ڪراچيءَ جو اصل نالو ڏندڪٿا سان نہ، پر سمنڊ جي گهرائيءَ سان جُڙيل آهي

ڪراچيءَ جو نالو ڪنهن عورت جي نالي پويان نہ، پر هتان جي سامونڊي پاڻيءَ جي اٿاھ گهرائيءَ سبب پيو آهي. ڪراچيءَ جي اصل نالي تائين پهچڻ لاءِ اسان کي بيٺڪيت  جي دور جي لک پڙھ کي ڏسڻو پوندو، اٺين صديءَ جي وچ ڌاري، سنڌ جي عظيم صوفي شاعر شاھ عبداللطيف ڀٽائيءَ جي بيتن کي ڏسڻو پوندو. پنهنجي شاهڪار تخليق ”شاھ جو رسالو“ ۾، ڀٽائي سرڪار هڪ پورو باب ”سر گھاتو“ (جاکوڙي مهاڻن ۽ ٽوٻن جو داستان)، سنڌو ڪناري جي ساحلي لوڪ ڪهاڻين ۽ سامونڊي مهاڻن، ٽوٻن ۽ وڻجارن لاءِ ارپيو آهي.

ڪراچيءَ جو هي طبعي بندرگاھ پنهنجي جاگرافيائي بيهڪ ۾ الڳ هو؛ هيءُ هڪ اهڙو گهات هو جتي سمنڊ جو ڇڇو پاڻي اوچتو هڪ خطرناڪ ۽ گهري وهڪري (Vortex) ۾ تبديل ٿي ويندو هو. قديم سامونڊي جاکوڙي مهاڻن ۽ ميربحرن لاءِ اهو علائقو رڳو ”ڪلاچ“ هو—يعني هڪ نهايت گهري جاءِ. وقت گذرڻ سان گڏ، صرفي ۽ نحوي تبديلين لفظ جي صورت بدلائي ڇڏي.

ڊاڪٽر نثار احمد سولنگي                                           

ڪجھ وقت اڳ سوشل ميڊيا تي عام ساٿين سان گڏ ڪجھ ساڃاھوندن سوال ڪيو ھئو تہ جيڪڏھن ڪراچي سنڌ ھئي تہ پوء ڀٽائيءَ جي شاعريءَ ۾ ڇو ناھي ?.

اچو تہ ڱڏجي ان جو جواب ڳوليون                                   

پيڙھين (نسلن) کان پاڪستان جي هن سڀ کان وڏي مهاڳڙھ (ميٽروپولس) جا رهواسي هڪڙي روايتي مڃتا کي سيني سان لائي ويٺا آهن تہ اسان جي هن شهر جو نالو مائي “ڪولاچي” نالي هڪ بهادر ۽ سٻاجهي سورميءَ تان پيو آهي. اها هڪ خوبصورت ڪهاڻي آهي، جنهن ۾ ميربحرن جو هڪ ڳوٺ (ڪولاچيءَ جو ڳوٺ) ۽ هڪ اهڙي عظيم عورت جو اھڃاڻ آهي جنهن سمنڊ جي هيبتناڪ ويرن سان مهاڏو اٽڪايو. پر تاريخ، جڏهن رومانويت جي پردن کان آزاد ٿي، تاريخي ٻوليائي/ لسانيات (Historical Linguistics) ۽ ڪلاسيڪل ادب جي اک سان ڏٺي وڃي ٿي، تڏهن هڪ بلڪل مختلف سچائيءَ تان پردو کڻي ٿي. ڪراچيءَ جو نالو ڪنهن عورت جي نالي پويان نہ، پر هتان جي سامونڊي پاڻيءَ جي اٿاھ گهرائيءَ سبب پيو آهي. ڪراچيءَ جي اصل نالي تائين پهچڻ لاءِ اسان کي بيٺڪيت  جي دور جي لک پڙھ کي ڏسڻو پوندو، اٺين صديءَ جي وچ ڌاري، سنڌ جي عظيم صوفي شاعر شاھ عبداللطيف ڀٽائيءَ جي بيتن کي ڏسڻو پوندو. پنهنجي شاهڪار تخليق ”شاھ جو رسالو“ ۾، ڀٽائي سرڪار هڪ پورو باب ”سر گھاتو“ (جاکوڙي مهاڻن ۽ ٽوٻن جو داستان)، سنڌو ڪناري جي ساحلي لوڪ ڪهاڻين ۽ سامونڊي مهاڻن، ٽوٻن ۽ وڻجارن لاءِ ارپيو آهي:

مالڪَ ڀڄايَنِ مولهيا، مَٿان رات پئي،

اوليون اُجَهڻ لڳيون، ويا ونجهہ وھي،

ڪَلاچِيان ڪَهي، ڪَڏھن ڪونہ آئِيو

​ڪو جو قَهرُ ڪلاچُ ۾، گهڙي سو نِئي،

خبر ڪونہ ڏِئي، تہ رَڇَ ڪُڄاڙي رَنڊيا

​ڪالهہ ڪلاچيءَ ويا، ڇَٽيُون ڳڻي ڇُڳير،

ڀائُرن ڀيرو نہ ڪيو، اُدَنِ ڪي اويرَ،

اھڙي خاصي کير، ڪُنَ وَرائي جَهلي

​ھڏُ نہ سُڄي ساٽئين، ڪُن ڪلاچيءَ پار،

ڪنهن ٻي تَڙ نهار، گهاتُن سَندا مڪڙا.

​ڪالهہ ڪلاچيءَ ويا، گهاتُو ڪَري گهُور،

مادر ملاحن جا، ويٺي سَهان سُورَ،

مون کي ڪري ملوُرَ، اُونهِي ويا اوھري.

​اوهين جا لُڏو لوڏ، ايءَ پر گهـاتوُئـڙن جـي،

ڪُن ڪلاچيءَ ڪوڏ، سُکِ نه ستا ڪڏهين.

​ڪلاچيءَ جي ڪُنَ ۾، پيئي ڪا ٻَسُ،

جهڙي لاهوءَ سَسُ، تهڙي گهڙي گهاتئين،

اڳيان هُئي رَسُ، هاڻي واري واريءَ ۾ مَري ويا

​گهڙيا گهاتُو گَهورَ ۾، مَٿنِ جهُليو جَهرُ،

ڪلاچيءَ جي ڪُنَ کان، لَوِيو لَهرِيُنِ لَهرُ،

سَڀائي سُڄاڻَ، پرَ مَڇَ ماري ڇڏيا

​تَڙَ تَڪيندا ويا، گهاتُو گڏيا گُن،

ڪلاچيءَ جي ڪُنَ، ڪوڙين گهاتو ٻوڙيا.

ڀٽائيءَ جي سڄي ”سر گھاتو“ جي مٿين بيتن ۾ ”ڪلاچُ“، ”ڪَلاچِيان“، ۽ ”ڪلاچيءَ“ جا لفظ استعمال ڪيا ويا آهن.  اچرج جھڙي ڳالھ آهي تہ، هن سڄي ڪلام ۾ مائي “ڪولاچي”  نالي ڪنهن سورميءَ جو ڪوبہ اھڃاڻ يا ذڪر موجود ناهي. شاھ لطيف جنهن دور ۾ پنهنجي شاعري سرجي رهيو هو، اهوئي زمانو هو جڏهن ڪراچي هڪ قلعي بند واپاري مرڪز (راھ ڪراچي) طور اڀري رهيو هو. پاڻ سنڌ جي ثقافت ۽ جاگرافيءَ جو هڪ گهرو مشاهدو ڪندڙ هئا. جيڪڏهن هي شهر  ساڳئي دئور جي ڪنهن مشهور ڏندڪٿا، سورميءَ يا ڏاتار جي نالي سان لاڳاپيل هجي ها، تہ سنڌ جي اها شاعراڻي روايت، جنهن ۾ مارئي، سسئي، نوريءَ, سورٺ، ليلا، سومل, مومل ۽ موکي جھڙين اڏول سورمين جهڙن ڪردارن کي امر ڪري ڇڏيو، تہ اهو پڪ سان ان سورميءَ جي شان ۾ بہ ڳائي ها. پر ان جي ابتڙ، ڀٽائيءَ ”ڪلاچ“ کي خالص طور تي هڪ هيبتناڪ طبعي اٿاھ گهرائي ۽ موت جي وهڪرن جي جاءِ طور پيش ڪيو آهي.

ٻوليائي/لسانياتي طور تي، ان جا ثبوت اڻٽر ۽ پختا آهن. سنڌ جي سامونڊي برادرين جي قديم لغت ۾، ”ڪلاچ“ يا ”ڪلاڇ“ جي معني آهي ”وام“ (Fathom)—يعني ماڻهوءَ جي ٻنهي ٻانهن کي ڦهلائي سمنڊ جي گهرائي جو ماپو. ڪراچيءَ جو هي طبعي بندرگاھ پنهنجي جاگرافيائي بيهڪ ۾ الڳ هو؛ هيءُ هڪ اهڙو گهات هو جتي سمنڊ جو ڇڇو پاڻي اوچتو هڪ خطرناڪ ۽ گهري وهڪري (Vortex) ۾ تبديل ٿي ويندو هو. قديم سامونڊي جاکوڙي مهاڻن ۽ ميربحرن لاءِ اهو علائقو رڳو ”ڪلاچ“ هو—يعني هڪ نهايت گهري جاءِ. وقت گذرڻ سان گڏ، صرفي ۽ نحوي تبديلين (Grammatical Inflections) لفظ جي صورت بدلائي ڇڏي. ان گهرائيءَ مان روزي ڪمائيندڙن کي ”ڪلاچيان“ چيو ويو، ۽ اها جاءِ پنهنجي جاگرافيائي بيهڪ ۽ جوڙ جڪ سبب ”ڪلاچ يا ڪلاچي“ سڏجڻ لڳي. ”ڪلاچي“ مان ”ڪراچي“ ٿيڻ واري تبديلي ٻوليائي/لسانيات جي مروج پد بابت هڪ عام صوتي تبديلي (Phonetic Shift) آهي، جتي لچڪدار آواز ’لام‘ (L) مٽجي ڪرڙي آواز ’ري‘ (R) ۾ تبديل ٿي ويو. هن تبديليءَ کي انهن پرڏيهي واپارين ۽ برطانوي نقشي نويسن (Cartographers) وڌيڪ هٿي ڏني، جن کي سنڌي ٻوليءَ جي نرم ’لام‘ جي اچارڻ ۾ ڏکيائي پيش ايندي هئي.

ڪراچيءَ جي تاريخ کي مائي “ڪولاچيءَ” جي ڏندڪٿا کان الڳ ڪري، ٻيهر ان جي بنيادي لفظ ”ڪلاچ“ سان جوڙڻ سان، اسان هن شهر کي ان جو “اصل ۽ سچو ورثو” موٽائي ڏيڻ جي هڪ اڀري سڀري ڪوشش ڪئي آهي.

هي اهو ورثو آهي جيڪو ڪنهن هڪ گهر مان ناهي اسريو، پر انهن قديم سمنڊ جهاڳيندڙ جاکوڙي برادرين جي گڏيل محنت ۽ پورهيي جو  لاڀ آهي، جيڪي پنهنجي جياپي کي وائن (Fathoms) سان ماپيندا هئا، سمنڊ جي بلاSub-text سان مهاڏو اٽڪائيندا هئا، ۽ جن هڪ اهڙي مهاڳڙھ (ميٽروپولس) جو بنياد رکيو جيڪو اڄ بہ پنهنجي جاگرافيائي بيهڪ سبب مڪمل طور تي اٿاھ ۽ اڻکٽ آهي.

علمي ۽ تاريخي حوالا

ڀٽائي، شاهه عبداللطيف: شاھ جو رسالو ( سر گھاتو).

نوٽ: ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ ۽ ڪليان آڏواڻيءَ جي مرتب ڪيل نسخن ۾ ”ڪلاچ“ ۽ ”ڪلاچيان“ جي لفظن کي شخصي نالن بدران جاگرافيائي نشانين ۽ ميربحرن جي اصطلاحن طور درست نموني دستاويز ڪيو ويو آهي.

آڏواڻي، ڀيرومل مهرچند: قديم سنڌي ڳوٺ، شهر ۽ ماڻهو، 1944ع.

نوٽ: آڏواڻي صاحب سنڌ جي ساحلي ٻوليءَ جي لغوي بگاڙ ۽ تبديلين تي تفصيلي بحث ڪيو آهي ۽ روشني وڌي اٿس تہ ڪيئن ڊيلٽائي خطي ۾ جاگرافيائي خاصيتون علائقائي نالن جي چونڊ تي اثرانداز ٿين ٿيون.

بلوچ، ڊاڪٽر نبي بخش: ڪرونيڪل آف ڪراچي (Chronicle of Karachi)، سنڌ يونيورسٽي.

نوٽ: لوڪ ادب ۽ ٻوليءَ تي ڊاڪٽر بلوچ جي وسيع تحقيق واضع ڪري ٿي تہ سامونڊي ماپ طور ”ڪلاچ“ جو اصطلاح، ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري هن بندرگاھ جي شهري آباديءَ جي شروعات کان بہ گهڻو قديم آهي.

سورلي، ايڇ. ٽي :شاھ عبداللطيف آف ڀٽ: هِز پوئٽري، لائيف اينڊ ٽائيمز، آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس، 1940ع.

نوٽ: هي ڪتاب ”سر گھاتو“ جو تاريخي تجزيو پيش ڪري ٿو ۽ ڪلهوڙا دور ۾ ارڙهين صديءَ جي ڪراچيءَ جي اقتصادي ۽ سامونڊي منظرنامي جي عڪاسي ڪري ٿو.

________________

ڊاڪٽر نثار احمد علي نواز سولنگي پبلڪ هيلٿ جو ماهر آهي. کيس پرائمري هيلٿ ڪيئر، هيلٿ مئنيجمينٽ، ۽ پاليسي سازيءَ ۾ 28 سالن کان وڌيڪ تجربو آهي. پنهنجي پوري ڪيريئر دوران ھُن اھم عھدن تي ڪم ڪيو. سنڌ يونيورسٽي مان MBBS ۽ گريفٿ يونيورسٽي، آسٽريليا مان ماسٽر آف پبلڪ هيلٿ (MPH) جي ڊگري حاصل ڪيل اٿس. هو نهايت ئي گهڻ-پاسائون علم رکندڙ  شخص آهي، جيڪو قديم تهذيب ۽ جديد ٽيڪنالاجيءَ جي ميلاپ لاءِ ڪم ڪري رهيو آهي. هو سنڌو سڀيتا (انڊس ويلي سولائيزيشن) جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي رکي ٿو، خاص طور تي ان جي سامونڊي تاريخ، واپاري نيٽ ورڪ، ۽ برابريءَ واري طرزِ حڪمرانيءَ تي. سعودي عرب ۾ رهندڙ، ڊاڪٽر سولنگي سنڌي ٻولي ۽ ثقافت جي ڊجيٽل تحفظ ۽ ان کي عالمي سطح تي ڦهلائڻ لاءِ اڻٿڪ ڪوششون ڪري رهيو آهي.