر، وڪيل ۽ منتظم نڪرندا. تعليم سان ڪيل ويساهه گهاتي نيٺ ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ هر گهر جي در تي اچي بيهندي.

هاڻي وري ان نوجوان ڏانهن موٽون، جيڪو ڪاليج جي دروازي اڳيان بيٺو هو. سندس هٿ مان فيس جا پئسا ته گهڻو اڳ هليا ويا؛ هاڻي جيڪڏهن وڃايل سال کيس نوڪريءَ جي عمر جي حد کان به اڳتي وٺي ويا هجن ته هو ڪيڏانهن وڃي؟ سندس فيسون ڪير موٽائيندو؟ سندس ساک ڪير بحال ڪندو؟ ۽ اهو موقعو ڪير واپس آڻيندو، جنهن جي آسري سندس گهرڀاتين پنهنجيون ننڍيون ننڍيون خواهشون روڪي بچت ڪئي هئي؟

بي ڏوهي شاگرد انفرادي شنوائي، عملي تدارڪ ۽ گهٽ خرچ تي رهيل علمي گهرجون پوريون ڪرڻ جي سهولت جا حقدار آهن. سندن حالتن کي ڏسندي عمر جي حد ۾ مناسب رعايت تي به غور ٿيڻ گهرجي. رڳو همدرديءَ سان علمي گهرجون پوريون ڪرڻ کان سواءِ حاصل ڪيل ڊگري معتبر نٿي بڻجي سگهي؛ ساڳئي وقت ادارتي ناڪامي، دوکي جو شڪار ٿيل انسان لاءِ سڄي عمر جي سزا به نه بڻجڻ گهرجي.

خدا جي واسطي، سنڌ جي تعليم ۽ مستقبل سان کيڏڻ بند ڪريو. جن کي درن جي نگهباني سونپي وئي هئي، تن کان به پڇاڻو ڪريو. جتي ڏوهه ثابت ٿئي، اتي پئسا واپس ڪرايو، ايماندار شاگردن کي تحفظ ڏيو ۽ ذميوارن کان انهن سالن جو حساب وٺو، جيڪي ڪنهن نوجوان جي زندگيءَ مان هليا ويا آهن.

________________

ڪلاونتي راجا سياسي ۽ سماجي ڪارڪن آهي، جيڪا گذريل ٻن ڏهاڪن کان پاڻي، اقليتن، عورتن ۽ ٻين عوامي مسئلن لاءِ جدوجهد ۽ آگاهي جي ڪم سان وابسته آهي. لکڻ ۽ تقرير ذريعي عوامي مسئلن کي اجاگر ڪرڻ سندس دلچسپي آهي. رابطو kalavanti.raja@gmail.com