آمريڪي تاريخ جو سڀ کان وڏو ماحولياتي ۽ معاشي بحران جنھن ۾ ڪارن طوفانن، ڊسٽ نمونيا ۽ ڪِيڙن جي ڪاهه تباھي آڻي ڇڏي ۽ لکين ماڻھن کي لڏپلاڻ ڪري حياتي بچائڻي پئي. پنهنجي ئي وطن ۾ پناهه گير بڻيل ماڻھن جو دردناڪ داستان
نصير اعجاز
انسان جڏھن قدرت سان مُھاڏو اٽڪائي ٿو تہ انھيءَ جا ڪھڙا خطرناڪ نتيجا نڪرن ٿا؟ ان حوالي سان ويجھڙائيءَ ۾ گھڻو لکيو ويو آھي. ويجھي ماضيءَ ۾ آيل تباھيون تہ اسان پنھنجي اکين سان ڏٺيون ۽ اڄ بہ ڏسي ۽ ڀوڳي رھيا آھيون، پر منھنجي ذھن ۾ ھورا کورا ھئي تہ اھي تباھيون ھڪدم ڪونہ آيون ھونديون. ڏُُور ماضيءَ ۾ بہ ضروت ڪجھ نہ ڪجھ ٿيو ھوندو. انھيءَ ڳولا ڪندي مونکي ھڪ تصوير نظر آئي جنھن جو ڪئپشن پڙھڻ سان ڊسٽ بائول جي ڄاڻ پئي، ۽ جڏھن انھيءَ جي پوري تاريخ پڙھيم تہ لڱ ڪانڊارجي ويا. سوچين تہ خُدا نہ ڪري جيڪڏھن اسان وٽ اھڙي تباھي آئي تہ ڇا ٿيندو؟ ڇا اسان اھڙي تباھيءَ کي روڪڻ يا انھيءَ جي ھاڃيڪار اثرن مان نڪرڻ لاءِ تيار آھيون؟ مان تہ سمجھان ٿو تہ اسان کي اڃان ٽڪي جو بہ احساس ڪونھي ۽ صرف سوشل ميڊيا تي وڻ پوکڻ ۾ پورا آھيون. ڌرتيءَ تي انھن وڻن جو وجود ئي ڪونھي. وجود آھي تہ ٻيلي کاتي ۽ اين جي اوز جي دستاويزن ۾. اچو تہ ڊسٽ بائول بابت ڪجھ ڳالھيون ونڊيون، من انھيءَ سان ڪو ايندڙ وقت جي تباھيءَ جو احساس پيدا ٿئي. اڃان ڪلھ سومر ڏينھن ئي سنڌ جي ڪجھ علائقن ۾ شروع ٿيل طوفان پنھنجي ھلڪي جھلڪ ڏيکاري ڇڏي آھي. انھيءَ کي ٽريلر سمجھو، فلم اڃان اچڻي آھي، جيڪڏھن اسان اک نہ پٽي.
ڊسٽ بائول (Dust Bowl) يعني “مٽيءَ جو پيالو”، آمريڪي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ ماحولياتي ۽ اقتصادي آفتن مان هڪ آهي. 1930ع واري ڏهاڪي ۾ آيل هن آفت ڏکڻ گريٽ پلينس (Great Plains) جي علائقن، جن ۾ ٽيڪساس، اوڪلاهوما، ڪنساس، ڪولوراڊو ۽ نيو ميڪسيڪو جا ڪجهه حصا شامل هئا، کي پنهنجي لپيٽ ۾ آڻي ڇڏيو. هيءَ هڪ اهڙي آفت هئي جيڪا موسم جي قدرتي سخت تبديلي ۽ انسان جي پنهنجي ڪيل غلطين جي گڏيل نتيجي ۾ پيدا ٿي هئي.
هڪ اهڙي وقت ۾ جڏهن سڄو ملڪ اڳي ئي عظيم اقتصادي بحران (Great Depression) جي ور چڙهيل هو، اتي هن زمين پاڻ پنهنجي ماڻهن جي خلاف بغاوت ڪري ڇڏي.
تباهيءَ جو سبب: آفت جا بنيادي ڪارڻ
هي بحران رات وچ ۾ پيدا نه ٿيو هو. ان جو بنياد 1910ع ۽ 1920ع جي ڏهاڪن ۾ پيو، جڏهن ان علائقي ۾ غير معمولي طور تي وڌيڪ برساتون پيون ۽ پهرين عالمي جنگ دوران ڪڻڪ جي قيمتن ۾ ڳاٽي ڀڳي واڌ ٿي. وڌيڪ منافعو ڪمائڻ جي لالچ ۾، هزارين آبادگار گريٽ پلينس جي علائقن ڏانهن ڪاهي پيا ۽ نوان، گئسولين تي هلندڙ ٽريڪٽر کڻي لکين ايڪڙ زمين تي پکڙيل قدرتي چراگاهن ۽ گاهه کي ختم ڪري ٻنيءَ ۾ تبديل ڪري ڇڏيائون.
تاريخي طور تي، انهن قدرتي گاهن جون گهريون پاڙون مٽيءَ کي مضبوطيءَ سان جهلي رکنديون هيون ۽ خشڪيءَ جي ڏينهن ۾ نمي يعني گھِم کي برقرار رکنديون هيون. پر جڏهن ان گاهه جي جاءِ تي ننڍين پاڙُن واري ڪڻڪ پوکي وئي ۽ فصل جي لاباري کان پوءِ زمين کي صفا خالي ڇڏيو ويو، ته اها زمين مڪمل طور بي يارو مددگار ٿي وئي.
جڏهن 1931ع ۾ ان علائقي ۾ هڪ تاريخي ۽ ڪيترن ئي سالن تائين هلندڙ ڏڪار ڪڙڪيو، ته فصل سڙي ويا، مٽي سُڪي ٻُورو ٿي وئي ۽ ميداني علائقن جي تيز هَوائن ان مٽيءَ کي پنهنجي قبضي ۾ ڪري ورتو.
زمين تي گاهه يا ٻوٽا نه هجڻ ڪري، مٿاهين مٽي (Topsoil) هوا ۾ اڏامڻ لڳي. مٽيءَ جا خوفناڪ، جبلن جيترا وڏا طوفان، جن کي “ڪارا طوفان” چيو ويندو هو، پوري علائقي ۾ شروع ٿي ويا. اهي طوفان ڪروڙين ٽن مٽي هوا ۾ اڏائي ايترو پري اوڀر ڏانهن کڻي ويا، جو نيويارڪ جي رستن تي مٽيءَ جا تهه ڄمي ويا ۽ واشنگٽن ڊي سيءَ ۾ سياستدانن جي ميزن تي مٽي گڏ ٿي وئي.
ڊسٽ باول جي ڏينهن ۾ روزاني زندگي بقا جي هڪ جنگ بڻجي وئي هئي.
مٽيءَ جي نمونيا (Dust Pneumonia): هوا ۾ هر وقت مٽيءَ جا سنها ذرا موجود هوندا هئا. ماڻهو ڪاري بلغم جي الٽي ڪندا هئا ۽ سوين ماڻهو، خاص ڪري ٻار ۽ بزرگ، هن مٽيءَ جي ساهه ذريعي اندر وڃڻ ڪري “ڊسٽ نمونيا” وگهي فوت ٿي ويا.
بجلي: مٽيءَ جي پاڻ ۾ رڳڙجڻ ڪري هوا ۾ وڏي پئماني تي بجليءَ جا جهٽڪا پيدا ٿيندا هئا. اها بجلي ايتري طاقتور هوندي هئي جو گاڏين جون انجڻيون بند ڪري ڇڏيندي هئي، هٿ ملائڻ سان ماڻهن کي ڪيرائي وجهندي هئي ۽ ريڊيو خراب ڪري ڇڏيندي هئي.
ڪِيڙن جي ڪاهه: ماحولياتي توازن بگڙجڻ ڪري ٻيون آفتون به آيون. ڪروڙين ٽِڏين ۽ جهنگلي سَهن جا وڏا ولر باقي بچيل فصلن تي ڪاهي پيا ۽ جيڪا شئي مٽيءَ کان بچي هئي، سا اهي کائي چٽ ڪري ويا.
هيءَ تصوير 1930ع واري ڏهاڪي دوران، ”ڊسٽ بائول“ (مٽيءَ جي طوفانن) نالي آفت جي عروج تي، هڪ آمريڪي خاندان کي ظاهر ڪري ٿي. هڪ پراڻي گاڏيءَ ۾ پنهنجي ٿوري گهڻي سامان سان، هيءُ خاندان بہ انھن لکين ماڻهن جو حصو آهي جيڪي بهتر زندگي جي ڳولا ۾ پنهنجا گهر ۽ ٻنيون ڇڏڻ تي مجبور ٿيا هئا. سندن چهرن مان غير يقيني صورتحال، ٿڪاوٽ ۽ زنده رهڻ جي اميد نمايان آهي. ڊسٽ بائول آمريڪا جي تاريخ ۾ سڀ کان وڏي ماحولياتي آفتن مان هڪ هئي. هي آفت سخت ڏڪار ۽ گهڻي ۽ بي ترتيبيءَ سان ڪئي ويندڙ پوکيءَ جي نتيجي ۾ زمين جي قدرتي سائي تهه (ٻوٽن) جي تباهيءَ سبب پيدا ٿي هئي. نتيجي طور، تيز هوائن خراب ٿيل زمينن تان وڏي مقدار ۾ مِٽي اڏائي، ”گريٽ پلينس“ (Great Plains) واري علائقي ۾ اٽڪل 400,000 چورس ڪيلوميٽر زرعي زمين کي تباهه ڪري ڇڏيو. ان جا نتيجا تمام دردناڪ هئا. اٽڪل 25 لک ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏڻ تي مجبور ٿيا، جنهن جي ڪري آمريڪا جي تاريخ ۾ ملڪي سطح تي سڀ کان وڏي لڏپلاڻ ٿي. ”ڊسٽ بائول“ اڄ تائين ان ڳالهه جو هڪ واضح مثال آهي ته ڪيئن ماحول ۾ انسان جي بي پرواهي واري مداخلت، قدرتي آفتن جي نقصانن کي ڪيترو وڌائي سگهي ٿي.
عظيم هجرت (The Great Migration)
1930ع واري ڏهاڪي جي اڌ تائين، زمين هاڻي ماڻهن جو بوجھ کڻڻ جي لائق نه رهي هئي. بينڪن مان ڏيوالو نڪرڻ، بک وگهي مرڻ ۽ قرضن عيوض پنهنجا گهر ضبط ٿيڻ کان پوءِ، تقريبن 25 لک ماڻهن پنهنجو ٿورو گهڻو سامان ٻڌو ۽ ان علائقي کي هميشه لاءِ خيرآباد چئي ڇڏيو.
انھن پناهه گيرن جو هڪ وڏو حصو ڪيليفورنيا ڏانهن روانو ٿيو، جتي کين زرعي ڪم ملڻ جا دلاسا ڏنا ويا هئا. انهن پناھگيرن کي عام طور تي اوڪيز (Okies) سڏيو ويندو هو (اهي اوڪلاهوما جا هجن يا نه). ڪيليفورنيا پهچڻ تي کين سخت تعصب، گهٽ اجرت ۽ انتهائي خراب حالتون ڀوڳڻيون پيون. اها هڪ اهڙي دردناڪ ڪهاڻي هئي جنهن کي مشهور ليکڪ جان اسٽينبڪ پنهنجي شاهڪار ناول دي گريپس آف راٿ (The Grapes of Wrath) ۾ هميشه لاءِ زنده ڪري ڇڏيو.
زمين جو علاج ۽ بحالي
ڊسٽ بائول جي آفت آمريڪي حڪومت کي زمين جي سنڀال ۽ زراعت جي طريقيڪار بابت پنهنجي سوچ مڪمل طور تي تبديل ڪرڻ تي مجبور ڪري ڇڏيو.
صدر فرينڪلن ڊي روزويلٽ جي انتظاميا هن بحران کي منهن ڏيڻ لاءِ نيو ڊيل (New Deal) پروگرام شروع ڪيا. نئين قائم ڪيل “سوائل ڪنزرويشن سروس” (Soil Conservation Service – SCS) هارين کي اهڙا نوان طريقا سيکارڻ شروع ڪيا جيڪي ماحول جي خلاف وڙهڻ بدران ان سان گڏجي هلڻ لاءِ هئا.
ٽيريسنگ ۽ ڪنٽور پلونگ (وڪڙدار هر هلائڻ): زمين تي سڌيون لڪيرون ڪڍڻ بدران، زمين جي قدرتي وڪڙن ۽ لاهين جي حساب سان هر هلائڻ، ته جيئن پاڻي ۽ مٽي ٻنهي کي وهي وڃڻ کان روڪي سگهجي.
فصلن جي مٽ سٽ (Crop Rotation): هڪ ئي ٻنيءَ تي بدلائي بدلائي فصل پوکڻ، ته جيئن زمين جي زرخيزي قائم رهي ۽ مٽي مضبوط هجي.
شيلٽربيلٽ پروجيڪٽ (شجرڪاريءَ جي ديوار): ڪئناڊا کان وٺي ٽيڪساس تائين هڪ وڏي قطار ۾ 20 کرڙ کان وڌيڪ وڻ پوکيا ويا، ته جيئن اهي تيز هُوائن کي روڪڻ لاءِ هڪ قدرتي ديوار جو ڪم ڏئي سگهن.
1939ع تائين نيٺ برساتون واپس هليون آيون، ۽ انهن نون حفاظتي طريقن جي ڪري مٽي ٻيهر پنهنجي جاءِ تي بيهڻ لڳي.
تاريخي سبق: ڊسٽ بائول ثابت ڪيو ته انسان جي غلط زرعي طريقن ۾ پوري ماحولياتي نظام کي تباهه ڪرڻ جي طاقت هوندي آهي. اڄ به، هي واقعو دنيا جي ماحولياتي سائنسدانن ۽ هارين لاءِ هڪ اهم عبرت جو درس آهي، جيڪو ٻڌائي ٿو ته زمين جي تحفظ ۽ پائيدار زراعت جي ڪيتري اهميت آهي.
________________
نصير اعجاز سينئر صحافي، اديب، شاعر، محقق، ۽ ھڪ سفرنامي سميت يارھن ڪتابن جو مصنف آھي. انھن ڪتابن ۾ سندس ھڪ انگريزي ڪتاب Hur – The Freedom Fighter بہ شامل آھي جيڪو سوا سئو ورھين جي تاريخ تي ٿيل تحقيقي ڪم آھي.
