جڏهن شاگردن رياست جي واڳ سنڀالي! ڌارين خلاف ھلايل آسام تحريڪ جو عروج ۽ زوال

بنگلاديش مان غيرقانوني پناھگيرن جي لوڌ جي ڪري ڌرتيءَ ڌڻين کي اقليت ٿيڻ جو خوف آسام تحريڪ جو بنيادي سبب ھو. ووٽر لسٽن م پناھگيرن جا نالا شامل ھجڻ بہ آسام ۾ احتجاج جي باهه ٻاري ڇڏي ھئي. آسام جو مسئلو اڄ بہ جيئن جو تيئن آھي

آسام جي سياسي تاريخ ۾ 1980ع وارو ڏهاڪو هڪ اهڙو حيرت انگيز ۽ منفرد باب آهي، جتي نوجوانن جي هڪ تاريخي هلچل روايتي سياست جو رخ هميشه لاءِ تبديل ڪري ڇڏيو. هيءَ ڪهاڻي آهي هڪ اهڙي عظيم عوامي تحريڪ جي، جنهن پنهنجي ڌرتيءَ تي سڃاڻپ بچائڻ لاءِ نه رڳو وقت جي مرڪزي حڪومت کي گوڏا کوڙڻ تي مجبور ڪيو، پر تاريخ ۾ پهريون ڀيرو شاگردن جي هڪ تنظيم کي رياست جي اقتداري مسند تي ويهاريو. ڇهن سالن جي ڊگھي جدوجهد، تاريخي معاهدن، هڪ نوجوان ترين وڏي وزير جي عروج ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ پيچيده سياسي حقيقتن تي ٻڌل هي تفصيلي احوال پڙهندڙن لاءِ پيش ڪجي ٿو.

آسام جي تاريخ ۾ 1980ع وارو ڏهاڪو هڪ وڏي سياسي تبديليءَ جو دور هو، جڏھن تاريخ ۾ پهريون ڀيرو هڪ شاگرد تنظيم سڌي سنئين اقتدار جي ايوانن تائين پهتي. ان تحريڪ ۽ ان جي نتيجي ۾ ٺهندڙ حڪومت هندستان جي سياسي تاريخ جو هڪ منفرد باب آهي.

آسام تحريڪ (1979-1985): پسمنظر ۽ سبب

هيءَ هلچل بنيادي طور تي ڌارين ماڻهن جي خلاف تحريڪ (Anti-Foreigner Movement) جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي. ان جا مکيه ڪارڻ هي هئا:

غيرقانوني پناھگيرن جو مسئلو: 1971ع ۾ بنگلاديش جي آزاديءَ واري جنگ دوران ۽ ان کان پوءِ، وڏي انگ ۾ ماڻهو غيرقانوني طور سرحد پار ڪري آسام ۾ داخل ٿيا.

ثقافتي ۽ سياسي خطرو: آسام جي مقامي ماڻهن (آسامين) کي اهو خوف ٿيو ته ڌارين ماڻهن جي وڏي انگ ۾ آمد سبب هو پنهنجي ئي ڌرتيءَ تي اقليت ۾ تبديل ٿي ويندا ۽ سندن سياسي، معاشي ۽ ثقافتي حق کسي ويندا.

ووٽر لسٽن جو تڪرار: تحريڪ تڏهن زور ورتو جڏهن 1979ع ۾ هڪ تڪ جي ننڍي چونڊ دوران ووٽر لسٽن ۾ هزارين غيرقانوني پناھگيرن جا نالا سامهون آيا.

ان صورتحال ۾ آسام جي سڀ کان وڏي شاگرد تنظيم آل آسـام اسٽوڊنٽس يونين (AASU) ۽ “آسام گڻ سنگرام پريشت” گڏجي هڪ وڏي احتجاجي هلچل شروع ڪئي. هن تحريڪ کي آسام جي عوام جي ڀرپور حمايت حاصل هئي.

آسام معاهدو (Assam Accord) – 1985

ڇهن سالن تائين هلندڙ ان سخت هلچل، هڙتالن ۽ مظاهرن کانپوءِ نيٺ مرڪزي حڪومت کي گوڏا کوڙڻا پيا.

15 آگسٽ 1985ع تي، هندستان جي وزيراعظم راجيو گانڌي ۽ شاگرد اڳواڻن جي وچ ۾ هڪ تاريخي معاهدو ٿيو، جنهن کي “آسام معاهدو” چيو وڃي ٿو. ان معاهدي تحت طئہ ڪيو ويو ته:

25 مارچ 1971ع کان پوءِ آسام ۾ آيل سمورن ڌارين ماڻهن کي سڃاڻپ ڪري ملڪ بدر ڪيو ويندو ۽ آسام جي مقامي ماڻهن کي ثقافتي، سماجي ۽ سياسي تحفظ ڏنو ويندو.

1985 جون چونڊون ۽ شاگردن جي تاريخي ڪاميابي

معاهدي کانپوءِ، آسام تحريڪ جي شاگرد اڳواڻن عملي سياست ۾ حصو وٺڻ جو فيصلو ڪيو. انهن آسام گڻ پريشت (Asom Gana Parishad – AGP) جي نالي سان سياسي پارٽي ٺاهي.

تاريخي فتح: ڊسمبر 1985ع ۾ آسام ۾ اسيمبليءَ جون عام چونڊون ٿيون. آسام جي عوام روايتي پارٽين (جهڙوڪ ڪانگريس) کي رد ڪري، ان نئين ٺهيل شاگردن جي پارٽي (AGP) کي وڏي اڪثريت سان ڪامياب ڪيو.

نئين حڪومت: آسام گڻ پريشت صوبي ۾ پنهنجي حڪومت ٺاهي. تحريڪ جي مکيه اڳواڻ ۽ آل آسام اسٽوڊنٽس يونين جي اڳوڻي صدر پرفلا ڪمار مهنتا (Prafulla Kumar Mahanta) وڏي وزير طور قسم کنيو.

پرفلا ڪمار مهنتا جڏهن وڏو وزير ٿيو ته سندس عمر صرف 32 سال هئي. هو ان وقت هندستان جي تاريخ جو سڀ کان گهٽ عمر وارو وڏو وزير بڻجڻ جو اعزاز رکندڙ شخص هو.

آسام جي هيءَ هلچل ۽ چونڊن ۾ ڪاميابي دنيا جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نادر مثال آهي، جتي يونيورسٽي پڙهندڙ شاگردن هڪ وڏي عوامي تحريڪ جي قيادت ڪئي، ملڪ جي مرڪزي حڪومت سان معاهدو ڪيو، ۽ پوءِ چونڊن ذريعي اقتدار ۾ اچي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي. هن تحريڪ آسام جي سياست جو رخ هميشه لاءِ تبديل ڪري ڇڏيو.

پوءِ ڇا ٿيو

آسام جي ان تاريخي سياسي تبديليءَ کانپوءِ جيڪي واقعا پيش آيا، اهي سياسي توڙي سماجي لحاظ کان ڪافي پيچيده هئا.

آسام گڻ پريشت (AGP) جي اها پهرين حڪومت پنهنجو پنجن سالن جو مدو مڪمل نه ڪري سگهي. پهرين حڪومت (1985-1990): اها حڪومت ڊسمبر 1985ع کان نومبر 1990ع تائين هلي. ان دوران صوبي ۾ امن امان جي صورتحال خراب ٿي وئي، خاص طور تي هٿياربند تنظيم الفا (ULFA – United Liberation Front of Assam) جي سرگرمين سبب مرڪزي حڪومت نومبر 1990ع ۾ سندن حڪومت ختم ڪري رياست ۾ صدارتي راڄ  لاڳو ڪري ڇڏيو.

ٻيو دور (1996-2001): اڳتي هلي 1996ع جي چونڊن ۾ AGP ٻيهر اڪثريت حاصل ڪئي ۽ پرفلا ڪمار مهنتا ٻيو ڀيرو وڏو وزير بڻيو. هيءَ حڪومت 2001ع تائين هلي، پر ان کانپوءِ کين شڪست جو منهن ڏسڻو پيو.

پناھگيرن کي آسام مان نہ ڪڍي سگھيا

عملي طور تي، پناھگيرن کي آسام مان ڪڍڻ ممڪن نه ٿي سگهيو. آسام معاهدي ۾ جيتوڻيڪ غيرقانوني پناھگيرن جي سڃاڻپ ۽ ملڪ بدريءَ جو واعدو ڪيو ويو هو، پر کين ڪيترائي قانوني ۽ انتظامي رڪاوٽون پيش آيون.

قانوني پيچيدگيون: شهريت ثابت ڪرڻ يا ڪنهن کي غيرقانوني قرار ڏيڻ لاءِ وڏي پيماني تي ڪاغذي دستاويزن جي ضرورت هئي. بنگلاديش جي حڪومت ڪڏهن به اها راءِ تسليم نه ڪئي ته اهي ماڻهو سندن شهري آهن، جنهن ڪري انهن کي واپس موڪلڻ ناممڪن بڻجي ويو.

ووٽ بئنڪ جي سياست: مقامي سياستدانن ۽ پارٽين طرفان ان معاملي تي سُستيءَ جو مظاهرو ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته اهي مهاجر وڏو ووٽ بئنڪ بڻجي چڪا هئا.

جنهن وڏي مقصد لاءِ شاگردن تحريڪ هلائي هئي، اها حڪومت ۾ اچڻ کانپوءِ به پوري نه ٿي سگهي ۽ رڳو چند سئو ماڻهن کي ئي ملڪ بدر ڪيو ويو.

آسام گڻ پريشت (AGP) اڃان تائين هڪ سياسي پارٽي طور موجود آهي، پر اها پنهنجو اڳوڻو اثر ۽ آزاديءَ وارو وقار وڃائي ويٺي آهي.

اثر وڃائڻ جا سبب: حڪومت ۾ رهڻ دوران ڪرپشن جا الزام، الفا تحريڪ کي روڪڻ ۾ ناڪامي ۽ سڀ کان وڌيڪ “آسام معاهدي” تي مڪمل عملدرآمد نه ڪرائي سگهڻ سبب عوام ۽ خاص طور تي شاگرد طبقو ھنن کان سخت مايوس ٿيو.

اتحاد جي سياست: هاڻي اها پارٽي ايتري مضبوط ناهي رهي جو اڪيلي سر حڪومت ٺاهي سگهي. گذريل ڪجهه چونڊن کان وٺي اها مرڪز ۾ حڪمران پارٽي BJP (ڀارتيه جنتا پارٽي) سان سياسي اتحاد ڪري چونڊون وڙهندي اچي ٿي.

موجودہ صورتحال

آسام ۾ هن وقت به ڌارين ماڻهن وارو معاملو تمام حساس ۽ تڪراري آهي، پر هاڻي سياست جو رخ تبديل ٿي چڪو آهي.

 نيشنل رجسٽر آف سٽيزنز: سالن جي عدالتي ڪارروائيءَ کانپوءِ، سپريم ڪورٽ جي نگرانيءَ ۾ آسام جي شهرين جي هڪ نئين لسٽ (NRC) جاري ڪئي وئي. ان لسٽ مان تقريبن 19 لک ماڻهن کي خارج ڪيو ويو (يعني اهي پنهنجي شهريت ثابت نه ڪري سگهيا). تنهن هوندي به، انهن کي ملڪ بدر ناهي ڪيو ويو ۽ سندن مستقبل اڃان تائين لٽڪيل آهي.

شهريت ترميمي قانون: هندستان جي مرڪزي حڪومت طرفان پاس ڪيل نئين قانون (CAA) تحت پاڪستان، بنگلاديش ۽ افغانستان مان آيل غير مسلم پناهه گيرن کي شهريت ڏيڻ جو اعلان ڪيو ويو آهي. آسام جي مقامي عوام ان قانون جي سخت مخالفت ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندن راءِ موجب، هي قانون 1985ع واري تاريخي آسام معاهدي جي خلاف آهي، جيڪو مذهب جي فرق کانسواءِ هر غيرقانوني پناھگير کي ٻاهر ڪڍڻ جو حامي هو.

حڪومت جي صورتحال: آسام ۾ هن وقت بي جي پي جي حڪومت آهي ۽ آسام گڻ پريشت (AGP) ان حڪومت ۾ هڪ ننڍي ڀائيوار طور شامل آهي. اڄ جو آسامي نوجوان اڃان به سڃاڻپ جي ان لڙائيءَ ۾ پاڻ کي ڦاٿل محسوس ڪري ٿو.

____________

جيمناءِ جو لکيل ارٽيڪل. ايڊيٽنگ: نصير اعجاز