صدين تائين انسان دولت جي ڳولها ۾ زمين جا تهه اٿلائيندو رهيو، پر ايڪيهين صديءَ جو پيغام ڪجهه مختلف آهي. هاڻي دولت رڳو جبلن، ريگستانن ۽ کاڻين ۾ نه، پر اسان جي شهرن، رستن، پلين، عمارتن ۽ روزمره جي استعمال ٿيل شين ۾ به لڪل آهي. اربن مائننگ صرف هڪ نئين ٽيڪنالاجي يا ري سائيڪلنگ جو ٻيو نالو ناهي، بلڪه اها ترقيءَ بابت سوچ جو نئون فلسفو آهي، جيڪو وسيلن جي بچت، ماحولياتي ذميواري ۽ معاشي خوشحالي کي هڪٻئي سان ڳنڍي ٿو.
رميش راجا
دنيا صدين کان دولت جي ڳولها ۾ جبلن جا سينا چيري، زمين جي تهن ۾ لڪل معدنيات ڪڍندي رهي آهي، پر هاڻي سائنس ۽ جديد معاشي سوچ انسان کي هڪ نئين حقيقت ڏانهن متوجهه ڪري رهي آهي. اِها حقيقت اها آهي ته سڀ کان قيمتي وسيلا شايد زمين جي هيٺان نه، پر اسان جي شهرن، عمارتن، رستن، پلين ۽ روزمره جي استعمال ٿيل شين ۾ ئي موجود آهن. انهيءَ نئين سوچ کي “اربن مائننگ” (شهري سطحي کوٽائي) چيو وڃي ٿو. سادن لفظن ۾، اربن مائننگ مان مراد شهرن ۾ موجود پراڻين عمارتن، ڊٿل رستن، پلين، گاڏين، برقي ۽ اليڪٽرانڪ اوزارن ۽ ٻين استعمال ٿيل شين مان قيمتي ڌاتن ۽ تعميري مواد کي ٻيهر حاصل ڪري نئين سر استعمال ۾ آڻڻ آهي، بجاءِ ان جي جو هر ڀيري نوان وسيلا زمين جي اندران ڪڍيا وڃن. ٻين لفظن ۾، هيءُ انھيءَ باقيات کي دولت ۾ بدلائڻ جو هڪ ذهين، ماحول دوست ۽ پائيدار طريقو آهي. اڄ جا جديد شهر رڳو آباديءَ جا مرڪز ناهن، پر اهي فولاد، ٽامي، ايلومينيم، ڪنڪريٽ، اسفالٽ، شيشي ۽ ٻين بي شمار قيمتي وسيلن جا اهڙا خزانا بڻجي چڪا آهن، جيڪي وقت اچڻ تي ٻيهر حاصل ڪري سگهجن ٿا. انهيءَ ڪري دنيا جا ماهر شهرن کي “زمين مٿان موجود کاڻيون” به سڏين ٿا. ڇاڪاڻ ته انهن ۾ اهڙو ڪچو مال موجود آهي، جنهن جي قيمت اربين ڊالرن تائين پهچي سگهي ٿي.
ڪچري مان خزاني تائين: اڄ جي دنيا موسمياتي تبديلي، قدرتي وسيلن جي گهٽتائي ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ شهري آبادي جهڙن وڏن چئلينجن کي منهن ڏئي رهي آهي. صنعتي ترقي، وڌندڙ آبادي ۽ جديد ٽيڪنالاجيءَ جي تيز رفتار واڌ سبب قدرتي وسيلن تي دٻاءُ ڏينهون ڏينهن وڌندو پيو وڃي. اهڙي صورتحال ۾ اربن مائننگ جو تصور صرف هڪ ماحولياتي تجويز نه، پر مستقبل جي معيشت جو اهم بنياد بڻجي رهيو آهي. ماضيءَ ۾ پراڻيون عمارتون، خراب موبائل فون، ڪمپيوٽر، ٽيليويزن، گاڏيون يا ڊهيل رستا صرف ڪچرو سمجهي ڦٽو ڪيا ويندا هئا، پر اڄ اهوئي ڪچرو ڪچي مال جي صورت ۾ قيمتي تصور ڪيو پيو وڃي. جديد ٽيڪنالاجيءَ جي مدد سان انهن مان سون، چاندي، ٽامو، ايلومينيم، فولاد، ڪنڪريٽ ۽ ٻيا ڪيترائي قيمتي ڌاتو ۽ مواد ٻيهر حاصل ڪري سگهجن ٿا. روايتي کاڻين جي کوٽائيءَ مان معدنيات جبلن ۽ زمين جي اندران ڪڍيون وينديون آهن، جڏهن ته اربن مائننگ ۾ اهي ئي وسيلا شهرن جي اندر موجود پراڻين شين مان حاصل ڪيا وڃن ٿا. مثال طور: پراڻين پلين مان فولاد، بجليءَ جي تارن مان ٽامو، ڊهيل عمارتن مان ڪنڪريٽ، شاهراهن مان اسفالٽ ۽ استعمال کان خارج موبائل فونن ۽ ڪمپيوٽرن مان سون، چاندي ۽ ٻيا ناياب ڌاتو ٻيهر حاصل ڪري سگهجن ٿا. اصل ۾، هر ڀيري نيون کاڻيون کوٽڻ بدران اسان انهن وسيلن مان فائدو وٺي سگهون ٿا، جيڪي اڳ ئي اسان جي شهرن جي اڏاوتن ۽ استعمال ٿيل شين ۾ محفوظ آهن.
دائري واري معيشت ڏانهن هڪ انقلابي وک: اربن مائننگ دراصل دائري واري معيشت (Circular Economy) جي فلسفي جو بنيادي جز آهي. روايتي معيشت جو بنياد هميشه “وسيلا حاصل ڪريو، شيون تيار ڪريو، استعمال ڪريو ۽ پوءِ ڦٽو ڪريو” واري سوچ تي رهيو آهي، جنهن قدرتي وسيلن تي بي پناهه دٻاءُ وڌو آهي. ان جي ابتڙ، دائري واري معيشت وسيلن کي وڌ کان وڌ عرصي تائين استعمال ۾ رکڻ تي زور ڏئي ٿي. مرمت، ٻيهر استعمال، ري سائيڪلنگ ۽ وسيلن جي بحالي ذريعي هڪ ئي مواد کي بار بار ڪارآمد بڻايو وڃي ٿو، جنهن سان فضلو گهٽ پيدا ٿئي ٿو ۽ قدرتي وسيلن جو استعمال به نمايان طور گهٽجي وڃي ٿو. اڄ جڏهن دنيا برقي گاڏين، شمسي ۽ هوائي توانائي، مصنوعي ذهانت، جديد مواصلاتي نظام ۽ ڊجيٽل ٽيڪنالاجي جي نئين دور ۾ داخل ٿي رهي آهي، تڏهن ليٿيم، ڪوبالٽ، نڪل، ٽامي ۽ ٻين اهم ڌاتن جي عالمي گهرج به بي مثال حد تائين وڌي وئي آهي. جيڪڏهن اهي سڀ وسيلا صرف نئين کاڻن جي کوٽائي وسيلي حاصل ڪيا ويندا ته ماحولياتي تباهي، توانائي جي وڌندڙ استعمال ۽ قدرتي وسيلن جي کوٽ جا مسئلا وڌيڪ سنگين ٿيندا. انهيءَ پسمنظر ۾ اربن مائننگ نه رڳو هڪ متبادل، پر هڪ اهڙو پائيدار حل بڻجي سامهون آئي آهي، جيڪو ماحولياتي تحفظ، معاشي ترقي ۽ وسيلن جي بچت کي هڪ ئي وقت ممڪن بڻائي ٿو.
ماحول ۽ معيشت لاءِ ٻٽو فائدو: اربن مائننگ جا فائدا رڳو فضلي جي نيڪال تائين محدود ناهن، بلڪه هي ماحولياتي تحفظ، معاشي استحڪام ۽ قدرتي وسيلن جي بچاءُ جو هڪ جامع تصور آهن. جڏهن فولاد، ٽامو، ايلومينيم، شيشو، ڪنڪريٽ ۽ ٻيو تعميري مواد ٻيهر حاصل ڪري استعمال ڪيو وڃي ٿو، تڏهن نيون کاڻيون کوٽڻ جي ضرورت گهٽجي وڃي ٿي. نتيجي ۾ توانائيءَ جو استعمال گهٽ ٿئي ٿو، ڪاربان جي اخراج ۾ نمايان گهٽتائي اچي ٿي، هوا ۽ پاڻيءَ جي گدلاڻ گهٽجي ٿي ۽ جبلن، ٻيلن ۽ زرعي زمينن کي غير ضروري تباهي کان بچائي سگهجي ٿو. ماحولياتي ماهرن جو چوڻ آهي ته ڪيترن ئي ڌاتن جي ري سائيڪلنگ، انهن کي نئين سر زمين مان ڪڍڻ جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ توانائي خرچ ڪري ٿي. اهوئي سبب آهي جو اربن مائننگ کي موسمياتي تبديليءَ خلاف عالمي جدوجهد ۾ هڪ موثر هٿيار تصور ڪيو پيو وڃي. اقتصادي لحاظ کان به هن تصور جا فائدا گهٽ اهم ناهن. ٻيهر حاصل ڪيل ڪچو مال درآمدن تي دارومدار گهٽائي ٿو، مقامي صنعتن کي سستو ۽ آسانيءَ سان هٿ ايندڙ مواد فراهم ڪري ٿو، نوان ڪاروبار جنم وٺن ٿا ۽ روزگار جا هزارين موقعا پيدا ٿين ٿا. دنيا جا ڪيترائي ملڪ هاڻي فضلي کي بار نه، پر هڪ قيمتي سرمائي ۽ مستقبل جي سيڙپ سمجهن ٿا.
دنيا جا ڪامياب تجربا: ترقي يافته ملڪن گهڻو اڳ سمجهي ورتو ته مستقبل جي خوشحالي صرف زمين جي هيٺان لڪل معدنيات سان وابسته ناهي، پر انهن وسيلن سان به آهي، جيڪي شهرن جي اڏاوتن ۽ استعمال ٿيل شين ۾ محفوظ آهن. جاپان، جيڪو قدرتي معدني وسيلن جي حوالي سان غريب ملڪ سمجهيو وڃي ٿو، اڄ اليڪٽرانڪ باقيات مان سون، چاندي، ٽامو ۽ ٻين قيمتي ڌاتن جي بحالي ۾ دنيا جي ملڪن مان هڪ آهي. اتان جي جديد ڪارخانن ۾ استعمال کان ٻاهر ٿيل موبائل فون، ڪمپيوٽر ۽ برقي اوزار ٻيهر قيمتي ڪچي مال ۾ تبديل ٿين ٿا. هالينڊ اربن مائننگ کي پنهنجي “دائري واري معيشت” جو مرڪزي حصو بڻائي ڇڏيو آهي. اتي ڪنهن به عمارت کي ڊاهڻ کان اڳ ان ۾ موجود فولاد، ڪاٺ، شيشو، ايلومينيم ۽ ٻين قيمتي مواد کي احتياط سان الڳ ڪيو وڃي ٿو ته جيئن انهن کي ٻيهر تعميراتي منصوبن ۾ استعمال ڪري سگهجي. جرمني ۽ سوئيڊن به جديد ري سائيڪلنگ نظام، مضبوط قانون سازي ۽ عوامي شعور وسيلي اهو ثابت ڪيو آهي ته جيڪڏهن حڪومتي پاليسيون واضح هجن ۽ عوام تعاون ڪري، ته فضلو قومي معيشت جو اهم اثاثو بڻجي سگهي ٿو. انهن ملڪن جا تجربا اهو سبق ڏين ٿا ته قومن جي خوشحالي صرف قدرتي وسيلن جي گهڻائيءَ سان نه، پر انهن جي دانشمنداڻي، سائنسي ۽ ذميواراڻي استعمال سان جڙيل هوندي آهي.
پاڪستان لاءِ سونهري موقعو: پاڪستان جهڙي ترقي ڪندڙ ملڪ لاءِ اربن مائننگ هڪ نئين معاشي انقلاب جو بنياد بڻجي سگهي ٿي. ڪراچي، لاهور، فيصل آباد، راولپنڊي، اسلام آباد، حيدرآباد، پشاور ۽ ڪوئيٽا جهڙا شهر هر سال لکين ٽن تعميري ملبو، صنعتي اسڪريپ، پراڻيون گاڏيون ۽ اليڪٽرانڪ باقيات پيدا ڪن ٿا. انهن ۾ فولاد، ٽامو، ايلومينيم، پلاسٽڪ، شيشو ۽ ٻيا ڪيترائي قيمتي وسيلا موجود هوندا آهن. بدقسمتيءَ سان، انهن مان وڏي حصي کي يا ته ڊمپنگ سائيٽن تي ڦٽو ڪيو وڃي ٿو يا غير منظم شعبي وسيلي اهڙن غير محفوظ طريقن سان هٿ ڪيو وڃي ٿو، جيڪي نه رڳو انساني صحت لاءِ نقصانڪار آهن، پر ماحول کي به سخت گدلو ڪن ٿا. جيڪڏهن حڪومت جديد ري سائيڪلنگ مرڪز قائم ڪري، شهرن ۾ فضلي کي الڳ گڏ ڪرڻ جو نظام رائج ڪري، خانگي شعبي کي سيڙپڪاريءَ لاءِ همٿائي ۽ اليڪٽرانڪ سامان ٺاهيندڙ ڪمپنين کي پنهنجي پراڻين شين جي واپسي ۽ ري سائيڪلنگ جو پابند بڻائي، ته پاڪستان هر سال اربين رپين جو قيمتي ڪچو مال ٻيهر حاصل ڪري سگهي ٿو. ان سان درآمدن تي خرچ گهٽجندو، صنعتن کي نئون سهارو ملندو، روزگار جا موقعا وڌندا ۽ ماحولياتي تحفظ کي به هٿي ملندي.
انفرااسٽرڪچر ۾ اربن مائننگ-تعميراتي شعبي لاءِ نئون افق: اربن مائننگ جو سڀ کان وڏو ميدان تعميراتي ۽ ٽرانسپورٽ جو شعبو آهي، جتي هر سال اربين رپين جو قيمتي تعميري مواد رڳو ان ڪري ضايع ٿي وڃي ٿو، جو اسان وٽ ان جي ٻيهر استعمال بابت واضح پاليسي ۽ جديد نظام موجود ناهي. پاڪستان ۾ هر سال سوين ڪلو ميٽر شاهراهن جي مرمت، بحالي ۽ نئين سر تعمير ڪئي وڃي ٿي. انهن منصوبن دوران پراڻو اسفالٽ، ڪنڪريٽ، فولاد، بجري ۽ ٻيو قيمتي مواد نڪري ٿو، جيڪو مناسب ٽيڪنالاجي وسيلي ٻيهر پروسيس ڪري نون رستن ۽ عمارتن ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو. اهڙيءَ ريت نه رڳو تعميراتي خرچ گهٽجي سگهن ٿا، پر قدرتي پٿر، بجري ۽ ٻئي ڪچي مال لاءِ کوٽائي به گهٽجي سگهي ٿي. ساڳيءَ ريت ڊهندڙ عمارتن، پراڻين پلين، ڪارخانن ۽ صنعتي اڏاوتن مان حاصل ٿيندڙ فولاد، سرون، شيشو، ايلومينيم، ڪاٺ ۽ ٻيو تعميري سامان به ٻيهر ڪارآمد بڻائي سگهجي ٿو. دنيا جا ڪيترائي ملڪ اڄ انهن وسيلن کي نئين تعمير جو اهم حصو بڻائي چڪا آهن، جڏهن ته اسان وٽ اهو قيمتي سرمايو اڃان تائين ملبي جي صورت ۾ ضايع ٿي رهيو آهي.
قدم کڻڻ جو وقت: اربن مائننگ کي رڳو ري سائيڪلنگ جي ڪاروبار تائين محدود سمجهڻ وڏي غلطي هوندي. هي دراصل قومي وسيلن جي بهتر انتظام، اقتصادي خود مختياري ۽ ماحولياتي تحفظ جي گڏيل حڪمت عملي آهي. ان جي ڪاميابي لاءِ حڪومت، صنعت، تعليمي ادارن ۽ شهرين کي گڏيل ذميواريون نڀائڻيون پونديون. ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته پاڪستان هڪ جامع قومي اربن مائننگ پاليسي جوڙي، شهرن ۾ فضلي کي الڳ گڏ ڪرڻ جو موثر نظام قائم ڪري، اليڪٽرانڪ ۽ تعميري فضلي لاءِ جديد ري سائيڪلنگ مرڪز قائم ڪري ۽ خانگي شعبي کي هن شعبي ۾ سيڙپڪاري لاءِ ترغيب ڏئي. ساڳئي وقت يونيورسٽين ۽ تحقيقي ادارن کي به وسيلن جي بحالي، جديد ري سائيڪلنگ ٽيڪنالاجي ۽ پائيدار تعمير بابت تحقيق کي هٿي وٺرائڻي پوندي. سڀ کان اهم ڳالهه اها آهي ته ماڻهن جي سوچ ۾ تبديلي آندي وڃي. پراڻو موبائل فون، ڪمپيوٽر، گاڏي يا ڊهيل عمارت هاڻي صرف ڪچرو نه، پر هڪ قيمتي اثاثو آهن، جيڪو قومي معيشت ۾ ٻيهر پنهنجو ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو.
مستقبل جون کاڻيون شهرن ۾ آهن: صدين تائين انسان دولت جي ڳولها ۾ زمين جا تهه اٿلائيندو رهيو، پر ايڪيهين صديءَ جو پيغام ڪجهه مختلف آهي. هاڻي دولت رڳو جبلن، ريگستانن ۽ کاڻين ۾ نه، پر اسان جي شهرن، رستن، پلين، عمارتن ۽ روزمره جي استعمال ٿيل شين ۾ به لڪل آهي. اربن مائننگ صرف هڪ نئين ٽيڪنالاجي يا ري سائيڪلنگ جو ٻيو نالو ناهي، بلڪه اها ترقيءَ بابت سوچ جو نئون فلسفو آهي، جيڪو وسيلن جي بچت، ماحولياتي ذميواري ۽ معاشي خوشحالي کي هڪٻئي سان ڳنڍي ٿو. هي تصور اسان کي سيکاري ٿو ته ترقي صرف نوان وسيلا حاصل ڪرڻ ۾ ناهي، پر موجود وسيلن کي دانشمندي سان ٻيهر زندگي بخشڻ ۾ به آهي. جيڪڏهن پاڪستان اڄ کان ئي اربن مائننگ کي پنهنجي قومي ترقي، شهري منصوبابندي ۽ انفرااسٽرڪچر پاليسين جو حصو بڻائي، ته نه رڳو قيمتي ڌاتن ۽ تعميري مواد جي درآمد تي انحصار گهٽائي سگهجي ٿو، پر هزارين نوان روزگار پيدا ڪري، صنعتن کي مضبوط بڻائي، ماحول کي آلودگيءَ کان بچائي ۽ ايندڙ نسلن لاءِ قدرتي وسيلن جو تحفظ به يقيني بڻائي سگهجي ٿو. شايد وقت اچي ويو آهي ته اسان زمين جي هيٺان لڪل کاڻين کان وڌيڪ، پنهنجن شهرن ۾ لڪل انهن خزانن کي سڃاڻون، جيڪي هر روز اسان جي اکين آڏو فضلي جي صورت ۾ ضايع ٿي رهيا آهن. اربن مائننگ انهن لڪل خزانن کي قومي خوشحالي، ماحولياتي تحفظ ۽ پائيدار ترقيءَ ۾ بدلائڻ جو نئون نالو آهي.
_________________
رميش راجا، هڪ سول انجنيئر، دورانديش رٿابندي ڪندڙ، PMP سرٽيفائيڊ ۽ ادب سان چاهه رکندڙ شخصيت آهي، جنهن کي آرٽ ۽ تفريح جو جنون آهي. ساڻس هن اي ميل تي رابطو ڪري سگهجي ٿو: engineer.raja@gmail.com“
