جديد سنڌي ادب ۾ فڪري تسلسل، اخلاقي جماليات ۽ سماجي شعور

غلام نبي ناشاد جو ادبي پورھيو وقتي موضوعن تائين محدود نه آهي، پر انساني مسئلن کي دائمي تناظر ۾ پيش ڪري ٿو. ناشاد

جي ٽن ڪتابن جو جائزو

قاضي ساگر

غلام نبي ناشاد جديد سنڌي ادب جو اهو نالو آهي، جنهن شاعري، افساني ۽ ترجمي جي ٽنهي ميدانن ۾ هڪ ئي وقت فڪري سنجيدگي، سماجي شعور ۽ تخليقي ايمانداري سان ڪم ڪيو آهي. سندس ڪتاب سچ، سونهن، سرهاڻ (شاعري)، وري ورندو واءُ (ڪهاڻيون) ۽ پرين پڳهه ڇوڙيا (ترجمو ناول) گڏجي هڪ اهڙو فڪري دائرو ٺاهين ٿا، جتي فرد، سماج، اخلاق، جماليات ۽ ثقافتي لاڳاپا هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نظر اچن ٿا. هي مضمون انهن ٽنهي ڪتابن جو جائزو پيش ڪري ٿو ۽ ساڳئي وقت سنڌي ادب ۾ غلام نبي ناشاد جي مجموعي مقام کي تنقيدي نگاهه سان پرکي ٿو.

ٽنهي ڪتابن جو بنيادي فڪري ڳانڍاپو “انساني سچ” سان جڙيل آهي. سچ، سونهن، سرهاڻ ۾ اهو سچ شاعراڻي علامتن، وجداني ڪيفيتن ۽ اخلاقي سوالن جي صورت ۾ ظاهر ٿئي ٿو. وري ورندو واءُ ۾ ساڳيو سچ سماجي حقيقت نگاري ۽ نفسياتي ڪردارن وسيلي سامهون اچي ٿو، جڏهن ته پرين پڳهه ڇوڙيا ۾ اهو سچ انساني رشتن، سماجي بندشن ۽ داخلي آزاديءَ جي جدوجهد جي صورت اختيار ڪري ٿو. اهڙي طرح صنف جي تبديلي باوجود فڪري تسلسل برقرار رهي ٿو.

سچ، سونهن، سرهاڻ ۾ ناشاد شاعريءَ کي اخلاقي جماليات جو ذريعو بڻائي ٿو. هتي سونهن رڳو جمالياتي شئي نه، پر اخلاقي قدر آهي، جڏهن ته سرهاڻ روحاني احساس جي علامت بڻجي ٿي. ان جي ابتڙ وري ورندو واءُ ۾ جماليات گهٽ ۽ سماجي سچ وڌيڪ تيز ۽ ڪڙو آهي. ڪهاڻين جا ڪردار عام ماڻهو آهن، جيڪي سماج جي دٻاءَ هيٺ ٽٽل خوابن سان جيئندا رهن ٿا. پرين پڳهه ڇوڙيا ۾ فڪر وڌيڪ بيانيه ۽ پلاٽ سان ڳنڍيل آهي، جتي ترجمي جو عمل به تخليقي شراڪت بڻجي وڃي ٿو.

ٽنهي ڪتابن ۾ سماجي شعور هڪ گڏيل قدر طور موجود آهي. شاعريءَ ۾ هي شعور نرم، علامتي ۽ وجداني آهي؛ ڪهاڻين ۾ اهو تيز، سوال ڪندڙ ۽ ڪڏهن ڪڏهن بي رحم؛ جڏهن ته ناول ۾ اهو گهرو، تسلسلي ۽ نفسياتي آهي. ناشاد ڪٿي به واعظ نٿو ڪري، پر پڙهندڙ کي سوالن جي سامهون بيهاري ڇڏي ٿو. هي انداز سنڌي ادب جي سنجيده روايت سان هم آهنگ آهي.

ناشاد جي ٻولي ٽنهي ڪتابن ۾ سليس، غير تصنع ۽ معنوي وزن سان ڀرپور آهي. شاعريءَ ۾ ٻولي وڌيڪ علامتي ۽ وجداني آهي، ڪهاڻين ۾ سادي پر اثرائتي، جڏهن ته ترجمي واري ناول ۾ اها ٻولي ثقافتي هم آهنگيءَ جو مثال بڻجي ٿي. هي لچڪ سندس فني مهارت کي ظاهر ڪري ٿي.

پرين پڳهه ڇوڙيا کي صرف ترجمو سمجهڻ ناشاد سان ناانصافي ٿيندي. هي ڪتاب ثابت ڪري ٿو ته ناشاد ترجمي کي تخليق جي تسلسل طور ڏسي ٿو. بنگالي سماج جو متن سنڌي سماج ۾ جذب ٿي وڃي ٿو، جيڪو تقابلي ادب جي نقطه نظر کان انتهائي اهم آهي.

غلام نبي ناشاد جو مقام ان ليکڪ جو آهي، جيڪو صنفن جي ورهاست کان مٿي اٿي فڪر جي وحدت پيدا ڪري ٿو. هو نه صرف شاعر، نه فقط افسانه نگار ۽ نه ئي رڳو مترجم آهي، بلڪه هو هڪ مڪمل تخليقي شعور جو نمائندو آهي. سندس ادب وقتي موضوعن تائين محدود نه آهي، پر انساني مسئلن کي دائمي تناظر ۾ پيش ڪري ٿو.

ٽنهي ڪتابن جو مطالعو اهو واضح ڪري ٿو ته غلام نبي ناشاد جديد سنڌي ادب ۾ فڪري تسلسل، اخلاقي جماليات ۽ سماجي شعور جو اهم حوالو آهي. سندس ڪم سنڌي ادب کي نه رڳو اندروني طور مضبوط ڪري ٿو، پر ٻين ٻولين ۽ ثقافتن سان به ڳنڍي ٿو. اهڙي طرح ناشاد جو مقام سنڌي ادب ۾ هڪ سنجيده، ذميوار ۽ فڪري تخليقڪار جو تسليم ٿيل مقام آهي.

______________

قاضي ساگر صحافي آھي ۽ نوشھري فيروز ۾ رھي ٿو