جيو پوليٽيڪل ڌُٻڻ ۽ ٻن ٻيڙين جي سواري: پاڪستان جي پرڏيهي پاليسيءَ جو امتحان

THE AsiaN جو ايڊيٽر (Editor)23-07-2026

پڙھڻ جي لاءِ 10 منٽ

پاڪستان هن وقت تاريخ جي خطرناڪ جيو پوليٽيڪل چوواٽي تي بيٺل آهي، جتي چين سان ويجھي دفائي وابستگي ۽ مغربي مالياتي ادارن تي معاشي انحصار وچ ۾ توازن قائم رکڻ سخت ڏکيو ٿي چڪو آهي. وچ اوڀر جي بدلجندڙ حالتن، 125 ارب ڊالرن جي عالمي قرضن جي بار ۽ عارضي ڊالر انجيڪشن جي چاهت پاڪستان جي پرڏيهي ۽ معاشي پاليسيءَ کي سخت مونجهاري ۾ وجهي ڇڏيو آهي. هن اسٽريٽجڪ ڌُٻڻ مان نڪرڻ لاءِ عارضي پيوند ڪاريءَ بدران فيصلائتن سُڌارن ۽ نئين سفارتي حڪمت عمليءَ جي ضرورت آهي.

ليکڪ: ابراھيم صالح محمد

پاڪستان هن وقت پنهنجي تاريخ جي هڪ اهڙي نازڪ ۽ خطرناڪ جيو پوليٽيڪل چوراهي تي بيٺل آهي، جتي ڏهاڪن کان هلندڙ ٻه طرفي پرڏيهي پاليسي (Hedging Policy) ۽ آمريڪا ۽ چين وچ ۾ متوازن سفارتي ڪارڊ استعمال ڪرڻ جي صلاحيت پنهنجي منطقي انجام ڏانهن ويندي نظر اچي رهي آهي. تاريخ جي مجبوري ڏسو ته هڪ طرف ملڪي عسڪري بقا، ايويانڪس (Avionics) ۽ دفاعي سپلاءِ لائين جو انحصار بيجنگ تي حد کان وڌيڪ وڌي چڪو آهي، ته ٻئي طرف معاشي طور ھڏڪيون کائيندڙ رياست جا ساهه واشنگٽن، آءِ ايم ايف ۽ مغربي مالياتي مارڪيٽن جا محتاج آهن. هن اسٽريٽجڪ تضاد ملڪي پاليسي سازن کي هڪ اهڙي ڏکئي مونجهاري ۾ وجهي ڇڏيو آهي، جتان بنا ڪنهن وڏي نقصان جي محفوظ واپسيءَ جو رستو ڏينهنون ڏينهن ڌنڌلو ٿيندو پيو وڃي.

هن معاشي ڌُٻڻ جو اندازو رڳو انهن خوفناڪ انگن اکرن مان لڳائي سگهجي ٿو ته پاڪستان جو ڪل ٻاهريون قرض 125 ارب ڊالرن کان وڌي چڪو آهي، جنهن مان تقريبن 24 ارب ڊالرن کان وڌيڪ جي ادائيگي هر سال وياج ۽ اصل رقم جي صورت ۾ ڪرڻي پوي ٿي. ملڪ جي ڪل ٻاهرين قرض جو تقريبن 30 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو اڪيلي چين ۽ ان جي مالياتي ادارن جو آهي، جڏهن ته آءِ ايم ايف ۽ ٻين ادارن سان طئہ ٿيل سخت معاشي ٺاھن ملڪي معيشت جو ساهه ٻُوساٽي ڇڏيو آهي.

انهن حالتن ۾، تازو ئي پاڪستاني ناڻي واري وزير پاران آمريڪي ناڻي واري وزارت کان 10 ارب ڊالرن جي “ايمرجنسي ايڪسچينج اسٽيبلائيزيشن سهولت” (Exchange Stabilization Facility) گهرڻ جون خبرون ان ڳالھ جو واضح اشارو آهن ته اقتدار جي ايوانن جو جھڪاءُ هڪ ڀيرو ٻيهر واشنگٽن جي محور ڏانهن وڌي رهيو آهي. پر عالمي سياست ۾ مفت ۾ ڪجھه ناهي ملندو. آمريڪا پاران هن امڪاني روڪ رقم جي بدلي ايران جي معاملي ۾ ثالثي يا ٻيا اسٽريٽجڪ مطالبا پيش ڪرڻ هڪ انتهائي نازڪ جيو پوليٽيڪل ڄار آهي. واشنگٽن جي تاريخ شاهد آهي ته هُو ڪڏهن به ايڏي وڏي مالي سھولت بغير ڪنهن سخت اسٽريٽجڪ قيمت جي فراهم ناهي ڪندو. جيئن جيئن وچ اوڀر ۽ ايران جي چوڌاري جنگ جا بادل گهاٽا ٿي رهيا آهن، آمريڪا رڳو سفارتي سهولت ڪاريءَ تي راضي نه رهندو، بلڪه هن رقم جي عوض عسڪري لاجسٽڪس، انٽيليجنس تعاون ۽ فضائي حدن جو مطالبو ڪندو.

ان ھنڌ تان پاليسي سازن جي ترجيحي مفادن ۽ رياست جي بقا وچ ۾ هڪ خوفناڪ ٽڪراءَ جو آغاز ٿئي ٿو. پاڪستان جو عام شهري آءِ ايم ايف جي سخت شرطن، مهانگائي ۽ ڊالر جي ھڪ ھٽيءَ کان تنگ اچي معيشت کي چيني يوآن ۽ مقامي ڪرنسي جي مٽاسٽا تي منتقل ڪرڻ جا خواب ڏسي ٿو. پر الميو اهو آهي ته پاليسي ساز اشرافيه جو معاشي ۽ فڪري نظام مغرب سان جڙيل آهي. انهن جا اثاثا، ريٽائرمينٽ کان پوءِ جون پناهه گاهون ۽ ٻارن جو مستقبل بيجنگ ۾ نه پر لنڊن، واشنگٽن ۽ نيو يارڪ ۾ آهي. اهائي اها اسٽرڪچرل ڪمزوري آهي جنهن جي ڪري اقتداري قوتون چاهڻ جي باوجود به مغربي بلاڪ جو اثر مڪمل طور ڇڏڻ جي پوزيشن ۾ ناهن.

بھرحال، هن راند ۾ سڀ کان وڏي غلط فهمي اها سمجهڻ هوندي ته بيجنگ جي صبر جو پيمانو لامحدود آهي. اهو درست آهي ته پاڪستان جو جيو پوليٽيڪل وزن سري لنڪا يا ٻين مقروض ملڪن جهڙو ناهي. پاڪستان جي ائٽمي صلاحيت، ان جو اهم جاگرافيائي ۽ “انڊيا جي خلاف توازن” جو ڪارڊ چين لاءِ هڪ لازمي اسٽريٽجڪ ضرورت آهن. پر هن ضرورت جي به هڪ حد آهي. چين ايران جو سڀ کان وڏو معاشي ۽ اسٽريٽجڪ اتحادي آهي. جيڪڏهن پاڪستان ڊالرن جي عارضي چمڪ جي بدلي ايران جي خلاف بنجندڙ آمريڪي عسڪري يا لاجسٽڪ ڪئمپ جو حصو بنجڻ جي غلطي ڪئي، ته بيجنگ ان کي رڳو هڪ معمولي سفارتي لچڪ نه پر اسٽريٽجڪ دوکو (Strategic Betrayal) سمجهندو.

هن اسٽريٽجڪ عدم اعتماد جو نتيجو ڪيترو خوفناڪ ٿي سگهي ٿو، ان جو اندازو لڳائڻ ڏکيو ناهي. بيجنگ جيڪڏهن J-10C، JF-17 جهڙن ۽ ٻين ترقي يافته جنگي طيارن، ايويانڪس ۽ گائيڊڊ ميزائل سسٽم جي سپلاءِ لائين ۽ ٽيڪنيڪي مدد ۾ ٿوري به دير ڪري، ته پاڪستاني دفاع ڪجهه هفتن ۾ سنگين دٻاءُ جو شڪار ٿي سگهي ٿو. ۽ اها حقيقت به ڏينهن جي روشنيءَ وانگر عيان آهي ته آمريڪا، نئين دهليءَ کي ناراض ڪري ڪڏهن به پاڪستان کي چين جو متبادل عسڪري سامان يا دفاعي ضمانتون فراهم نه ڪندو.

هن بين الاقوامي راند جو سڀ کان دردناڪ ۽ المياتي پهلو اهو آهي ته فيصلا هاڻي خالص قومي مفاد ۽ ڊگھي مُدت واري اسٽريٽجڪ سوچ بدران، رڳو عارضي معاشي پيوند ڪاري ۽ بقا جي جنگ بڻجي چڪا آهن. پاڪستان کي ڏهاڪن کان هڪ سيڪيورٽي اسٽيٽ بڻائي رکيو ويو، پر ان جي قيمت اها چڪائڻي پئي ته اندروني سياسي خلفشار، شديد محاذ آرائي ۽ غير مستحڪم هائبرڊ ماڊل ملڪ کي ڪڏهن هڪ خود ڪفيل ۽ پائيدار معاشي قوت بڻجڻ ئي نه ڏنو. جڏهن به معاشي زوال هيٺين سطح کي ڇهي ٿو، جيو پوليٽيڪل بليڪ ميلنگ ذريعي ٻاهرين امداد جي هڪ عارضي ڊرپ لڳائي ويندي آهي. پر ان جو مستقل نتيجو عوام کي بي رحم ٽئڪسن، ڳاٽي ڀڳي مهانگائي ۽ نوجوانن جي خطرناڪ برين ڊرين جي صورت ۾ ڀوڳڻو پوي ٿو.

جيڪڏهن پاڪستان واقعي هن اسٽريٽجڪ ڌُٻڻ مان نڪرڻ چاهي ٿو، ته رڳو ٻاهرين امداد ۽ ڊالرن جي عارضي انجيڪشن تي انحصار ختم ڪري کيس هيٺين حڪمتِ عملي اختيار ڪرڻي پوندي:

پاڪستان کي وچ اوڀر ۾ آمريڪي عسڪري اتحاد جو حصو بنجڻ بدران خليجي ملڪن (سعودي عرب ۽ قطر) سان ملي هڪ فعال علائقائي سفارتي بلاڪ قائم ڪرڻ گهرجي جيڪو ايران ۽ آمريڪا وچ ۾ ڇڪتاڻ گھٽائڻ لاءِ غير جانبدار ثالثي ڪري.

عارضي قرض گهرڻ بدران چين ۽ پئرس ڪلب ٻنهي سان ملي هڪ متوازي “ڊيٽ ريسٽرڪچرنگ” (Debt Rescheduling) جو فريم ورڪ طئہ ڪيو وڃي، تہ جيئن سالياني 24 ارب ڊالرن جي ٻار کي گھٽ ۾ گھٽ ايندڙ 5 سالن لاءِ هلڪو ڪيو وڃي.

چيني يوآن ۽ مقامي ڪرنسيءَ ۾ ٻه طرفي تجارت کي رڳو بيانن تائين محدود رکڻ بدران عملي روپ ڏنو وڃي ۽ سي پيڪ جي ٻئي مرحلي کي فعال ڪري برآمدات ۾ اضافو ڪيو وڃي.

ٻاهرين جيو پوليٽيڪل بليڪ ميلنگ ذريعي پئسا ڪمائڻ بدران پنهنجي زرعي، تجارتي ۽ تاجر طبقي تي هڪجهڙو ٽئڪس لاڳو ڪيو وڃي ۽ غير پيداواريخرچن ۾ هنگامي ڪٽوتيون ڪيون وڃن.

وچ اوڀر جي بدلجندڙ صورتحال ۽ ايران آمريڪا ڇڪتاڻ دراصل هن ڊگھي جيو پوليٽيڪل راند جو فائنل رائونڊ ثابت ٿي رهي آهي. اهو بحران فيصلو ڪندو ته پاڪستان جي پرڏيهي ۽ معاشي پاليسيءَ جو اُٺ ڪهڙي پاسي ويهي ٿو. وچ ۾ رهڻ ۽ هڪ ئي وقت ٻن ٻيڙين تي سوار ٿيڻ جو وقت هاڻي ختم ٿي چڪو آهي. هاڻي يا ته معاشي شٽ ڊائون کان بچڻ لاءِ آمريڪي شرطن آڏو مڪمل جھُڪڻو پوندو جنهن جي قيمت چين جي دوريءَ جي صورت ۾ ڏيڻي پوندي، يا وري بيجنگ جي اسٽريٽجڪ دائري ۾ رهندي سخت اندروني معاشي سُڌارن جو رستو اختيار ڪرڻو پوندو.

جيڪڏهن هاڻي به ذاتي ترجيحن، عارضي ڊالرن جي انجيڪشن ۽ جيو پوليٽيڪل بليڪ ميلنگ جي پراڻن فارمولن تي انحصار ڪيو ويو، ته ياد رکو ته اندروني طور پچندڙ عوامي ۽ معاشي ٻرندڙ جبل ڪنهن به وقت هن سموري سياسي ۽ سفارتي شطرنج کي لپيٽي سگهي ٿو.

_____________