گليشيئر ظاھر ۾ تہ برف جا ھڪ ھنڌ بيٺل جبل نظر اچن ٿا، پر حقيقت ۾ اھي پهاڙن جي بلندين تي مسلسل متحرڪ رهن ٿا. جڏهن لکين ٽن برف، وسندڙ برف ۽ پٿر ٽڪرا ٿي ڌار ٿين ٿا، ته ڪجهہ سيڪنڊن ۾ نھايت خطرناڪ چُرپُر پيدا ٿئي ٿي. آبهوا جي تبديلي، گليشيئرن جو رجندڙ پاڻي ۽ پرمافراسٽ يعني سالن کان ڄمي ويل زمين، پٿر ۽ لَٽَ جو ڳرڻ جبلن واري علائقن جي حالتن کي تبديل ڪري رهيا آهن، جنهن سان گليشيئرن ۽ ان جي آسپاس جي لانھين تي اثر پوي ٿو. برفاني ڇپن کي روڪڻ ممڪن ناهي، پر اھڙين خطرناڪ تبديلين کي سڃاڻڻ ضروري آھي.
ڊاڪٽر حسن حميده
ڪيل، جرمني
ٽٽندڙ گليشيئر برفاني ڇپن جي شڪل ۾ جبلن تان ھيٺ ڪرڻ سبب نھايت خطرناڪ قدرتي آفت بڻجي سگهن ٿا. گليشيئر ظاھر ۾ تہ برف جا ھڪ ھنڌ بيٺل جبل نظر اچن ٿا، پر حقيقت ۾ اھي پهاڙن جي بلندين تي مسلسل متحرڪ رهن ٿا. جڏهن لکين ٽن برف، وسندڙ برف ۽ پٿر ٽڪرا ٿي ڌار ٿين ٿا، ته ڪجهہ سيڪنڊن ۾ نھايت خطرناڪ چُرپُر پيدا ٿئي ٿي. آبهوا جي تبديلي، گليشيئرن جو رجندڙ پاڻي ۽ پرمافراسٽ يعني سالن کان ڄمي ويل زمين، پٿر ۽ لَٽَ جو ڳرڻ جبلن واري علائقن جي حالتن کي تبديل ڪري رهيا آهن، جنهن سان گليشيئرن ۽ ان جي آسپاس جي لانھين تي اثر پوي ٿو.
ماٿرين جي تمام اوچائيءَ تي هر شئي خاموش نظر اچي ٿي، پر اهي نظارا ھڪ ھنڌ بيٺل ناهن. گليشيئر اڳتي وڌن ٿا، ڏارون پئجي وڃن ٿيون، ڳرندڙ پاڻي برف اندر داخل ٿئي ٿو ۽ گرميءَ جي پد ۾ تبديلي آسپاس جي پٿرن کي ڪمزور ڪري ٿي.
ڪڏهن ڪڏهن هڪ اوچتي تبديلي ئي برف جي وڏن پھاڙن کي ڀڃڻ لاءِ ڪافي هوندي آهي، جيڪا پوءِ برف، پٿر ۽ پاڻيءَ جي تباهي آڻيندڙ وھڪري ۾ تبديل ٿي پهاڙ تان هيٺ تيزيءَ سان اچي ٿي.
جڏهن گليشيئر پنهنجي گرفت وڃائي ٿو تڏھن گليشيئر جو هڪ وڏو حصو، لٽڪندڙ گليشيئر، يا برف جا اوچا منارا اوچتو ڊهي پون ٿا. ان جي پائداريءَ جو دارومدار ڪيترن ئي عنصرن تي هوندو آهي: برف جو وزن، زمين جي بناوت، هيٺين پٿرن جي حالت، گرميءَ جو پد ۽ پيل ڏارون.
جيڪڏهن گليشيئر پنهنجي هيٺين زمين يعني بنياد تان گرفت وڃائي ويهي ته ان جي حرڪت تيز ٿي ويندي آهي. ڏارن ۾ ويندڙ پاڻي بنياد تي دٻاءُ وڌائي ٿو، جنهن سان رڳڙ گھٽجي ٿي ۽ گليشيئر وڌيڪ آسانيءَ سان سِرڪي ٿو.
خطرو تڏهن وڌي وڃي ٿو جڏهن هي ٽٽل برف جو پھاڙ نئين برف، پٿرن ۽ مادي سان ملي وڃي ٿو، جنهن سان برفاني ڇپ هڪ تيز رفتاريءَ سان وسندڙ مادي جو روپ اختيار ڪري ٿي جيڪو گليشيئر کان پري تائين پکڙجي سگهي ٿو.
لکين ٽن برف جي رفتار جو دارومدار اوچائيءَ، مقدار، جزن ۽ زمين جي لانھينءَ تي هوندو آهي. ڪجھ تاريخي مثال ان جي تباه ڪن طاقت جي عڪاسي ڪن ٿا:
هواسيڪاران، پيرو (1970): هڪ سخت زلزلي جي ڪري 50 کان 100 ملين ڪيوبڪ ميٽر برف، پٿر ۽ ملبو هيٺ ڪريو. 280 کان 335 ڪلوميٽر في ڪلاڪ جي رفتار سان، هي 14.5 ڪلوميٽر پري يونگي (Yungay) شهر تائين پهچي ويو، جنهن ۾ 18,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا.
ڪولڪا گليشيئر، ڪاڪاسس (2002): برف ۽ پٿرن جو وڏو پھاڙ واديءَ مٿان ڊهي پيو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 125 ماڻهو فوت ٿيا.
چامولي، ڀارت (2021): رونٽي پِيڪ تان لڳ ڀڳ 27 ملين ڪيوبڪ ميٽر پٿر ۽ برف ٽٽي پئي، جنهن ٻن هائيڊرو پاور پراجيڪٽن کي سخت نقصان پهچايو ۽ 200 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي يا گم ٿي ويا.
آبهوا جي تبديلي حالتن کي بدلائي رهي آهي
گرمي پد وڌڻ سان دنيا جا گليشيئر گھٽجي رهيا آهن، پاڻيءَ جو توازن تبديل ٿي رهيو آهي، ۽ پرمافراسٽ ڳرڻ سان پهاڙي ديوارون ڪمزور ٿي رهيون آهن.
3 جولائي 2022 تي اٽليءَ جي ڊولومائيٽس ۾ واقع مارمولاڊا (Marmolada) گليشيئر تي هڪ وڏو حادثو پيش آيو. لڳ ڀڳ 70,400 ڪيوبڪ ميٽر برف ٽٽي، 2.3 ڪلوميٽر هيٺ هلي وئي، جنهن ۾ 11 جبل چاڙھو فوت ٿيا. جاچ مان معلوم ٿيو ته ان جو سبب غير معمولي گرمي ۽ پاڻيءَ جو تحرڪ هو.
هڪ آفت جنهن جي اڳڪٿي مشڪل آهي
برفاني ڇپن کي طبعي رڪاوٽن ذريعي روڪڻ ناممڪن آهي. جيتوڻيڪ سيٽلائيٽ، راڊار، جِي پِي ايس ۽ سيسمڪ سينسرز ذريعي نگراني ڪئي وڃي ٿي، پر بلڪل صحيح وقت جي اڳڪٿي ڪرڻ اڃا تائين ناممڪن آهي.
ڇاڪاڻ ته اڳڪٿي ممڪن ناهي، ان لاءِ زمين جي استعمال واري اڳواٽ رٿابندي امڪاني آفتن کان بچائي سگهي ٿي. انھيءَ حڪمت عمليءَ ھيٺ آباديون ۽ رستا خطرناڪ علائقن کان پري بڻايا وڃن. مربوط دفاعي نظام ھيٺ نقشي نگاري، سائنسي نگراني ۽ نڪرڻ جا پليٽ فارم ايمرجنسي پلاننگ لاءِ ضروري آهن.
__________
ڊاڪٽر حسن حُميدھ، جرمني
ڏکڻ ڪوريائي خابرو اداري دِي ايشيا اين جي انگريزي سروس جي ٿورن سان
