پنج ٺهراءَ ۽ ويساھ گھاتيون: سنڌ جي وحدت بابت تاريخ جو ورجائندڙ سوال

وفاق جي استحڪام ۽ صوبائي وحدتن جي سلامتي هڪ ٻئي جي ابتڙ نہ، پرهڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن.  هڪ مضبوط وفاق اهو ناهي، جيڪو پنهنجي وحدتن جي سياسي وجود کي ڪمزور ڪري. مضبوط وفاق اهو آهي، جنهن ۾ هر صوبو پنهنجي آئيني حيثيت، سياسي سڃاڻپ ۽ انتظامي اختيارن بابت محفوظ محسوس ڪري.

ڊاڪٽر نثار احمد سولنگي

پاڪستان جي سياسي تاريخ ۾ صوبائي سرحدن جو سوال جڏهن  بہ ٻيهر اڀري ٿو، سنڌ جو ردعمل  بہ ساڳئي بنيادي نقطي ڏانهن موٽي اچي ٿو: سنڌ جي وحدت ۽ ان جون موجوده آئيني حدون ڪنهن انتظامي تجرباتي منصوبي جو موضوع ناهن.

1948ع، 1954ع، 2014ع، 2019ع ۽ تازو فيبروري 2026ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ پنج ڀيرا اهڙا ٺهراءَ منظور ڪيا، جن ۾ ڪراچيءَ کي سنڌ کان الڳ ڪرڻ يا سنڌ جي وحدت کي متاثر ڪرڻ واري ڪنهن بہ تجويز کي رد ڪيو ويو. انهن ٺهرائن جي ٻوليءَ ۾ وقت سان ڪجھ  فرق ضرور آيو، پر بنيادي موقف ساڳيو رهيو: ڪراچي سنڌ جو حصو آهي، سنڌ جون حدون ورهائڻ لاءِ ناهن، ۽ صوبائي وحدت جو سوال سنڌ جي سياسي وجود سان ڳنڍيل آهي.

پر هن تسلسل کي رڳو ”اڻ کُٽ مزاحمت“ جي ڪهاڻي سمجهڻ تاريخ جي هڪ اهم حقيقت کي نظرانداز ڪرڻ برابر ٿيندو. سنڌ جي ويهين صديءَ جي تاريخ اهو بہ ٻڌائي ٿي تہ هڪ وقت اهڙو بہ آيو، جڏهن سياسي مزاحمت کي دليل سان  نہ، پراقتداري مداخلت ذريعي ختم ڪيو ويو. ان جو نتيجو ون يونٽ هو، ۽ سنڌ کي پنهنجي صوبائي حيثيت واپس حاصل ڪرڻ لاءِ پندرهن سال لڳا.

اهو تجربو اڄ جي آئيني بحث لاءِ شايد سڀ کان اهم تاريخي حوالو آهي.

1948ع: پهرين ويساھ گھاتي

پاڪستان جي قيام کان ٿورو پوءِ خبر پئي تہ مرڪزي حڪومت ڪراچيءَ کي سنڌ جي انتظامي اختيارن مان ڪڍي وفاقي گاديءَ جي حيثيت سان سڌي مرڪزي انتظام هيٺ آڻڻ جو ارادو رکي ٿي.

10 فيبروري 1948ع تي سنڌ اسيمبليءَ ۾ هڪ ٺهراءُ پيش ڪيو ويو، جنهن ۾ مرڪزي حڪومت جي ان ارادي تي” ڳڻتي ۽ انديشو “ظاهر ڪيو ويو. تہ خدشو اهو هو تہ ڪراچيءَ جي علحدگي سنڌ کي علا ئقائي،  معاشي ۽ سياسي طور ڪمزور ڪندي.

ٺهراءَ ۾ 1940ع جي لاهور ٺهراءَ جي ان واعدي جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن تحت پاڪستان ۾ شامل ٿيندڙ وحدتن جي خودمختياري ۽ خود اختياريءَ کي اهميت ڏني وئي هئي.

پر سنڌ اسيمبليءَ جي ان احتجاج جوڪو بہ نتيجو نہ نڪتو ۽ ڪراچي کي سنڌ کان الڳ ڪيو ويو ۽ وفاقي علائقو بڻايو ويو.

هي واقعو رڳو هڪ شهر جي انتظامي حيثيت جي تبديلي نہ هو. اهو نئين قائم ٿيل وفاق ۾ مرڪز ۽ صوبن جي لاڳاپن بابت پهرين وڏين آزمائشن مان هڪ هو.

1954ع: جڏهن سياسي اڪثريت ڪافي ثابت نہ ٿي 1954 ع تائين ڪراچي وفاقي انتظام هيٺ هو. سنڌ کي وڃايل گاديءَ ۽ ان سان لاڳاپيل آمدنيءَ بابت ڪو معاوضو نہ مليو هو.

ان ئي سال سنڌ اسيمبليءَ ۾ هڪ ٻيو ٺهراءُ پيش ٿيو، جنهن ۾ ڪراچيءَ جي واپسي لاءِ مرڪز تي زور وجهڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هڪ ميمبر پاران پيش ڪيل ترميم ۾ سنڌ جي ڳڻتيءَ کي وڌيڪ واضح ڪيو ويو: ڪراچيءَ جي انتظاميا ۾ سنڌين جي روزگار جو تحفظ، مقامي مفادن جي حفاظت ۽ مالي معاوضو پر اهي مطالبا عملي صورت اختيار نہ ڪري سگهيا.

ان کان بہ وڏو سياسي بحران ساڳئي سال سامهون آيو.

1953ع ۽ 1954ع دوران وفاقي حڪومت اولھ پاڪستان جي پنجاب، سنڌ، اتر اولھ سرحدي صوبي ۽ بلوچستان کي هڪ واحد انتظامي وحدت ۾ ضم ڪرڻ واري منصوبي کي آخري شڪل ڏئي رهي هئي. ان منصوبي جو لازمي نتيجو سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت جو خاتمو هو.

سنڌ جي ان وقت جي وڏي وزير ان منصوبي جي مخالفت ڪئي. نومبر 1954ع جي شروعات تائين هن سنڌ اسيمبليءَ جي 74 ميمبرن کان لکيل حمايت حاصل ڪري ورتي هئي. سئو کان ٿورو وڌيڪ ميمبرن واري ايوان ۾ اها واضح اڪثريت هئي.

پر ان کان پوءِ صورتحال تيزيءَ سان تبديل ٿي وئي.

8 نومبر 1954ع تي گورنر سنڌ وڏي وزير جي حڪومت برطرف ڪئي. ٻئي ڏينهن ايوب کهڙو وڏو وزير مقرر ٿيو ۽ ٿوري ئي عرصي اندر سنڌ جو سرڪاري موقف تبديل ٿي ويو.

هتي تاريخ جو هڪ تلخ سبق سامهون اچي ٿو.

سنڌ جي ون يونٽ خلاف مزاحمت کي ايوان ۾ ووٽ ذريعي شڪست  نہ  ڏني وئي؛ مزاحمت ڪندڙ حڪومت کي ئي اقتدار مان هٽايو ويو.

14 آڪٽوبر 1955ع تي ون يونٽ لاڳو ٿيو ۽ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿي وئي. اها حيثيت 1970ع تائين بحال  نہ  ٿي.

پندرهن سال: تاريخ جا خالي ورق  نہ

1955ع کان 1970ع جو عرصو پاڪستان جي عام سياسي تاريخ ۾ ڪڏهن ڪڏهن هڪ مختصر جملي ۾ گذري وڃي ٿو: ون يونٽ قائم ٿيو ۽ پوءِ ختم ٿيو.

سنڌ جي تاريخ لاءِ اهو ڪافي نہ آهي

اهي پندرهن سال سياسي، سماجي ۽ فڪري مزاحمت جو دور هئا. سنڌ هاري ڪميٽي ون يونٽ ۽ انهن جاگيرداراڻن ڍانچن خلاف منظم ٿي، جن کي ان نظام وڌيڪ مضبوط ڪيوهو.

ساڳئي دور ۾ ”جيئي سنڌ“ تحريڪ سنڌي قومپرست سياست جي هڪ اهم ڌارا طور اڀري. جڏهن سنڌ وٽ پنهنجي صوبائي اسيمبلي موجود نہ هئي، تڏهن سنڌي ادب—نثر توڙي شاعري—سياسي ۽ تاريخي محروميءَ جي اظهار جو اهم وسيلو بڻيو.

1970ع ۾ سنڌ جي صوبائي حيثيت بحال ٿي. اها بحالي صرف انتظامي فيصلي جو نتيجو نہ هئي؛ ان کان اڳ پندرهن سالن تائين سنڌ مختلف سياسي، سماجي ۽ ادبي فورمن تي پنهنجي صوبائي وجود جي بحاليءَ لاءِ دليل ڏيندي رهي.

ان ڪري سنڌ جي سياسي ورثي کي ”اڻٽٽ“ چوڻ کان اڳ تاريخ جو هي پاسو بہ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي: سنڌ جي صوبائي حيثيت پندرهن سالن لاءِ ختم ٿي هئي، ۽ ان جي بحالي هڪ ڊگهي جدوجهد کان پوءِ ٿي.

2014ع، 2019ع ۽ 2026ع: آئيني دور ۾ ساڳيو سوال

اڄ جي صورتحال 1954ع کان بنيادي طور مختلف آهي. 1973ع جي آئين صوبائي حدن جي تحفظ لاءِ هڪ واضح آئيني طريقيڪار مقرر ڪيو آهي.

آرٽيڪل 239 تحت ڪنهن صوبي جون حدون تبديل ڪرڻ لاءِ لاڳاپيل صوبائي اسيمبليءَ جي ٻہ ڀاڱي ٽي اڪثريت ضروري آهي.

2014ع ۾ جڏهن ننڍن صوبن جي قيام بابت تجويزون قومي سطح تي بحث هيٺ آيون، تڏهن سنڌ اسيمبلي يڪراءِ ٺهراءُ منظور ڪندي موقف اختيار ڪيو تہ انتظامي غيرمرڪزيت لاءِ تعلقا، ضلعا ۽ ڊويزن اڳ ئي موجود آهن.

2019ع ۾، جڏهن ڪراچيءَ کي مرڪزي انتظام هيٺ آڻڻ لاءِ هنگامي اختيارن جي استعمال جي ڳالھ سامهون آئي، تڏهن سنڌ اسيمبلي ان کي رد ڪيو ۽ صوبائي خودمختياريءَ جي آئيني تحفظ تي زور ڏنو.

21 فيبروري 2026ع جو ٺهراءُ انهن سڀني کان وڌيڪ تفصيلي آهي. ان ۾ سنڌ جي موقف کي 1936ع ۾ بمبئي پريزيڊنسيءَ کان علحدگي، 1943ع ۾ پاڪستان جو ٺهراءُ منظور ڪرڻ، 1955ع ۾ ون يونٽ جي مخالفت ۽ 1970ع ۾ صوبائي حيثيت جي بحاليءَ سان ڳنڍيو ويو. ان سان گڏ سنڌو ماٿريءَ جي قديم تهذيبي تسلسل کي پڻ دليل جو حصو بڻايو ويو.

پر 2026ع جو ٺهراءُ هڪ اهم لحاظ کان اڳين ٺهرائن کان مختلف هو: اهو يڪراءِ نہ هو.

MQM-P جي ميمبرن ايوان اندر ان جي مخالفت ڪئي.

آرٽيڪل 239: مضبوط تحفظ، پر مڪمل جواب نہ

آرٽيڪل 239 يقيناً 1954ع جي ڀيٽ ۾ صوبائي وحدتن لاءِ گهڻو مضبوط آئيني تحفظ فراهم ڪري ٿو.

اڄ صورتحال اها ناهي تہ  گورنر رڳو انتظامي اختيار استعمال ڪري ڪنهن مزاحمت ڪندڙ وڏي وزير کي هٽائي، پوءِ نئين اسيمبليءَ جي ذريعي گهربل ٻہ ڀاڱي ٽي اڪثريت پيدا ڪري، پرهاڻي 1954ع وارو سياسي طريقو آئيني طور ايترو سولو ناهي.

پرهتي هڪ وڌيڪ بنيادي سوال پيدا ٿئي ٿو؟

ڇا آئيني تحفظ پنهنجي جاءِ تي ڪافي آهي، يا ان جي اثرائتي حفاظت لاءِ سياسي ادارن جو مضبوط ۽ خودمختيار هجڻ بہ  لازمي آهي؟

1954–55ع جو تجربو ٻئي سوال ڏانهن اشارو ڪري ٿو.

 1954–55ع سنڌ جي وڏي وزير وٽ رڪارڊ تي 74 ميمبرن جي حمايت موجود هئي. پر اها اڪثريت ان وقت بي اثر ٿي وئي، جڏهن حڪومت کي ئي اقتدار مان هٽائڻ جو اختيار ڪنهن ٻئي هنڌ موجود هو يعني اصل سوال رڳو اهو نہ هو تہ ايوان ۾ ڪيترا ووٽ آهن؛ اصل سوال اهو هو تہ  اقتدار جي سياسي ڍانچي ۾ فيصلي جو آخري اختيار ڪنهن وٽ آهي؟

پنج ٺهراءَ، هڪ تاريخي سوال

سنڌ اسيمبلي پنج ڀيرا اهو موقف رڪارڊ تي آڻي چڪي آهي تہ سنڌ جون حدون طئہ ٿيل آهن

پر انهن پنجن ٺهرائن جواهم ترين سبق شايد اهو ناهي تہ سنڌ بار بار ساڳيو موقف ورجائي ٿي.

اصل سوال اهو آهي تہ اهو موقف بار بار ورجائڻ جي ضرورت ڇو پيش اچي ٿي؟

1948ع ۾ سنڌ جي احتجاج کي نظرانداز ڪيو ويو.

1954ع ۾ مزاحمت ڪندڙ حڪومت اقتدار مان هٽائي وئي.

1955ع ۾ ون يونٽ لاڳو ٿيو ۽ سنڌ جي صوبائي حيثيت ختم ٿي.

1970ع ۾ اها حيثيت بحال ٿي.

پوءِ 2014ع، 2019ع ۽ 2026ع ۾، هڪ نئين آئيني ڍانچي هيٺ، ساڳيو بنيادي سوال ٻيهر سياسي بحث جو حصو بڻيو.

هن سموري تاريخ مان هڪ ڳالھ  چٽي ٿئي ٿي: وفاق جي استحڪام ۽ صوبائي وحدتن جي سلامتي هڪ ٻئي جي ابتڙ نہ، پرهڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن.

هڪ مضبوط وفاق اهو ناهي، جيڪو پنهنجي وحدتن جي سياسي وجود کي ڪمزور ڪري. مضبوط وفاق اهو آهي، جنهن ۾ هر صوبو پنهنجي آئيني حيثيت، سياسي سڃاڻپ ۽ انتظامي اختيارن بابت محفوظ محسوس ڪري.

سنڌ جي پنجن ٺهرائن کي رڳو هڪ صوبي جي احتجاج طور پڙهڻ شايد هن تاريخ جو دائرو محدود ڪرڻ هوندو ۽ ان کي پاڪستان جي وفاقي تجربي بابت هڪ وڏي سوال طور بہ پڙهڻ گهرجي.

ڇا اهڙو وفاق قائم ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ صوبائي وحدتن کي پنهنجي وجود جي حفاظت لاءِ ڪجھ  سالن کان پوءِ ساڳيو آئيني ۽ سياسي دفاع ٻيهر ڪرڻ جي ضرورت نہ پوي؟

تاريخ ان سوال جو جواب اڃا مڪمل طور نہ  ڏنو آهي پر ان تاريخ جو هڪ سبق واضح آهي تہ  وفاق کي مضبوط ڪرڻ لاءِ وحدتن کي ڪمزور ڪرڻ ضروري ناهي؛ ان جي ابتڙ وحدتن جي آئيني سلامتي ئي وفاق جي پائيداريءَ جي بنيادي شرطن مان هڪ آهي.

______________

ڊاڪٽر نثار احمد علي نواز سولنگي پبلڪ هيلٿ جو ماهر آهي. کيس پرائمري هيلٿ ڪيئر، هيلٿ مئنيجمينٽ، ۽ پاليسي سازيءَ ۾ 28 سالن کان وڌيڪ تجربو آهي. پنهنجي پوري ڪيريئر دوران ھُن اھم عھدن تي ڪم ڪيو. سنڌ يونيورسٽي مان MBBS ۽ گريفٿ يونيورسٽي، آسٽريليا مان ماسٽر آف پبلڪ هيلٿ (MPH) جي ڊگري حاصل ڪيل اٿس. هو نهايت ئي گهڻ-پاسائون علم رکندڙ  شخص آهي، جيڪو قديم تهذيب ۽ جديد ٽيڪنالاجيءَ جي ميلاپ لاءِ ڪم ڪري رهيو آهي. هو سنڌو سڀيتا (انڊس ويلي سولائيزيشن) جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي رکي ٿو، خاص طور تي ان جي سامونڊي تاريخ، واپاري نيٽ ورڪ، ۽ برابريءَ واري طرزِ حڪمرانيءَ تي. سعودي عرب ۾ رهندڙ، ڊاڪٽر سولنگي سنڌي ٻولي ۽ ثقافت جي ڊجيٽل تحفظ ۽ ان کي عالمي سطح تي ڦهلائڻ لاءِ اڻٿڪ ڪوششون ڪري رهيو آهي.