سنڌ پرست ليکڪ رشيد ڀٽي: سنڌڙي رَهَي، اسين نه رهياسين ته ڇا ٿيو…
اروڙ جي تاريخي ڌرتيءَ تي جنم وٺندڙ رشيد ڀٽي ڄڻ علم جي ان وڻ جو ٻج هو، جيڪو وقت سان گڏ ڇانورو ڏيندڙ پپر بڻيو. اروڙ جي ڌرتي پاڻ به صدين جي قصن، قافلن ۽ ڪهاڻين سان ڀرپور هئي، سو سندس روح ۾ به ڄڻ تاريخ جو ساز وڄي رهيو هو.
مُشتاق ٽانوري
علمي آڪاش تي ڪي ماڻهو ستارن وانگر نه، پر سج وانگر اڀرن ٿا، جن جي روشني صديون گذرڻ باوجود به جھَڪي نه ٿي ٿئي. اهڙو ئي هڪ روشن نالو رشيد ڀٽي هو. رشيد ڀٽي لفظن جو سپاهي، خيالن جو باغبان ۽ قلم جو اهو مسافر، جنهن پنهنجي سوچ جي ڏيئي سان ڪيترن ذهنن جي اوندهه ختم ڪري، روشني ڪئي. رشيد ڀٽي اهڙو سج هو؛ لفظن جو شهسوار، فڪر جو درياهه، ۽ قلم جو اهو راهي، جنهن جي هر سٽ ڄڻ روشنيءَ جو پکي بڻجي ذهنن جي آسمان تي اڏامندي هئي.
20 آگسٽ 1933ع تي اروڙ جي تاريخي ڌرتيءَ تي جنم وٺندڙ رشيد ڀٽي ڄڻ علم جي ان وڻ جو ٻج هو، جيڪو وقت سان گڏ ڇانورو ڏيندڙ پپر بڻيو. اروڙ جي ڌرتي پاڻ به صدين جي قصن، قافلن ۽ ڪهاڻين سان ڀرپور هئي، سو هن جي روح ۾ به ڄڻ تاريخ جو ساز وڄي رهيو هو. سندس والد حافظ عبدالحميد ڀٽي پاڻ به علم ۽ صحافت جو روشن چراغ هو، تنهنڪري رشيد جي ننڍپڻ جون راتيون به ڪتابن جي خوشبوءَ سان مهڪنديون هيون. ننڍڙو رشيد جڏهن ڪتابن جي ورقن کي ڇهندو هو ته لڳندو هو ڄڻ ڪو ٻار گلن جي پنکڙين سان کيڏي رهيو هجي. لفظن سان اها شروعاتي دوستي آهستي آهستي اهڙي محبت ۾ بدلجي وئي، جيئن برساتي بوند مٽيءَ ۾ پئي خوشبو بڻجي وڃي.
سکر جي درسگاهن مان علم حاصل ڪرڻ دوران هن جو ذهن ڪنهن کليل آسمان وانگر ٿيندو ويو. حدن کان آزاد، سوچن سان مالا مال. سکر جي درسگاهن مان علم پرائڻ کان پوءِ هن قانون جي دنيا ۾ قدم رکيو، قانون جي دنيا ۾ قدم رکڻ باوجود سندس دل عدالت جي ديوارن ۾ نه، پر ادب جي افق ۾ اڏامندي رهي انڪري سندس اصل سڃاڻپ عدالت نه، ادب جو درٻار بڻيو. سنڌ يونيورسٽيءَ مان ايم.اي سنڌي ادب ۾ گولڊ ميڊل حاصل ڪرڻ ڄڻ سندس ذهني محنت جي تاجپوشي هئي، جيڪا ٻڌائي رهي هُئي ته هي مسافر عام واٽ جو نه، پر فڪر جي شاهراهه جو راهي آهي.
رشيد ڀٽي جي شخصيت بابت سندس همعصر لکن ٿا ته سندس شخصيت ڪنهن درياهه وانگر هئي، مٿاڇري تي نرم، لهرن ۾ سڪون، پر اندر گهراين ۾ طوفان. سندس نگاهه ۾ اهڙو وقار هوندو هو، جيئن جبل پنهنجي اوچائيءَ ۾ خاموش بيٺو هجي ۽ سندس گفتگوءَ ۾ اهڙو احساس، جيئن وڻن جي ڇانوَ ۾ گھُلندڙ هوا. 1951ع ۾ جڏهن سندس پهرين ڪهاڻي ”چوري“ڇپي ته ادبي دنيا کي محسوس ٿيو ڄڻ خاموش واديءَ ۾ اوچتو ڪو بانسريءَ وارو نغمو گونجي پيو هجي. اهو آواز نئون هو، پر ان ۾ صدين جي سچائيءَ جو سرگم سمايل هو. هو رڳو ليکڪ نه، تحريڪن جو ڪارواني، خيالن جو مسافر ۽ سچ جو سپاهي هو. ون يونٽ خلاف جدوجهد هجي يا ٻوليءَ جي حقن لاءِ جنگ، هو هر محاذ تي اهڙي همت سان بيٺو، جيئن طوفان ۾ سگھاري وڻ جي پاڙ ڌرتيءَ جي سيني ۾ وڌيڪ پختگيءَ سان پکڙجي وڃي. هو سنڌي ادبي سنگت جي ٻئي منظم دور جو باني ميمبر رهيو. سنڌي ادبي سنگت جي ٻئي منظم دور جو باني ٿيڻ سندس فڪري ڪردار جو وڏو ثبوت هو. جڏهن هن سيڪريٽري جنرل طور يارهن سال خدمتون سرانجام ڏنيون ته اهو عرصو ادب لاءِ اهڙو هو، جيئن بهار جو موسم باغ لاءِ، هر پاسي نوان گل، نيون خوشبوئون، نوان رنگ. ساڻس گڏ شمشير الحيدري ۽ ٻيا ساٿي اهڙا هئا، جيڪي لفظن کي تلوار ۽ خيالن کي ڍال بڻائي ادب جي ميدان ۾ لٿا هئا. انهن جي گڏجاڻين ۾ خيال اهڙيءَ طرح ايندا هئا، جيئن رات جو آسمان ۾ جُهٽ ٿي تارا. ڊاڪٽر تنوير عباسي کان پوءِ يارهن سال سيڪريٽري جنرل طور خدمتون سرانجام ڏنائين. سندس علمي صحبتين ۾ محمد ابراهيم جويو، شيخ اياز، شيخ عبدالرزاق راز، حيدربخش جتوئي، شمشير الحيدري، مولائي شيدائي، سوڀو گيانچنداڻي، نورالدين سرڪي، آفاق صديقي، ڊاڪٽر تنوير عباسي ۽ غلام رباني آگروجهڙا علمي ستارا شامل هئا، جن سان سندس فڪري گفتگو ڄڻ فڪر جي محفلن جا ميلا هوندا هئا. رشيد جڏهن انهن سنگتين سان ويهي بحث ڪندو هو ته لڳندو هو ڄڻ فڪر جا درياهه پاڻ ۾ ملي سمنڊ بڻجي ويا هُجن. انهن محفلن ۾ لفظ صرف ڳالهه نه هوندا هئا، پر سوچ جا چراغ هوندا هئا، جيڪي هر ٻڌندڙ جي اندر نئين روشني روشن ڪندا هئا.
رشيد ڀٽيءَ جو قلم ڪنهن هڪ صنف تائين محدود نه رهيو. ڪهاڻيون، ناٽڪ، تاريخ، ترجما ۽ فلسفو، هر ميدان ۾ سندس لفظن جا گل ٽڙيا. سندس ڪتابن جا عنوان ئي ٻڌائن ٿا ته هو سوچ جو مسافر هو، گهڙي گهڙي هڪ گهاءُ، ديس سُتا دل وارا جاڳيا، رياست ۽ آزادي، سياسي مسئلن جو حل، سچ جو فلسفو، پاپ ۽ پيڙا، پاڪستان جا پُراڻا شهر، ڀلاري ڀونءَ، جيءَ جياريو جن،’دنيا جا عظيم افسانا، آڏي ڍال مَ ڍار، عاشق زهر پياڪ، پنج ائڪٽي ناٽڪ، آدرشي، اوڀاريون لهواريون، سياري جي رات، ڪميونسٽ پڌرنامو، چتر ليکا، وِيرن جي وسندي، باغي، جيءُ جياريو جن، جڏهن جهوڪ جهريو، بين الاقوامي انقلاب جو راههِ عمل، عمل ۽ تضاد بابت، تصوف اور ڪلاسيڪي سنڌي شاعري، سنڌي ادبي سنگت، اسين لوچيون لوھ ۾، صوفي ازم اينڊ ڪلاسيڪل سنڌي پوئٽري ۽ برٿ آف اي گريٽ پويٽ اهي سڀ سندس فڪر جا آئينه آهن. هر ميدان ۾ سندس لفظن جا گل اهڙيءَ طرح ٽڙيا، جيئن بهار اچڻ سان باغ پاڻمرادو رنگين ٿي وڃي. سندس عنوان ڄڻ ڪنهن نئين واٽ جو دروازو، هر ڪتاب ڄڻ ڪنهن نئين جهان جي دري. عالمي ادب جا شاهڪار ترجمو ڪري هن سنڌي ٻوليءَ جي جهولي ۾ وڌا، بلڪل اهڙيءَ طرح جيئن ڪو باغبان پري پهاڙن تان ناياب ٻوٽا آڻي پنهنجي باغ ۾ پوکي ته جيئن پنهنجي ڌرتي به انهن جي خوشبوءَ سان مهڪي. هن عالمي ادب جا شاهڪار ترجمو ڪري سنڌي ٻوليءَ جي جهولي ۾ وڌا.
رشيد ڀٽي جي سياست بحر ۽ وزن تي ڪيل شاعريءَ جهڙي هئي، اصولن سان ڀرپور. عوامي حقن لاءِ هُن خان عبدالغفار باچا خان، ولي خان، عطا الله مينگل، خير بخش مري ۽ حفيظ قريشي سان گڏ جدوجهد ڪئي، جڏهن ته رسول بخش پليجو سان ويجهڙائپ کيس عوامي تحريڪن جي ميدان ۾ وڌيڪ سرگرم رکيو. جيل جون سيخون به سندس حوصلي کي قيد نه ڪري سگهيون، اهي سندس ارادي کي فولاد بڻائينديون رهيون. عوامي حقن لاءِ جدوجهد ڪندي هو اهڙي ثابت قدمي ڏيکاريندو هو، جيئن ريگستان ۾ بيٺل کجيءَ جو وڻ، جنهن کي سج به ساڙي نه سگهي ۽ طوفان به جهڪائي نه سگهي. جيل جون سيخون جڏهن کيس قيد ڪرڻ لاءِ بند ٿيون ته به سندس حوصلو آزاد پکيءَ وانگر اڏامندو رهيو. اهي سيخون سندس ارادي کي ڪمزور نه، پر وڌيڪ مضبوط بڻائينديون رهيون؛ ڄڻ لوهه باهه ۾ پچي فولاد بڻجي وڃي. رشيد ڀٽيءَ جي شخصيت جو سڀ کان خوبصورت پاسو سندس انسان دوستي هئي. هو ماڻهن سان اهڙي شفقت سان ملندو هو، جيئن صبح جي هوا گلن کي ڇهي وڃي. سندس چهري تي هميشه مسڪراهٽ جو اهڙو نور هوندو هو، جيڪو هر ملندڙ جي دل ۾ سڪون جي لهر پيدا ڪري ڇڏيندو هو. سندس ويجهو ويهڻ ڄڻ ڪنهن ڇانوَ واري وڻ هيٺ آرام ڪرڻ جهڙو احساس ڏيندو هو.
رشيد ڀٽيءَ جي وفات 16 فيبروري 1988ع تي ٿي، جڏهن هن دنيا کي الوداع چيو، تڏهن لڳو ڄڻ علم جي آسمان تان ڪو روشن تارو لهي ويو هجي. پر حقيقت ۾ اهڙا ماڻهو لهندا ناهن پر آسمان مٽائيندا آهن. . اڄ به رشيد ڀٽي جو نالو سنڌي ادب جي آسمان تي اهڙيءَ طرح چمڪي ٿو، جيئن شام جو پهريون تارو، نرم، پر راهه ڏيکاريندڙ؛ خاموش، پر روشنيءَ سان ڀرپور. رشيد ڀٽي جو نالو نقش آهي، علم جي سنگ مرمر تي کوٽيل، فڪر جي رنگن سان رچيل ۽ تاريخ جي دل ۾ هميشه لاءِ محفوظ.
_____________
مشتاق ٽانوري خيرپور ميرس سان تعلق رکندڙ صَحافي پِرنٽ ۽ اِليڪٽرانڪ ميڊيا جي مختلف ادارن سان لاڳاپيل رهيو آهي. اڄڪلھ ڪراچي ۾ رهي ٿو
mushtaqtanwari@gmail.com
