بقا کان سلامتي تائينءَ جو هي سفر، رڳو ترقيءَ جي ڪهاڻي ناهي. هي تبديليءَ جو هڪ اهڙو داستان پڻ آهي، جتي رياست جو اصل مقصد يعني انسانن کي تڪليفن کان بچائڻ ۽ ان جي پنهنجي بقا جي جبلت آڏو دٻجي وڃڻ جو خطرو آهي. جديد معاشري لاءِ چيلنج هيءُ آهي ته ان بنياد جو ٻيهر جائزو وٺي ۽ پڇي ته ڇا سلامتي انساني فلاح جي خدمت ڪري رهي آهي، يا انساني فلاح کي سلامتيءَ جي تقاضائن جي تابع ڪيو ويو آهي.
ڪمپيوٽرن جي ترقيءَ جو رستو به اهڙو ئي هو. شروعاتي ڪمپيوٽنگ سسٽم فوجي مسئلن، جهڙوڪ توپخاني جي حساب ڪتاب ۽ ڪوڊ ٽوڙڻ لاءِ ٺاهيا ويا هئا. وقت سان گڏ، اهي سسٽم جديد انفارميشن ٽيڪنالاجي جو بنياد بڻجي ويا. انٽرنيٽ جي شروعات به دفاعي منصوبن مان ٿي، جيڪي جنگ جي وقت ۾ مواصلات کي يقيني بڻائڻ لاءِ ٺاهيا ويا هئا. اڄ، مصنوعي ذهانت (AI)، سائبر ٽيڪنالاجي ۽ جديد ڊيٽا سسٽم تيزيءَ سان فوجي حڪمت عملين ۾ شامل ڪيا پيا وڃن.
نور محمد مري، ايڊووڪيٽ | اسلام آباد
انسان رياست جي تصور تائين ڪنهن هڪ لمحي ۾ نه پهتو آهي؛ هي خوف، ضرورت ۽ بقا جي جدوجهد سان جڙيل هڪ ڊگھي ۽ ڏکئي سفر جو نتيجو آهي. شروعاتي دور ۾، انسان جهنگلي حالتن جي ويجهو رهندو هو، جتي زندگي غير يقيني هئي ۽ رڳو طاقت ۽ جبلت جي اصولن تي هلندي هئي. آهستي آهستي، هُو شڪار ۽ گڏ ڪرڻ لاءِ ننڍن گروهن جي صورت ۾ نيم خانه بدوشيءَ واري زندگي طرف وڌيو. اهي شروعاتي سماج مسلسل قدرتي آفتن جهڙوڪ ٻوڏ، بيمارين ۽ خوراڪ جي کوٽ سان گڏوگڏ ٻين گروهن جي حملن جي خطرن هيٺ هئا. اهڙين حالتن ۾ بقا تمام ڪمزور هئي، ۽ رڳو انفرادي طاقت ڪافي نه هئي.
انهيءَ ماحول ۾ اجتماعي تنظيم جا پهريان ٻج ڇٽيا ويا. انسانن هڪ وڏي ۽ منظم قوت جي ضرورت کي محسوس ڪيو جيڪا کين تحفظ ۽ استحڪام فراهم ڪري سگهي. شروعات ۾، هيءَ شڪل طاقتور قبيلن جي اتحادن جي صورت ۾ هئي. اهي اتحاد گڏيل دفاع ۽ وسيلن جي ورهاست لاءِ عملي انتظام هئا. وقت گذرڻ سان گڏ، اهي اتحاد اختيار جي وڌيڪ منظم شڪلن ۾ تبديل ٿي ويا، جتي قيادت وڌيڪ واضح ٿي وئي ۽ ڪنٽرول جا نظام ظاهر ٿيڻ لڳا. آخرڪار، اهي انتظام آمراڻي طرزِ حڪمرانيءَ ۾ سخت ٿي ويا، جتي طاقت چند هٿن ۾ مرڪوز ٿي وئي. اختيار جي هن مرڪزيت جي باوجود، ان جو بنيادي جواز فلاح ۽ تحفظ ئي رهيو. رياست، پنهنجي ابتدائي سڃاڻپ واري صورت ۾، ماڻهن کي انتشار ۽ عدم تحفظ کان بچائڻ لاءِ هئي.
تنهن ڪري، رياست جو اخلاقي بنياد اجتماعي فلاح جي تصور تي ٻڌل هو. هي انساني ڪمزوريءَ جي جواب ۾ هڪ ميڪانيزم طور وجود ۾ آئي ته جيئن فرد هڪ خاص درجي جي حفاظت ۽ يقين سان زندگي گذاري سگهن. پر جيئن جيئن انساني سماج جي وسعت ۽ پيچيدگي وڌي، رياست جو ڪردار تبديل ٿيڻ لڳو. وسيلن جي گڏ ٿيڻ ۽ حڪمران طبقن جي اڀرڻ سان، طاقت پاڻ هڪ مقصد بڻجي وئي. اهي ادارا جيڪي اصل ۾ مجموعي طور تي خدمت لاءِ ٺاهيا ويا هئا، اهي آهستي آهستي پنهنجي تسلسل جي خدمت ڪرڻ لڳا. سلامتي، جيڪا ڪڏهن فلاح جو ذريعو هئي، سا آهستي آهستي پاڻ هڪ مقصد بڻجي وئي.
هي تبديلي تڏهن وڌيڪ واضح ٿي جڏهن رياستون هڪ ٻئي جي مقابلي ۾ آيون. ٻاهرين خطرن، علائقائي عزائمن ۽ غلبي جي خواهش رياستن کي مجبور ڪيو ته اهي فوجي طاقت ۽ مرڪزي ڪنٽرول کي اوليت ڏين. اندروني طور، اختيار برقرار رکڻ لاءِ نگراني، نظم و ضبط ۽ جبر جي ضرورت هئي. ان عمل ۾، فلاح غائب ته نه ٿي، پر ان کي ٻئي نمبر تي ڌڪيو ويو. رياست جي ڪاميابيءَ جو معيار ماڻهن جي خوشحاليءَ بدران نظم و ضبط برقرار رکڻ، پنهنجي سرحدن جي حفاظت ۽ پنهنجي طاقت جي اظهار مان لڳايو وڃڻ لڳو.
فلاح کان سلامتيءَ ڏانهن هي منتقلي ويهين صديءَ جي وڏين جنگين دوران بلڪل پڌري ٿي وئي. پهرين ۽ ٻي عالمي جنگ رڳو عام جهيڙا نه هئا؛ اهي “ٽوٽل وارز” (مڪمل جنگيون) هيون جن سڄي آباديءَ ۽ معيشت کي متحرڪ ڪري ڇڏيو. سماج جي هر پهلوءَ—صنعت، سائنس، زراعت ۽ انساني محنت—کي جنگ جي ڪوششن ڏانهن موڙيو ويو. انهن جنگين رياستن کي هڪ فيصلو ڪندڙ سبق سيکاريو ته جديد دنيا ۾ بقا جو دارومدار فوجي صلاحيت تي آهي. طاقت هاڻي اختياري نه، پر لازمي هئي.
ٻي عالمي جنگ جي تباهيءَ کان پوءِ، هي سبق ختم نه ٿيو، بلڪه سرد جنگ (Cold War) دوران ان کي ادارتي شڪل ڏني وئي. جيتوڻيڪ وڏين طاقتن جي وچ ۾ سڌي جنگ کان گهڻو ڪري پاسو ڪيو ويو، پر سڄو عالمي نظام جنگ جي امڪان جي چوڌاري منظم ڪيو ويو. فوجي تياري ۽ ٽيڪنيڪي برتري مستقل ترجيحات بڻجي ويون. جنگي صنعت، جيڪا ڪڏهن صرف جنگ جي وقت ۾ وڌندي هئي، رياست جي هڪ مستقل ۽ مرڪزي خصوصيت بڻجي وئي.
انهيءَ ماحول ۾ جديد سائنس ۽ ٽيڪنالاجي غير معمولي رفتار سان اڳتي وڌي. ناسا (NASA) جهڙا ادارا رڳو ڳولا جي خواهش مان نه، پر طاقتور رياستن جي وچ ۾ اسٽريٽجڪ مقابلي مان پيدا ٿيا. خلائي مقابلو ٽيڪنيڪي اڳڀرائيءَ جي علامت هو، پر اهو ميزائلن جي ترقي ۽ فوجي صلاحيتن سان گهرو جڙيل هو. ساڳيا ئي راڪيٽ جيڪي انسانن کي خلا ۾ کڻي وڃي سگهيا ٿي، اهي براعظمن تائين تباهي به پهچائي سگهيا ٿي.
ڪمپيوٽرن جي ترقيءَ جو رستو به اهڙو ئي هو. شروعاتي ڪمپيوٽنگ سسٽم فوجي مسئلن، جهڙوڪ توپخاني جي حساب ڪتاب ۽ ڪوڊ ٽوڙڻ لاءِ ٺاهيا ويا هئا. وقت سان گڏ، اهي سسٽم جديد انفارميشن ٽيڪنالاجي جو بنياد بڻجي ويا. انٽرنيٽ جي شروعات به دفاعي منصوبن مان ٿي، جيڪي جنگ جي وقت ۾ مواصلات کي يقيني بڻائڻ لاءِ ٺاهيا ويا هئا. اڄ، مصنوعي ذهانت (AI)، سائبر ٽيڪنالاجي ۽ جديد ڊيٽا سسٽم تيزيءَ سان فوجي حڪمت عملين ۾ شامل ڪيا پيا وڃن.
ايستائين جو اهي شعبا جيڪي خالص شهري نظر اچن ٿا، انهن تي اڪثر فوجي ترجيحن جو نشان هوندو آهي. هوائي اڏام، مواد جي سائنس (Materials Science) ۽ بايو ٽيڪنالاجي ۾ اڳڀرائي اڪثر دفاعي ضرورتن جي ڪري ٿي آهي. شهري جدت ۽ فوجي استعمال جي وچ ۾ سرحد وڌيڪ مٽجي چڪي آهي، جيڪا جديد ترقيءَ ۾ هڪ گهري نموني کي ظاهر ڪري ٿي.
اهڙي طرح، رياست، جيڪا اڳي ئي سلامتيءَ جي مرڪز بڻيل هڪ اداري ۾ تبديل ٿي چڪي هئي، تنهن ٽيڪنالاجيءَ کي پنهنجي ترجيحن جي هڪ طاقتور واڌ جي طور تي استعمال ڪيو. سائنسي ترقي جاري رهي، پر ان جي رخ جو تعين طاقت ۽ بقا جي ضرورتن ڪيو. بنيادي سوال انساني فلاح جي بهتريءَ کان هٽي ڪري رياست جي دفاع ۽ غلبي جي صلاحيت کي وڌائڻ ڏانهن منتقل ٿي ويو. ٽيڪنالاجي تحفظ جو هڪ اوزار ۽ ڪنٽرول جو هڪ ذريعو ٻئي بڻجي وئي.
ان جو مطلب اهو ناهي ته انسانيت کي انهن اڳڀرائين مان فائدو ناهي پهتو. ان جي ابتڙ، مواصلات، صحت ۽ آمد و رفت جي ترقيءَ سان جديد زندگي تمام گهڻي بهتر ٿي آهي. تنهن هوندي به، جدت جو بنيادي ڍانچو هڪ مستقل سچائي کي ظاهر ڪري ٿو: سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته ٽيڪنالاجيون اڪثر ڪري پهريان جنگ جي خدمت لاءِ تيار ڪيون وينديون آهن ۽ بعد ۾ انهن کي پرامن استعمال لاءِ اپنايو ويندو آهي.
اهڙي ريت، رياست جو ارتقا ۽ ٽيڪنيڪي ترقيءَ جو سفر هڪ ٻئي کي مضبوط ڪن ٿا. سيڪيورٽي اسٽيٽ خطرن جي ٻوليءَ ذريعي پنهنجي توسيع جو جواز پيش ڪري ٿي، جڏهن ته ٽيڪنيڪي اڳڀرائي انهن خطرن کي منهن ڏيڻ جو ذريعو مهيا ڪري ٿي. گڏجي، اهي هڪ اهڙو سلسلو پيدا ڪن ٿا جنهن ۾ جنگ جي تياري امن جي هڪ مستقل شرط بڻجي وڃي ٿي.
بقا کان سلامتيءَ تائين جو هي سفر، رڳو ترقيءَ جي ڪهاڻي ناهي. هي تبديليءَ جو هڪ اهڙو داستان پڻ آهي، جتي رياست جو اصل مقصد—انسانن کي تڪليفن کان بچائڻ—ان جي پنهنجي بقا جي جبلت آڏو دٻجي وڃڻ جو خطرو آهي. جديد معاشري لاءِ چيلنج هي آهي ته ان بنياد جو ٻيهر جائزو وٺي ۽ پڇي ته ڇا سلامتي انساني فلاح جي خدمت ڪري رهي آهي، يا انساني فلاح کي سلامتيءَ جي تقاضائن جي تابع ڪيو ويو آهي.
_______________
نور محمد مري ايڊووڪيت ۽ ثالٿ اسلام آباد م رھي ٿو
