غربت جا ڪارڻ: ڪمزور حڪمراني، ڪرپشن ۽ وسيلن جي غير منصفاڻي ورڇ

غربت رُڳو آمدني گھٽ ھجڻ جو نالو ناھي. بنيادي سھولتن ۽ حقن جي اڻھوند بہ غربت ۾ ڳڻجي ٿي. غربت جا سڀ کان وڌيڪ اثر ڳوٺاڻن علائقن ۾ نظر اچن ٿا، جتي لکين خاندان پنهنجي گذر سفر لاءِ زراعت، مالداري، مڇي مارڻ يا روزاني مزدوري تي ڀاڙين ٿا. جيتوڻيڪ اهي ملڪ جي خوراڪ جي پيداوار ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، پر پوءِ به اهي بنيادي سهولتن کان تمام گهڻو محروم آهن.

ڪيترن ئي ڳوٺن ۾ بنيادي سرڪاري سهولتون اڃا تائين ناڪافي آهن. روڊ خراب حالت ۾ آهن، بجلي جي فراهمي غير يقيني آهي، جڏهن ته صاف پيئڻ جو پاڻي يا ته موجود ئي ناهي يا ڪيترن ئي ڪلوميٽرن جي فاصلي تي موجود آهي. صحت مرڪزن ۾ اڪثر ڊاڪٽر، دوائون ۽ جديد طبي سامان موجود ناهن، جڏهن ته اسڪولن ۾ استادن جي کوٽ، عمارتن جي خراب حالت ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي اڻاٺ آهي.

علي نواز راهمون

غربت پاڪستان جي سڀ کان اهم سماجي ۽ معاشي مسئلن مان هڪ آهي، جيڪا شهري توڙي  ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ لکين ماڻهن کي متاثر ڪري ٿي. غربت صرف گهٽ آمدنيءَ جو نالو ناهي، پر ان سان گڏ تعليم، صحت، پيئڻ جي صاف پاڻي، صفائي، مناسب رهائش ۽ روزگار جي موقعن تائين محدود رسائي پڻ شامل آهي. جيتوڻيڪ ملڪ ۾ ڪجهه دورن دوران معاشي ترقي ۽ غربت گهٽائڻ لاءِ مختلف پروگرام شروع ڪيا ويا، تنهن هوندي به آباديءَ جو وڏو حصو اڄ به بنيادي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ جدوجهد ڪري رهيو آهي. غربت جي مسلسل موجودگيءَ جا سبب معاشي، آباديءَ جو وڌڻ، ادارن ۽ ماحولياتي عنصرن سان لاڳاپيل آهن.

پاڪستان ۾ غربت جو هڪ اهم سبب بيروزگاري ۽ اڻپورو روزگار آهي. هر سال هزارين نوجوان روزگار جي منڊيءَ ۾ داخل ٿين ٿا، پر معيشت  روزگار جا ايترا موقعا پيدا نٿي ڪري سگهي، جيڪي انهن سڀني کي روزگار فراهم ڪري سگهن. ڪيترائي ماڻهو غير رسمي شعبي ۾ ڪم ڪن ٿا، جتي اجرت گهٽ، نوڪريءَ جو تحفظ محدود ۽ سماجي تحفظ جون سهولتون تقريباً موجود ناهن. نتيجي طور، ڪيترائي خاندان گهٽ آمدني ۽ مالي غير يقيني واري چڪر ۾ ڦاسي وڃن ٿا

ورلڊ بئنڪ موجب، پاڪستان ۾ غربت جي شرح 2025ع ۾ وڌي 44.7 سيڪڙو ٿي وئي، جيڪا چار سال اڳ 39.8 سيڪڙو هئي. ان جو مطلب آهي ته لڳ ڀڳ 107 ملين ماڻهو هيٺين وچولي آمدني واري غربت جي عالمي حد يعني في ماڻهو روزانو 4.20 آمريڪي ڊالر کان گهٽ آمدني تي زندگي گذاري رهيا آهن. عالمي انتهائي غربت جي حد پڻ تبديل ڪري في ماڻهو روزانو 3.00 آمريڪي ڊالر مقرر ڪئي وئي آهي. پاڪستان اڃا تائين ڏکڻ ايشيا جي انهن ملڪن مان هڪ آهي، جتي غربت تمام گهڻي آهي ۽ انساني ترقي جي حوالي سان وڏيون مشڪلاتون موجود آهن. گڏيل قومن جي ترقياتي پروگرام (UNDP) موجب، پاڪستان جو انساني ترقي (HDI) 0.544 آهي ۽ 193 ملڪن مان 168هين نمبر تي آهي، جنهن سبب پاڪستان کي گهٽ انساني ترقي واري درجي ۾ رکيو ويو آهي. جيتوڻيڪ سرڪاري طور تي گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت تقريباً 37,000 پاڪستاني رپيا (يعني روزانو لڳ ڀڳ 1,230 رپيا) مقرر ڪئي وئي آهي، پر ڪيترائي ڏهاڙي مزدور صرف انھيءَ کان گھڻو گھٽ ڪمائين ٿا، جنهن ڪري ڪيترن ئي خاندانن لاءِ بنيادي ضرورتون پوريون ڪرڻ ڏکيو بڻجي ويو آهي.

معياري تعليم تائين محدود رسائي پڻ غربت جو وڏو سبب آهي. خاص طور تي ٻهراڙي ۽ پٺتي پيل علائقن ۾ ڪيترائي ٻار مالي مشڪلاتن، اسڪولن جي کوٽ يا سماجي رڪاوٽن سبب تعليم مڪمل نٿا ڪري سگهن. گهٽ شرح خواندگي ۽ فني يا پيشاورانه تربيت جي کوٽ نوجوانن جي روزگار حاصل ڪرڻ جي صلاحيت ۽ آمدني وڌائڻ جا موقعا محدود ڪري ٿي. تعليم غربت جي چڪر کي ٽوڙڻ جو سڀ کان اثرائتو ذريعو آهي، تنهنڪري هن شعبي ۾ وڌيڪ سيڙپ ڪرڻ ضروري آهي.

تيزيءَ سان آبادي جي واڌ پڻ پاڪستان جي معيشت ۽ عوامي خدمتن تي وڏو دٻاءُ وجهي رهي آهي. وڌندڙ آبادي سبب روزگار، صحت، تعليم، رهائش ۽ بنيادي ضرورتن ۾ اضافو ٿيو آهي. جڏهن معاشي ترقي آبادي جي واڌ سان هم قدم نٿي رهي، ته محدود وسيلن تي مقابلو وڌي وڃي ٿو، جنهن ڪري ڪيترائي خاندان پنهنجي زندگيءَ جو معيار بهتر بڻائڻ ۾ ناڪام رهن ٿا.

مهانگائي ۽ زندگي گذارڻ جي وڌندڙ خرچن پڻ غربت کي وڌيڪ سنگين بڻايو آهي. خوراڪ، ٻارڻ، بجلي، صحت ۽ آمدرفت جا خرچ گھڻو وڌي ويا آهن، جنهن سبب گهٽ آمدني وارن خاندانن جي خريداري جي قوت گهٽجي وئي آهي. ڪيترائي خاندان پنهنجي آمدني جو وڏو حصو صرف بنيادي ضرورتن تي خرچ ڪن ٿا، جنهن ڪري تعليم، صحت يا بچت لاءِ تمام گهٽ وسيلا بچن ٿا.

زراعت، جيڪا پاڪستان جي وڏي آبادي لاءِ روزگار جو اهم ذريعو آهي، ڪيترين ئي مشڪلاتن کي منهن ڏئي رهي آهي، جن ۾ پاڻيءَ جي کوٽ، پراڻا زرعي طريقا، جديد ٽيڪنالاجي تائين محدود رسائي ۽ موسمياتي تبديلي جا اثر شامل آهن. بار بار ايندڙ ٻوڏون، ڏڪار ۽ انتهائي سخت موسمي حالتون فصلن، چوپائي مال ۽ بنيادي ڍانچي کي نقصان پهچائين ٿيون، جنهن سان ٻهراڙي وارن علائقن جي آمدني گهٽجي وڃي ٿي ۽ خوراڪ جي کوٽ وڌي ٿي.

ڪمزور حڪمراني، ڪرپشن ۽ عوامي خدمتن جي غير مؤثر فراهمي پڻ غربت جي مستقل رهڻ جا اهم سبب آهن. ترقياتي منصوبن تي غير مؤثر عملدرآمد، وسيلن جي غير برابري واري ورڇ ۽ بنيادي ڍانچي ۾ گهٽ سيڙپڪاري معاشي موقعن کي محدود ڪري ٿي ۽ خانگي سيڙپ کي به روڪي ٿي. ان سان گڏ، آمدني جي غير برابري سبب معاشي ترقي جا فائدا سڀني ماڻهن تائين هڪجهڙي نموني نٿا پهچن، جنهن ڪري ڪمزور ۽ پٺتي پيل برادريون وڌيڪ متاثر ٿين ٿيون.

نتيجي طور، پاڪستان ۾ غربت هڪ پيچيده مسئلو بڻجي ويو آهي. غربت کي گهٽائڻ لاءِ هڪ جامع ۽ ڊگهي مدي واري حڪمت عملي جي ضرورت آهي، جيڪا سڀني لاءِ معاشي ترقي، باعزت روزگار، معياري تعليم ۽ صحت جون سهولتون، مضبوط سماجي تحفظ، موسمياتي تبديليءَ جي اثرن سان منهن ڏيڻ جي صلاحيت ۽ شفاف ۽ مؤثر حڪمراني کي يقيني بڻائي. انهن بنيادي سببن کي حل ڪري پاڪستان پائيدار ترقي جي راهه تي هلي سگهي ٿو ۽ لکين شهرين جي زندگيءَ جو معيار بهتر بڻائي سگهي ٿو.

غربت جا سڀ کان وڌيڪ اثر ڳوٺاڻن علائقن ۾ نظر اچن ٿا، جتي لکين خاندان پنهنجي گذر سفر لاءِ زراعت، مالداري، مڇي مارڻ يا روزاني مزدوري تي ڀاڙين ٿا. جيتوڻيڪ اهي ملڪ جي خوراڪ جي پيداوار ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، پر پوءِ به اهي بنيادي سهولتن کان تمام گهڻو محروم آهن.

ڪيترن ئي ڳوٺن ۾ بنيادي سرڪاري سهولتون اڃا تائين ناڪافي آهن. روڊ خراب حالت ۾ آهن، بجلي جي فراهمي غير يقيني آهي، جڏهن ته صاف پيئڻ جو پاڻي يا ته موجود ئي ناهي يا ڪيترن ئي ڪلوميٽرن جي فاصلي تي موجود آهي. صحت مرڪزن ۾ اڪثر ڊاڪٽر، دوائون ۽ جديد طبي سامان موجود ناهن، جڏهن ته اسڪولن ۾ استادن جي کوٽ، عمارتن جي خراب حالت ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي اڻاٺ آهي.

عورتون ۽ ٻار غربت کان سڀ کان وڌيڪ متاثر ٿين ٿا. ڪيترين عورتن کي هر روز ڪيترائي ڪلاڪ پاڻي ۽ ٻارڻ لاءِ ڪاٺيون گڏ ڪرڻ ۾ گذارڻا پون ٿا، جنهن سبب هو تعليم حاصل ڪرڻ يا روزگار سان لاڳاپيل سرگرمين ۾ حصو نٿيون وٺي سگهن. ڪيترائي ٻار اسڪول وڃڻ لاءِ ڊگها فاصلا طئہ ڪن ٿا، پر مالي مشڪلاتن يا گهر جي خرچن ۾ هٿ ونڊائڻ سبب تعليم اڌ ۾ ئي ڇڏي ڏين ٿا.

هارين لاءِ غربت وڌيڪ سنگين بڻجي وڃي ٿي، ڇاڪاڻ⁠ تہ موسم جي غير يقيني صورتحال، زرعي پيداوار جي وڌندڙ لاڳت ۽ مارڪيٽ ۾ اگهن جي لاٿ چڙهه سندن آمدني کي متاثر ڪري ٿي. ننڍن هارين لاءِ معياري ٻج، ڀاڻ، زرعي دوائون، ڊيزل ۽ آبپاشي جا خرچ برداشت ڪرڻ ڏکيو ٿي پوي ٿو. جڏهن ڏڪار، ٻوڏ، جراثيمن يا فصلن جي بيمارين سبب فصل تباهه ٿين ٿا ته سڄو خاندان پنهنجي آمدنيءَ جي بنيادي ذريعي کان محروم ٿي وڃي ٿو.

گهڻا هاري مجبوريءَ ۾ غير رسمي قرض ڏيندڙن کان وڌيڪ وياج تي قرض وٺن ٿا، جنهن سبب هو نسل در نسل قرض جي ڄار ۾ ڦاسي وڃن ٿا. تعليم، روزگار، صحت، زمين جي مالڪي ۽ مالي سهولتن تائين غير برابريءَ واري رسائي سبب عورتون غربت جا اثر مردن کان مختلف نموني سان ڀوڳين ٿيون. گهٽ آمدني وارن گهرن ۾ عورتون محدود مالي وسيلن هوندي به سڄي گهر جو خرچ سنڀالين ٿيون. هو اڪثر پنهنجي خوراڪ قربان ڪن ٿيون ته جيئن سندن ٻار پيٽ ڀري کائي سگهن، ۽ گهريلو مالي تنگي سبب پنهنجي علاج ۾ به دير ڪن ٿيون.

غريب خاندانن جون ڇوڪريون ثانوي تعليم مڪمل ڪرڻ جا گهٽ موقعا حاصل ڪن ٿيون. مالي مشڪلاتون، سماجي روايتون ۽ ننڍي عمر ۾ شادي سندن ذاتي ۽ پيشورانه ترقيءَ جا موقعا محدود ڪري ڇڏين ٿيون.

ٻار غربت جا سڀ کان وڏا متاثر ٿيندڙ آهن.

غربت ۾ جنم وٺندڙ ٻار زندگيءَ جي شروعات کان ئي ڪيترين محرومين کي منهن ڏين ٿا. ماءُ جي ناقص غذائيت سبب ٻار گهٽ وزن سان پيدا ٿين ٿا، جڏهن ته مناسب صحت جون سهولتون نه هجڻ ڪري بيمارين ۽ ذهني توڙي جسماني واڌ ويجهه ۾ رڪاوٽون پيدا ٿين ٿيون. جڏهن ٻار وڏا ٿين ٿا ته غربت سندن غذائيت، معياري تعليم، محفوظ رهائش، تفريح ۽ صحت جي سهولتن تائين رسائي محدود ڪري ٿي. ڪيترائي ٻار اسڪول وڃڻ بدران زراعت، ورڪشاپن، سرن جي بٺن، دڪانن، هوٽلن يا گهريلو مزدوري ڪرڻ تي مجبور ٿين ٿا.

ٻارن کان مزدوري ڪرائڻ نه رڳو سندن بنيادي حقن جي ڀڃڪڙي آهي، پر سندن مستقبل جي آمدنيءَ جا موقعا به محدود ڪري ڇڏي ٿو. جيڪي ٻار تعليم اڌ ۾ ڇڏين ٿا، اهي اڪثر سڄي عمر گهٽ اجرت وارن ڪمن تائين محدود رهجي وڃن ٿا.

غربت ٻارن جي ذهني صحت تي پڻ منفي اثر وجهي ٿي. مالي پريشاني، خوراڪ جي کوٽ ۽ غير محفوظ زندگي ٻارن ۾ خوف، پريشاني ۽ ذهني دٻاءُ پيدا ڪري ٿي. محفوظ رهائش هر انسان جو بنيادي حق آهي، پر لکين غريب خاندان اڃا تائين تنگ، غير محفوظ ۽ ڪمزور گهرن ۾ رهڻ تي مجبور آهن.

ڪيترن ئي گهرن ۾ صاف پاڻي، نيڪال جو نظام، صفائي سٿرائي ۽ بجلي جهڙيون بنيادي سهولتون موجود ناهن. تيز برساتن يا ٻوڏ دوران اهي ڪمزور گهر آساني سان تباهه ٿي وڃن ٿا.

وڌيڪ ڀاتين وارن سوڙھن گهرن ۾ وبائي بيماريون تيزيءَ سان پکڙجن ٿيون، خاص طور ٻارن ۽ بزرگن لاءِ اهڙو ماحول صحت لاءِ نقصانڪار هوندو آهي. سستي ۽ محفوظ رهائش سان گڏ بهتر شهري منصوبابندي عوامي صحت بهتر بڻائڻ ۽ غربت جي اثرن کي گهٽائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿي.

ڏورانهن ڳوٺن ۾ صحت جا مسئلا وڌيڪ سنگين آهن. گهڻا ڳوٺاڻا صحت مرڪز محدود عملي، دوائن جي کوٽ ۽ پراڻي طبي سامان سان هلي رهيا آهن. مريضن کي علاج لاءِ ضلعي اسپتالن تائين ڊگها سفر ڪرڻا پون ٿا، جنهن سبب علاج ۾ دير ۽ خرچن ۾ اضافو ٿئي ٿو.

ڪيترن ئي علائقن ۾ ماءُ ۽ ٻار جي صحت جون سهولتون ناڪافي آهن. حامله عورتن کي تربيت يافته دائين، ايمرجنسي زچگي خدمتن ۽ ضروري دوائن تائين مناسب رسائي حاصل ناهي. ويڪسين، غذائيت ۽ صحت بابت آگاهي جي کوٽ سبب روڪٿام لائق بيماريون اڃا تائين غريب برادرين لاءِ وڏو مسئلو آهن. بنيادي صحت جي نظام کي مضبوط ڪرڻ سان ماڻهن جي صحت بهتر ٿيندي ۽ گهرن جا طبي خرچ به گهٽ ٿيندا.

موسمياتي تبديلي دنيا ۾ غربت وڌائڻ جو هڪ اهم سبب بڻجي چڪي آهي. گرمي پد ۾ اضافو، ڊگها ڏڪار، ٻوڏون، طوفان ۽ برساتن جي غير يقيني صورتحال زرعي پيداوار، پاڻي جي دستيابي ۽ خوراڪ جي تحفظ تي سڌو اثر وجهن ٿا. غريب برادريون قدرتي آفتن کان پوءِ بحالي لاءِ ضروري مالي وسيلا نه هجڻ سبب وڌيڪ متاثر ٿين ٿيون.

ڪيترن علائقن ۾ بار بار ايندڙ ٻوڏون گهر، اسڪول، اسپتالون، فصل ۽ مال مويشي تباهه ڪري ڇڏين ٿيون، جڏهن ته ڏڪار سبب پاڻي جا وسيلا سڪي وڃن ٿا ۽ مال مويشي مري وڃن ٿا. نتيجي ۾ ڪيترائي خاندان روزگار جي ڳولا ۾ شهرن ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ تي مجبور ٿين ٿا.

غربت سڌي طرح ڏوهن جو سبب نه هوندي آهي، پر مسلسل بيروزگاري، سماجي اڻ برابري ۽ محرومي نوجوانن کي منشيات، چوري، تشدد يا ٻين غير قانوني سرگرمين ڏانهن ڌڪي سگهي ٿي. روزگار جا موقعا پيدا ڪرڻ ۽ تعليم کي عام ڪرڻ سان نه صرف غربت گهٽجي ٿي، پر سماج وڌيڪ محفوظ پڻ بڻجي ٿو.

غربت جا نفسياتي اثر اڪثر نظرانداز ڪيا ويندا آهن. مسلسل مالي پريشاني انسان ۾ ذهني دٻاءُ، پريشاني، مايوسي ۽ نااميدي پيدا ڪري ٿي. والدين هر وقت پنهنجي ٻارن جي خوراڪ، اسڪول جي فيسن، دوائن ۽ روزاني خرچن بابت پريشان رهن ٿا، جنهن جو اثر خانداني زندگي ۽ ذهني سڪون تي پوي ٿو.

غربت صرف فردن کي نه پر سڄي ملڪ جي ترقي کي متاثر ڪري ٿي. غير تعليم يافته ۽ غير صحتمند افرادي قوت قومي پيداوار ۽ معاشي مقابلي جي صلاحيت کي گهٽائي ٿي. ماڻهن جي خريداري طاقت گهٽجڻ سان ڪاروبار ۽ سيڙپڪاري پڻ متاثر ٿئي ٿي.

حڪومتن کي انفراسٽرڪچر، تحقيق ۽ جدت تي خرچ ڪرڻ بدران وڏي رقم امدادي پروگرامن، صحت ۽ سماجي ڀلائي تي خرچ ڪرڻي پوي ٿي. وڌندڙ غربت ملڪي ۽ غير ملڪي سيڙپ کي به متاثر ڪري ٿي، جنهن سبب معاشي ترقي سست ٿي وڃي ٿي ۽ ايندڙ نسلن جا موقعا محدود ٿين ٿا.

غربت امير ۽ غريب جي وچ ۾ فرق کي وڌيڪ وسيع ڪري ٿي. جڏهن دولت ٿورن ماڻهن تائين محدود ٿي وڃي ٿي ته معياري تعليم، صحت، رهائش ۽ روزگار تائين رسائي غير برابر ٿي وڃي ٿي. سماجي اڻ برابري ماڻهن جي هڪ ٻئي تي اعتماد کي گهٽائي ٿي ۽ ترقي جا برابر موقعا ختم ڪري ٿي.

هر شهري کي، سندس جنم واري هنڌ، جنس، نسل يا خانداني آمدني کان سواءِ، برابر موقعا ملڻ گهرجن. هڪ منصفاڻو سماج قائم ڪرڻ لاءِ ضروري آهي ته حڪومت ۽ سماج تعليم، صحت، روزگار ۽ سماجي تحفظ تي وڌيڪ سيڙپڪ ڪن، نه ڪي صرف خيرات تي ڀاڙين.

_________________

ليکڪ هڪ سوشل ڊولپمينٽ پروفيشنل آهي.

anrahimoo@gmail.com