ايڇ آءِ وي (HIV) جي وڌندڙ ڪيسن، خاص طور تي ٻارن ۾، هڪ انتهائي ڳڻتي جوڳي صورتحال پيدا ڪري ڇڏي آهي، جيڪا آهستي آهستي هڪ وڏي عوامي صحت جي بحران ۾ تبديل ٿي رهي آهي. هيءُ رڳو هڪ بيماري جو مسئلو ناهي، پر اهو اسان جي ، سماجي روين، انتظامي ڪمزورين ۽ پاليسي سطح تي موجود خامين جو گڏيل عڪس آهي. جيڪڏهن اسان هن صورتحال کي سنجيدگي سان نه ورتو ته ايندڙ سالن ۾ هي بحران وڌيڪ خطرناڪ شڪل اختيار ڪري سگهي ٿو.
2025 تائين پاڪستان ۾ رجسٽرڊ ڪيسن جو انگ 80 هزار کان وڌي ويو. اندازي موجب، اصل متاثر ماڻهن جو انگ 3 لک کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻته ڪيترائي ڪيس رپورٽ ئي ناهن ٿيندا.
صوبي وار انگن اکرن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنجاب ۽ سنڌ سڀ کان وڌيڪ متاثر آهن. وڏن شهرن جهڙوڪ ڪراچي ۽ لاهور ۾ ڪيسن جو تعداد وڌيڪ آهي. جڏهن ته بلوچستان ۽ ٻين علائقن ۾ به آهستي آهستي ڪيسن ۾ اضافو ٿي رهيو آهي.
علي نواز راهمون
سنڌ سميت سڄي پاڪستان ۾ ايڇ آءِ وي (HIV) جي وڌندڙ ڪيسن خاص طور تي ٻارن ۾ هڪ انتهائي ڳڻتي جوڳي صورتحال پيدا ڪري ڇڏي آهي، جيڪا آهستي آهستي هڪ وڏي عوامي صحت جي بحران ۾ تبديل ٿي رهي آهي. هيءُ رڳو هڪ بيماري جو مسئلو ناهي، پر اهو اسان جي ، سماجي روين، انتظامي ڪمزورين ۽ پاليسي سطح تي موجود خامين جو گڏيل عڪس آهي. جيڪڏهن اسان هن صورتحال کي سنجيدگي سان نه ورتو ته ايندڙ سالن ۾ هي بحران وڌيڪ خطرناڪ شڪل اختيار ڪري سگهي ٿو.
تازن انگن اکرن موجب، سنڌ ۾ روزانو بنيادن تي نوان ايڇ آءِ وي ڪيس سامهون اچي رهيا آهن، جن ۾ هڪ اهم تعداد ٻارن جو آهي. هي ڳالهه وڌيڪ پريشان ڪندڙ آهي، ڇاڪاڻته ٻار ڪنهن به خطري واري روين ۾ شامل ناهن هوندا. ان جو مطلب آهي ته وائرس جي منتقلي جا ذميوار سبب سماجي يا ذاتي نه، پر گهڻو ڪري نظامي ۽ طبي لاپرواهي سان لاڳاپيل آهن.
ايڇ آءِ وي هڪ اهڙو وائرس آهي جيڪو انساني مدافعتي نظام کي آهستي آهستي ڪمزور ڪري ڇڏي ٿو. جيڪڏهن وقت سر علاج نه ڪيو وڃي ته اهو ايڊز (AIDS) جي صورت اختيار ڪري سگهي ٿو، جيڪا زندگي لاءِ انتهائي خطرناڪ آهي. پر اهم ڳالهه اها آهي ته ايڇ آءِ وي جي روڪٿام ممڪن آهي، ڇاڪاڻته ان جي منتقلي جا ذريعا واضح آهن، جهڙوڪ غير محفوظ رت جي منتقلي، غير جراثيم ڪيل سرنجن جو استعمال، غير محفوظ جنسي لاڳاپا، ۽ ماءُ کان ٻار ڏانهن منتقلي.
سنڌ ۾ ڪيترن ئي ڪيسن جي جاچ مان اهو ظاهر ٿيو آهي ته ڪيترائي ٻار اهڙا آهن جن ۾ وائرس ماءُ کان منتقل نه ٿيو آهي. اهو واضح ڪري ٿو ته طبي ادارن ۾ ٿيندڙ لاپرواهي وائرس جي ڦهلاءَ جو وڏو سبب آهي. اسپتالن ۽ نجي ڪلينڪن ۾ سرنجن جو ٻيهر استعمال، اوزارن جي صحيح جراثيم ڪشي نه ٿيڻ، ۽ انفيڪشن ڪنٽرول جي اصولن تي عمل نه ٿيڻ، اهڙا عنصر آهن جيڪي صورتحال کي وڌيڪ خراب ڪن ٿا.
ماهرن جو چوڻ آهي ته جيڪڏهن سرنج جي سوئي تبديل ڪئي وڃي پر ساڳي سرنج جو جسم ٻيهر استعمال ڪيو وڃي، ته به وائرس منتقل ٿي سگهي ٿو. ان کان علاوه، ڪيترن ئي صحت مرڪزن ۾ دستانن جو استعمال، هٿن جي صفائي، ۽ ٻين بنيادي حفاظتي قدمن تي به صحيح نموني عمل نٿو ڪيو وڃي. نتيجي طور، اسپتالون جيڪي شفا جا مرڪز هجڻ گهرجن، اهي بيمارين جي ڦهلاءَ جا مرڪز بڻجي وڃن ٿيون.
ان مسئلي جو هڪ اهم سماجي پاسو به آهي. پاڪستان ۾ اڃا تائين انجيڪشن کي وڌيڪ اثرائتو علاج سمجهيو وڃي ٿو. مريض پاڻ ڊاڪٽرن تي زور ڏين ٿا ته کين ٽيڪو لڳايو وڃي، جنهن سبب انجيڪشن جو غير ضروري استعمال وڌي وڃي ٿو. جڏهن وسيلن جي کوٽ هجي ته اهڙي صورتحال ۾ سرنجن جو ٻيهر استعمال ٿيڻ جا امڪان وڌي وڃن ٿا.
رت جي منتقلي پڻ هڪ اهم عنصر آهي. ڪيترين نجي بلڊ بئنڪن ۾ رت جي صحيح اسڪريننگ نه ٿيڻ سبب ايڇ آءِ وي سميت ٻين بيمارين جي منتقلي جو خطرو وڌي وڃي ٿو. خاص طور تي انهن علائقن ۾ جتي نگراني جو نظام ڪمزور آهي، اتي اهو مسئلو وڌيڪ شديد ٿي وڃي ٿو.
هن بحران جو سڀ کان وڏو اثر انهن ٻارن ۽ انهن جي خاندانن تي پوي ٿو، جيڪي نه صرف بيماري سان مقابلو ڪن ٿا، پر سماجي بدنامي، اڪيلائي ۽ نفسياتي دٻاءُ جو به شڪار ٿين ٿا. ڪيترن ئي ٻارن کي اسڪولن ۾ داخل ٿيڻ کان روڪيو وڃي ٿو يا انهن سان امتيازي سلوڪ ڪيو وڃي ٿو. اهڙو رويو نه صرف غير انساني آهي، پر بيماري جي روڪٿام لاءِ به نقصانڪار آهي، ڇاڪاڻته ماڻهو خوف جي ڪري ٽيسٽ ڪرائڻ کان پاسو ڪن ٿا.
ان صورتحال ۾ حڪومت ۽ صحت جي ادارن جو ڪردار انتهائي اهم آهي. پاڪستان ۾ “نيشنل ايڊز ڪنٽرول پروگرام” تحت ڪيترائي قدم کنيا ويا آهن، جن ۾ ايڇ آءِ وي جي ٽيسٽنگ، علاج ۽ آگاهي شامل آهن. ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 96 ART (Antiretroviral Therapy) سينٽرز قائم ڪيا ويا آهن، جتي مريضن کي مفت علاج ۽ ڪائونسلنگ فراهم ڪئي وڃي ٿي. انهن سينٽرن ذريعي هزارين مريض پنهنجي زندگي بهتر نموني سان گذاري رهيا آهن.
سنڌ ۾ به ڪراچي، حيدرآباد، لاڙڪاڻو، سکر ۽ ٻين شهرن ۾ ART سينٽرز قائم آهن، جيڪي نه صرف علاج پر ٽيسٽنگ ۽ آگاهي ۾ به اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. پر ان باوجود، ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته انهن سينٽرن جو دائرو وڌيڪ وڌايو وڃي، خاص طور تي پٺتي پيل علائقن ۾.
2024 ۽ 2025 جا انگ اکر صورتحال جي سنگيني کي واضح ڪن ٿا. 2024 ۾ هزارين نوان ڪيس رپورٽ ٿيا، جڏهن ته 2025 تائين پاڪستان ۾ رجسٽرڊ ڪيسن جو انگ 80 هزار کان وڌي ويو. اندازي موجب، اصل متاثر ماڻهن جو انگ 3 لک کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻته ڪيترائي ڪيس رپورٽ ئي ناهن ٿيندا.
صوبي وار انگن اکرن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنجاب ۽ سنڌ سڀ کان وڌيڪ متاثر آهن. وڏن شهرن جهڙوڪ ڪراچي ۽ لاهور ۾ ڪيسن جو تعداد وڌيڪ آهي. جڏهن ته بلوچستان ۽ ٻين علائقن ۾ به آهستي آهستي ڪيسن ۾ اضافو ٿي رهيو آهي.
ايڇ آءِ وي جي روڪٿام لاءِ ڪيترائي طريقا موجود آهن. محفوظ جنسي لاڳاپا، صاف سرنجن جو استعمال، محفوظ رت جي منتقلي، ۽ حامله عورتن جي ٽيسٽنگ، اهڙا قدم آهن جيڪي وائرس جي ڦهلاءَ کي روڪي سگهن ٿا. ان کان علاوه، PrEP ۽ PEP جهڙيون جديد دوائون به موجود آهن، جيڪي خطري کي گهٽ ڪري سگهن ٿيون.
علاج جي حوالي سان، جيتوڻيڪ ايڇ آءِ وي جو مڪمل علاج موجود ناهي، پر ART ذريعي مريض هڪ عام زندگي گذاري سگهي ٿو. هي علاج وائرس کي ڪنٽرول ۾ رکي ٿو ۽ ان جي منتقلي جو خطرو گهٽائي ٿو.
ان سڀني حقيقتن جي روشني ۾، اهو واضح آهي ته ايڇ آءِ وي جو وڌندڙ ڦهلاءُ صرف هڪ طبي مسئلو ناهي، پر هڪ سماجي، اخلاقي ۽ انتظامي چئلينج آهي. جيڪڏهن اسان هن مسئلي کي حل ڪرڻ چاهيون ٿا ته اسان کي گڏيل ڪوششن جي ضرورت آهي.
حڪومت کي گهرجي ته انفيڪشن ڪنٽرول جا سخت معيار لاڳو ڪري ۽ انهن تي سختي سان عمل ڪرائي. نجي ڪلينڪن ۽ بلڊ بئنڪن جي نگراني کي بهتر بڻايو وڃي. طبي عملي جي تربيت کي يقيني بڻايو وڃي، ۽ غير محفوظ عملن خلاف سخت ڪارروائي ڪئي وڃي.
ساڳئي وقت، عوامي شعور پيدا ڪرڻ به انتهائي ضروري آهي. ماڻهن کي آگاهه ڪرڻ گهرجي ته هر بيماري لاءِ انجيڪشن ضروري ناهي، ۽ غير ضروري ٽيڪن کان پاسو ڪيو وڃي. ان سان گڏ، ايڇ آءِ وي سان متاثر ماڻهن سان همدردي وارو رويو اختيار ڪرڻ گهرجي، ته جيئن هو بغير خوف جي علاج حاصل ڪري سگهن.
آخر ۾، اهو چوڻ مناسب ٿيندو ته ايڇ آءِ وي جو وڌندڙ خطرو اسان لاءِ هڪ خبرداري آهي. جيڪڏهن اسان اڄ سنجيدگي سان قدم کنيا ته اسان هن بحران کي ڪنٽرول ڪري سگهون ٿا، پر جيڪڏهن اسان غفلت جاري رکي ته مستقبل ۾ حالتون وڌيڪ خراب ٿي سگهن ٿيون. هر ٻار جي زندگي قيمتي آهي، ۽ ان جي حفاظت اسان سڀني جي گڏيل ذميواري آهي.
________________
ليکڪ هڪ سوشل ڊولپمينٽ پروفيشنل آهي.
anrahimoo@gmail.com
