پاڪستان ۾ بہ نيپال جيان جابلو ٻوڏ درياھن تي ڊيمن ۽ بيراجن کي تباھ ڪري سگھي ٿي

موسمياتي تبديليءَ جي هن دور ۾ درياهن جو قدرتي وهڪرو بند ڪري وڏا ڊيم اڏڻ پنهنجي پيرن تي پاڻ ڪهاڙي هڻڻ جي برابر آهي. پاڪستان جا اُتريان علائقا زلزلي واري زون ۾ آھن. پاڪستان جاگرافيائي لحاظ کان هندوڪش، هماليا ۽ قراقرم جي انهن جابلو پٽين سان ڳنڍيل آهي جتي دنيا جا سڀ کان وڌيڪ گليشيئر موجود آهن. گلگت بلتستان ۽ خيبر پختونخواهه جي جابلو وادين ۾ 3,000 کان وڌيڪ گليشيئرل ڍنڍون(Glacial Lakes) ٺهي چڪيون آهن، جن مان 30 کان وڌيڪ انتهائي حساس ۽ خطري واري موڙ تي آهن. عالمي اخبار دِي گارجين موجب ڊيمن جي اڏاوت کي نه رڳو حادثن مهل، پر عام حالت ۾ به سائنسدان قدرتي ماحول لاءِ خطرناڪ قرار ڏين ٿا. 

پاڪستان جاگرافيائي لحاظ کان هندوڪش، هماليا ۽ قراقرم جي انهن جابلو پٽين سان ڳنڍيل آهي جتي دنيا جا سڀ کان وڌيڪ گليشيئر موجود آهن. گلگت بلتستان ۽ خيبر پختونخواهه جي جابلو وادين ۾ 3,000 کان وڌيڪ گليشيئرل ڍنڍون(Glacial Lakes) ٺهي چڪيون آهن، جن مان 30 کان وڌيڪ انتهائي حساس ۽ خطري واري موڙ تي آهن.

نصير اعجاز

نيپال ۾ تازو ھماليائي علائقي ۾ گليشيئر ۽ جبل جي ڇپ ڪرڻ واري واقعي بجلي گهرن، پلين، روڊن ۽ بنيادي ڍانچي کي پل ۾ تباھ ڪري ڇڏيو. گليشيئر جي ٽٽڻ سان 5.2 شدت جو اهڙو جهٽڪو پيدا ٿيو جنهن نديءَ جو وهڪرو روڪي منٽن اندر گپ، پٿرن ۽ پاڻيءَ جو انتھائي تيز وھڪرو هيٺين علائقن ڏانهن موڪلي ڏنو. اهو قدرتي حادثو دنيا ۽ خاص طور تي ڏکڻ ايشيا جي ماحولياتي ماهرن لاءِ هڪ وڏو اشارو آهي ته درياھن خاص ڪري جابلو علائقن ۾ ڊيم ۽ ھائيڊرو پاور پروجيڪٽس اڏڻ ڪيترو خطرناڪ ثابت ٿي سگهي ٿو.

ھڪ عالمي اخبار دِي اڪنامڪ ٽائيمز لکي ٿي تہ گلوبل وارمنگ ۽ موسمياتي تبديليءَ جي ڪري هندوڪش ۽ هيماليا پٽيءَ جا گليشيئر گرمي پد وڌڻ سبب تيزيءَ سان ڳري رهيا آهن. گليشيئر جي ڳرڻ سان جبلن جي چوٽين تي قدرتي طور برف ۽ پٿرن جي ڀت پٺيان پاڻيءَ جا تلاءَ يا ڍنڍون ٺهي پون ٿيون.

گليشيئرن جي سائنس موجب جڏهن گليشيئر جو ڪو وڏو ٽڪرو يا جبل جي ڪا ڇِپ ڍنڍ ۾ ڪرن ٿا، يا ڍنڍ جي قدرتي ڀت ڀڄي پئي ٿي، ته انھيءَ سان ايندڙ ٻوڏ کي Glacial Lake Outburst Flood چيو ويندو آهي. اهي ٻوڏون صرف پاڻي نه پر لکين ٽن گپ، پٿرن سان جڙيل برف ۽ وڏا وڏا پٿر ساڻ کڻي اچن ٿيون. درياھن تي اڏيل ڊيم گپ ۽ پٿرن جي اهڙي تيز رفتاريءَ کي برداشت ڪرڻ لاءِ ٺهيل نہ هوندا آهن. نتيجي ۾ ڊيم پاڻ هيٺين علائقن لاءِ ”واٽر بم“ بڻجي ويندو آهي.

ھماليائي پٽي يا ڏکڻ ايشيا جا جابلو علائقا ٽيڪٽونڪ پليٽن (Tectonic Plates) جي ٽڪراءَ واري زون تي واقع آهن. اتي زلزلن جا لڳاتار جهٽڪا اچڻ هڪ طبعي عمل آهي. زلزلي اچڻ سا ڊيم جي مکيه ديوار يا ڍانچي ۾ ڏارون پئجي سگهن ٿيون. زلزلي وقت رزروائر (ذخيري) ۾ موجود پاڻي Hydrodynamic Pressure پيدا ڪندو آهي، جيڪو ڊيم کي اندرين پاسي کان به ڊاهڻ جي ڪوشش ڪندو آهي. زلزلو جبلن تان پٿر ۽ مٽي ڊيم جي رزروائر ۾ اڇلائيندو آهي. جيڪڏهن وڏي مقدار ۾ مٽي ۽ پٿر ڊيم جي ڍنڍ ۾ ڪرندا ته پاڻي سوناميءَ جي ڇولين وانگر ڊيم جي مٿان کان اوور فلو ٿي ڊيم کي تباھ ڪري ڇڏيندو.

سائنسي نقطه نظر کان جابلو درياھن تي ڊيم اڏڻ سان تباهي ٿئي ٿي.

نيپال جي واقعي مان اسان کي ھيٺين ڳالھين جو سبق ملي ٿو: جڏھن گليشيئر ٽٽي ٿو يا زلزلو اچي ٿو تہ جبل تان ايندڙ گپ ۽ پاڻي درياهه کي عارضي طور تي بند ڪري ڇڏين ٿا اُتي ھڪ قدرتي وڏو ڊيم ٺھي وڃي ٿو ۽ جڏهن اهو عارضي قدرتي ڊيم ٽٽي ٿو ته هيٺ اڏيل انسان جي ٺاهيل ڊيم، هائيڊرو پاور پروجيڪٽس ۽ پلين سان ٽڪرائجي وڏي تباھي آڻي ٿو. مصنوعي ڊيم ٽٽڻ جي صورت ۾، لکين گيلن پاڻي جابلو گپ سان ملي هيٺين ميداني علائقن، روڊن، شهرن ۽ وادين کي مڪمل طور تي تباھ ڪري ڇڏيندو آهي.

ھڪ ٻي عالمي اخبار دِي گارجين موجب ڊيمن جي اڏاوت کي نه رڳو حادثن مهل، پر عام حالت ۾ به سائنسدان قدرتي ماحول لاءِ خطرناڪ قرار ڏين ٿا.  ڊيم درياهه جي قدرتي مٽيءَ کي روڪي ڇڏيندا آهن. جنهن سان ڊيم جي ذخيري واري گنجائش سال به سال گھٽجي ويندي آهي ۽ غير متوقع ٻوڏ وقت پاڻي سنڀالڻ جي صلاحيت ختم ٿي ويندي آهي. درياھ مان قدرتي مٽي روڪجڻ ڪري هيٺين ميداني توڙي ساحلي علائقن ۽ ڊيلٽا ۾ زمين جي تباھي ٿيندي آھي ۽ سمنڊ جي چاڙهه جو خطرو وڌي ويندو آهي.  ڊيمن ۾ هڪ هنڌ اربين ٽن پاڻي گڏ ڪرڻ سان ڌرتيءَ جي پيٽ تي غير معمولي دٻاءُ پوي ٿو، جنهن سان سمهيل ٽيڪٽونڪ فالٽس جاري ٿي مقامي سطح تي نوان زلزلا پيدا ڪري سگهن ٿا.

نيپال جي تازي گليشيئر واري تباهيءَ مان دنيا کي سبق حاصل ڪرڻ گهرجي ته موسمياتي تبديليءَ جي هن دور ۾ درياهن جو قدرتي وهڪرو بند ڪري وڏا ڊيم اڏڻ پنهنجي پيرن تي پاڻ ڪهاڙي هڻڻ جي برابر آهي.

جتي زلزلي ۽ گليشيئر ڳرڻ جو خطرو هجي، اتي وڏا ڪنڪريٽ جا ڊيم ۽ بايو-ڊائورسٽي کي نقصان پهچائيندڙ انفراسٽرڪچر فائديمند ٿيڻ بدران هڪ وڏي تباھيءَ جو ڪارڻ بڻجن ٿا.

نيپال ۾ هيماليائي ٻوڏ ۽ گليشيئرن جي ٽٽڻ جي تازن واقعن مان پاڪستان، خاص ڪري اترين جابلو علائقن ۽ سنڌونديءَ جي سموري نظام لاءِ انتهائي اهم سبق ملن ٿا. پاڪستان جاگرافيائي لحاظ کان هندوڪش، هماليا ۽ قراقرم جي انهن جابلو پٽين سان ڳنڍيل آهي جتي دنيا جا سڀ کان وڌيڪ گليشيئر موجود آهن. گلگت بلتستان ۽ خيبر پختونخواهه جي جابلو وادين ۾ 3,000 کان وڌيڪ گليشيئرل ڍنڍون(Glacial Lakes) ٺهي چڪيون آهن، جن مان 30 کان وڌيڪ انتهائي حساس ۽ خطري واري موڙ تي آهن.

گليشيئر ٽٽڻ يا جبلن جون ڇپون ڪرڻ سان ايندڙ گپ ۽ پٿرن سان ڀريل ٻوڏ اترين علائقن جي هائيڊرو پاور پروجيڪٽس ۽ روڊن کي تباهه ڪري سگهي ٿي. جيڪڏهن اهڙي اوچتي ٻوڏ ديامير ڀاشا، داسو يا ترٻيلا جهڙن وڏن ڊيمن سان اچي ٽڪرائجي، ته پاڻيءَ جو دٻاءُ ۽ مٽي (Siltation) ڊيمن جي گنجائش ۽ ساخت لاءِ سخت پريشان ڪندڙ ثابت ٿي سگهي ٿي.

پاڪستان جا اتريان علائقا شديد زلزلي واري زون (High Seismic Zone) ۾ اچن ٿا. نيپال ۾ زمين جي گهٽ شدت جي جهٽڪي سان به ملبو روڪجي وڏي ٻوڏ جو سبب بڻيو. تصور ڪريو تہ پاڪستان ۾ زلزلن ۽ گليشيئر رجڻ واري زون ۾ وڏا ڪنڪريٽ جا ڊيم اڏڻ سان ڪيڏي وڏي تباھي اچي سگھي ٿي. زلزلي يا قدرتي ملبي جي ڪري جڏهن ڪو ذخيرو اوور فلو ٿئي ٿو ته اھو لھوارو اڏيل پلين، بئراجن ۽ آبادين کي به وهائي وٺي ويندو آهي.

سنڌو درياهه جو نظام هڪ ئي وهڪري سان ٻڌل آهي. اتر ۾ پيدا ٿيندڙ ڪنهن به طوفاني حالت يا ذخيري جي ٽٽڻ جو سڌو ۽ تباهه ڪندڙ اثر مٿين ميداني علائقن کان ٿيندو سنڌ جي بئراجن ۽ ڊيلٽا تائين پهچي ٿو.

نيپال وانگر جيڪڏهن غير متوقع طور تي لکين ٽن گپ، مٽي ۽ پٿر درياهه سان گڏ اچن ته سنڌ جي بئراجن (گڊو، سکر ۽ ڪوٽڙي بئراج) جا دروازا ڌڪ جھلي نہ سگھندا، جنهن سان سنڌ ۾ ٻوڏ جو خطرو گهڻو وڌي ويندو. وڏن ذخيرن جي اڏاوت سان اڳ ئي سنڌ تائين مٽي ۽ مٺو پاڻي گهٽ پهچي ٿو، پر جڏهن اهڙيون غير متوقع ٻوڏون اچن ٿيون ته اهو نظام مڪمل غير متوازن ٿي پوي ٿو.

نيپال جي واقعي مان اهو سائنسي واضح اشارو ملي ٿو ته زلزلي ۽ گليشيئر واري پٽيءَ ۾ روايتي وڏا ڪنڪريٽ ڊيم ٺاهڻ بدران ماحول دوست ۽ لچڪدار پاليسيون اپنائڻ گھرجن.

ٻيو تہ درياهن جا قدرتي وهڪرا بند ڪرڻ بدران درياهه جي پٽيءَ کي قبضن کان آجو رکڻ Run-of-the-River جهڙن ننڍن، غير ذخيرائي هائيڊرو پروجيڪٽس کي ترجيح ڏيڻ گھرجي. قدرتي نظام ۽ جابلو جاگرافيءَ سان محاذ آرائي ڪرڻ کان پاسو ڪيو وڃي. پاڪستان کي پنهنجي پاڻيءَ جي منصوبه بندي مٿين جابلو علائقن جي خطري کي سامهون رکي نئين سر ڪرڻ جي سخت ضرورت آهي.

سنڌوندي جيئن تہ سنڌ لاءِ شھ رڳ جي حيثيت رکي ٿي تنھنڪري اسان کي پنھنجو فڪر ڪرڻ لازمي آھي. سنڌو ندي دنيا جي انهن چند درياھن مان هڪ آهي جيڪي هماليائي جبلن تان پاڻ سان گڏ سڀ کان وڌيڪ قدرتي لَٽُ، مٽي ۽ معدنيات (Sediments) وهائي آڻيندا آهن. تحقيقات موجب سنڌوندي ساليانو اٽڪل 400 ملين ٽن لَٽُ آڻيندي هئي. جڏهن اتر ۾ وڏا ڊيم اڏيا ويا، ته درياهه جي وهڪري سان ايندڙ قدرتي لَٽُ ڊيمن جي رزروائر جي تري ۾ گڏ ٿيڻ لڳو. اھو ئي سبب آھي جو تربيلا ڊيم پنهنجي شروعاتي ذخيري واري گنجائش جو 30 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو رڳو لَٽُ ڀرجڻ  سبب وڃائي چڪو آهي.

ڊيمن ۾ لَٽُ ڀرجڻ سان پاڻي سنڀالڻ جي صلاحيت سال به سال گھٽجي ٿي. جڏهن اتر ۾ وڌيڪ برساتون يا گليشيئر رجڻ وارا واقعا ٿين ٿا، ته ڊيمن وٽ پاڻي روڪڻ جي گنجائش نه هجڻ ڪري لکين ڪيوسڪ پاڻي هيٺين علائقن ڏانهن ڇڏيو وڃي ٿو، جنهن سان سنڌ ۾ ٻوڏ جي شدت گهڻو وڌي وڃي ٿي.

سنڌونديءَ جو ڊيلٽا جيڪو ڪڏهن ايشيا جي سرسبز ۽ شاداب ڊيلٽائن مان هڪ هو، سو ڊيمن ۽ بئراجن جي اڏاوت سبب سخت بحران جو شڪار آهي. ڊيلٽا جي حياتياتي بقا لاءِ مٺي پاڻيءَ سان گڏ اها قدرتي مٽي يعني لَٽُ بيحد ضروري هئي، جيڪا سمنڊ جي لهرن کي پٺتي ڌڪيندي هئي ۽ نئين زمين ٺاهيندي هئي. ڊيمن جي ڪري اها مٽي 90 سيڪڙو کان وڌيڪ اڳتي پهچڻ کان رُڪجي چڪي آهي.

مٺي پاڻيءَ ۽ لَٽَ جي روڪجڻ ڪري سمنڊ تيزيءَ سان سنڌ جي ساحلي پٽيءَ تي قبضو ڪري رهيو آهي. ٺٽي ۽ بدين ضلعن جي 20 لک اڪڙ کان وڌيڪ زرعي زمين سمنڊ ڳڙڪائي آهي، جنهن سبب لکين مقامي ماڻهو (خاص ڪري مهاڻا ۽ هاري) لڏپلاڻ ڪرڻ تي مجبور ٿيا آهن.

سنڌ جو ساحلي ماحولياتي نظام سمنڊ ۽ مٺي پاڻيءَ جي ميلاپ تي ٻڌل هو. تمر جا ٻيلا سمنڊ جي طوفانن ۽ ڪٽائيءَ آڏو هڪ قدرتي ڍال جو ڪم ڪن ٿا. انهن ٻيلن جي واڌ ويجهه لاءِ سنڌونديءَ جي مٺي پاڻيءَ ۽ خاص مٽيءَ جي ضرورت هوندي آهي. پاڻي نه پهچڻ ڪري تمر جا ٻيلا ختم ٿي رهيا آهن. سنڌونديءَ جي خاص مڇي پلو ۽ انڊس ڊولفن جو نسل پاڻيءَ جي گھٽتائي ۽ درياھي وهڪري ۾ رڪاوٽن سبب سخت خطري ۾ آهي. پلو سمنڊ مان نڪري مٺي پاڻيءَ لاءِ سنڌونديءَ جو رخ ڪندو هو، پر بئراجن ۽ ڊيمن جي اڏاوت سندس قدرتي رستو بند ڪري ڇڏيو.

سائنسي نقطي نگاهه کان، سنڌونديءَ تي رڳو اترين علائقن جي بجلي يا پاڻيءَ جي ضرورتن کي سامهون رکي اڏاوتون ڪرڻ سان هيٺئين طبعي زون (خاص ڪري سنڌ) کي وڏو ماحولياتي ۽ اقتصادي نقصان پهچايو ويو آهي.

ڊيمن ۾ گڏ ٿيندڙ سلٽيشن پوري نظام جي عمر گھٽائي رهي آهي، جڏهن ته سنڌ جو ڊيلٽا مٺي پاڻيءَ ۽ لَٽَ لاءِ واجھائي رهيو آهي. ماحولياتي انصاف ۽ سائنسي اصولي مئنيجمينٽ تقاضا ڪري ٿي ته سنڌونديءَ کي هڪ جيئرو حياتياتي نظام سمجھي ڪوٽڙي بئراج کان هيٺ سمنڊ تائين گهربل منصفاڻو پاڻي روزانو گھٽ ۾ گھٽ 10 MAF ۽ قدرتي وهڪرو بحال ڪيو وڃي.

______________

نصير اعجاز صحافي آھي ۽ ڪراچيءَ ۾ رھي ٿو