ٿر جي رِڻ پٽ ۾ چئونرا آبهوا جي لحاظ کان لچڪدار ۽ ماحول دوست روايتي گهر آهن
علي نواز راھمون
صدين کان وٺي، ٿر ريگستان جا ماڻهو دنيا جي سخت ترين ماحولن مان هڪ ۾ رهي رهيا آهن، جتي اونهاري ۾ گرمي پد اڪثر 45°C کان وڌي ويندو آهي، برسات جي کوٽ هوندي آهي ۽ تيز ريگستاني هوائون هلڻ هڪ عام ڳالهه آهي. انهن چيلينجنگ حالتن جي باوجود، مقامي برادرين ديسي فنِ تعمير (فن تعمير جي هڪ شاندار شڪل) کي جنم ڏنو آهي، جنهن کي چئونرو چيو ويندو آهي. خاص طور تي پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي ٿرپارڪر ۾ ملندڙ چئونرو مٽيءَ جو هڪ گول گهر هوندو آهي، جنهن تي ڇپر جي مخروطي (conical) ڇت هوندي آهي، جيڪا نسلن جي روايتي علم ۽ ماحولياتي مطابقت جي عڪاسي ڪري ٿي.
جديد سيمينٽ ۽ ڪنڪريٽ جي عمارتن جي برعڪس، جيڪي ٿڌاڻ لاءِ گهڻو ڪري بجليءَ تي انحصار ڪن ٿيون، چئونرو پنهنجي سوچيل سمجهيل بناوٽ ۽ مقامي طور تي موجود مواد جي استعمال جي ڪري قدرتي طور تي ڪمري جي گرمي پد کي معتدل رکي ٿو. اڄ، جڏهن موسمياتي تبديليءَ سبب سڄي دنيا ۾ گرميءَ جي لهرن، ڏڪار ۽ توانائيءَ جي گھرج ۾ اضافو ٿي رهيو آهي، چئونرو آبهوا جي لحاظ کان لچڪدار، پائيدار ۽ ماحول دوست گهرن جو هڪ بهترين مثال بڻجي سامهون آيو آهي.
چئونري جي بناوٽ خاص طور تي ٿر ريگستان جي گرم ۽ خشڪ موسم کي منهن ڏيڻ لاءِ آهي. ان جي سڀ کان نمايان خوبين مان هڪ اها آهي ته هي سڄو سال اندروني گرمي پد کي خوشگوار رکڻ جي صلاحيت رکي ٿو. مٽيءَ جون ٿلهيون ديوارون، جيڪي عام طور تي مقامي مٽي، ڪاٻڙ (ڇيڻو) ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڳئون جي ڇيڻي کي ملائي تيار ڪيون وينديون آهن، ڏينهن جو گرمي کي آهستي آهستي جذب ڪنديون آهن ۽ سج لهڻ کان پوءِ ان کي ٻاهر ڪڍنديون آهن. هيءَ قدرتي خاصيت سخت گرميءَ جي ڪلاڪن دوران اندروني حصي کي ڪافي ٿڌو ۽ ٿڌين ريگستاني راتين ۾ گرم رکي ٿي.
ان جي گول بناوٽ پڻ موسمياتي لچڪ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. مستطيل عمارتن جي برعڪس، گول شڪل سج جي سڌي روشنيءَ جي سامهون ايندڙ حصي کي گهٽائي ٿي ۽ گرم ريگستاني هوائن کي بنا ڪنهن رڪاوٽ جي اڏامڻ جي اجازت ڏئي ٿي، جنهن سان هوا جو دٻاءُ گهٽجي ويندو آهي. ننڍيون دريون ۽ هڪڙو ئي دروازو گهر ۾ داخل ٿيندڙ گرمي جي مقدار کي گهٽائين ٿا، جڏهن ته گهر اندر هوا جي آمد و رفت کي پڻ برقرار رکن ٿا.
جيئن ته چئونرن کي ٿڌو رکڻ لاءِ ڪنهن به ميڪانڪي طريقي جي ضرورت ناهي هوندي، ان ڪري اهي گهر جي اندروني ماحول کي برقرار رکڻ لاءِ بجلي بلڪل استعمال نٿا ڪن. هي توانائي جي استعمال سان لاڳاپيل گرين هائوس گيسن جي اخراج کي خاص طور تي گهٽائي ٿو ۽ گهرن جي خرچن کي به گهٽ ڪري ٿو. انهن علائقن ۾ جتي بجلي محدود يا اڻپورو هوندي آهي، اتي هي قدرتي سسٽم هڪ سستو ۽ پائيدار حل فراهم ڪري ٿو.
چئونري جي سڀ کان وڏي خوبي ان ۾ قدرتي ۽ مقامي طور تي حاصل ڪيل مواد جو استعمال آهي. روايتي معمار آسپاس جي ماحول مان گڏ ڪيل مٽي، چيڪي مٽي، ڪاٻڙ، گاھ، ڪاٺ ۽ ڇپر جو استعمال ڪندا آهن. ڳئون جو ڇيڻو عام طور تي مٽيءَ ۾ ملايو ويندو آهي ته جيئن ديوارن کي مضبوطي ۽ هڪ هموار، پائيدار چمڪ ملي سگهي.
انھيءَ مواد کي صنعتي پروسيسنگ جي تمام گهٽ ضرورت هوندي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ سيمينٽ، لوهه ۽ پڪين سِرن جي مقابلي ۾ ڪاربن تمام گهٽ خارج ٿئي ٿو. ان کان علاوه، هي مواد قدرتي طور تي ختم ٿيڻ وارو ۽ ٻيهر استعمال جي قابل هوندو آهي. عمارت جي عمر ختم ٿيڻ تي، ان جي بناوٽ جو گهڻو حصو بنا ڪنهن تعميراتي ڪچري جي ٻيهر مٽيءَ ۾ ملي سگهي ٿو.
مقامي مواد جو استعمال روايتي هنر کي بچائڻ، آمد و رفت جي خرچن ۽ ٻارڻ جي استعمال کي گهٽائي ٻهراڙيءَ جي روزگار کي به هٿي ڏئي ٿو. ڪيترين ئي برادرين ۾، چئونري جي تعمير اڃا تائين هڪ گڏيل ڪوشش هوندي آهي جنهن ۾ مرد ۽ عورتون ٻئي گڏجي حصو وٺندا آهن، جنهن سان سماجي لاڳاپا مضبوط ٿين ٿا ۽ ثقافتي ورثو به محفوظ رهي ٿو.
جيتوڻيڪ “چئونرو” جو نالو ٿر ريگستان سان مخصوص آهي، پر دنيا جي ڪيترن ئي خشڪ علائقن ۾ آبهوا جي لحاظ کان اهڙا مٽيءَ جا گول گهر موجود آهن. ڀارت جي راجستان ۽ گجرات وارن علائقن ۾، روايتي گول گهر، جن کي ڀونگا (Bhunga) چيو ويندو آهي، اهي چئونري سان ڪيتريون ئي هڪجهڙائيون رکن ٿا. انهن ۾ به ٿلهيون مٽيءَ جون ديوارون، مخروطي ڇپر جون ڇتيون ۽ گول نمونا هوندا آهن جيڪي ريگستاني گرمي ۽ زلزلن کي منهن ڏيڻ لاءِ ٺاهيا ويندا آهن.
ايران، يمن، مراڪش، ميڪسيڪو، پيرو ۽ آفريڪا جي ڪجهه حصن ۾ ملندڙ اڊوبي (Adobe) گهرن ۾ به مٽيءَ تي ٻڌل تعميراتي طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن جيڪي قدرتي طور تي اندروني گرمي پد کي معتدل رکن ٿا. اهي اڏاوتون ظاهر ڪن ٿيون ته مختلف ثقافتن ۽ براعظمن ۾، ساڳئي آبهوا جي چيلينجن کي منهن ڏيندڙ برادرين مقامي طور تي موجود وسيلن کي استعمال ڪندي آزادانه طور تي پائيدار تعميراتي طريقا اختيار ڪيا.
جيتوڻيڪ تعميراتي طريقا مقامي ثقافت ۽ موجود مواد جي لحاظ کان مختلف ٿي سگهن ٿا، پر اهي سڀئي روايتي عمارتون توانائيءَ جي بچت، ماحولياتي پائيداري، ۽ سخت آبهوا سان مطابقت تي زور ڏين ٿيون.
پاڪستان جو چئونرو ۽ راجستان جا ڀونگا اسٽائل گهر هڪ گڏيل تعميراتي ورثو رکن ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي ٻئي هڪ ئي ٿر ريگستان جي ماحول ۾ پيدا ٿيا آهن. تنهن هوندي به، انهن جي وچ ۾ ڪجهه فرق موجود آهن. چئونرا عام طور تي ڏسڻ ۾ سادا هوندا آهن، جيڪي سنڌ جي مقامي روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن جي ديوارن تي گهڻو ڪري سادي مٽيءَ جو پلستر هوندو آهي، جيتوڻيڪ عيدن يا ٻين ڏڻن تي آرائشي نقش نگاري ڪئي ويندي آهي. ان جي برعڪس، راجستان جي ڪيترن ئي گهرن ۾ مٽيءَ جو ڪم، رنگ برنگي چترڪاري، ۽ شيشي جو خوبصورت ڪم هوندو آهي، جيڪو ان علائقي جي مالامال فنڪارانه روايتن کي ظاهر ڪري ٿو.
تعميراتي طريقن ۾ به ٿورو فرق هوندو آهي. راجستان جا معمار پائيداريءَ کي وڌائڻ لاءِ اڪثر چُن يا ٻين مضبوط ڪندڙ مواد کي شامل ڪندا آهن، جڏهن ته پاڪستاني چئونرا روايتي طور تي مٽي، ڪاٻڙ ۽ ڳئون جي ڇيڻي تي ڀاڙين ٿا. انهن فرقن جي باوجود، ٻئي نمونا سخت گرمي، تيز هوائن ۽ پاڻي جي کوٽ جي چيلينجن جو مؤثر حل آهن.
چئونري جو هڪ اهم ترين تعميراتي فائدو ان جي گول شڪل آهي. گول عمارتون مستطيل عمارتن جي مقابلي ۾ ٻاهرين قوتن کي وڌيڪ برابر طريقي سان تقسيم ڪن ٿيون، جنهن سان ڪنڊن تي دٻاءُ گهٽجي ويندو آهي. زلزلي دوران، هي بناوٽ زلزلي جي لهرن کي ڪمزور نقطن تي گڏ ٿيڻ بدران سڄي اڏاوت ۾ گهمڻ جي اجازت ڏئي ٿي.
هلڪي وزن واري ڇپر جي ڇت عمارت جي مجموعي وزن کي به گهٽائي ٿي، جنهن سان زلزلي دوران ڇت ڪرڻ جو خطرو گهٽجي ويندو آهي. لچڪدار قدرتي مواد بنا ڪنهن نقصان جي لوڏن کي جذب ڪري وٺن ٿا، جڏهن ته مٽيءَ جون ٿلهيون ديوارون سموري اسٽرڪچر کي استحڪام فراهم ڪن ٿيون.
بھتحال اهو سمجهڻ ضروري آهي ته مٽيءَ جي ڪا به روايتي اڏاوت مڪمل طور تي زلزلي کان محفوظ ناهي هوندي. چئونري جي ڪارڪردگي گهڻو ڪري تعمير جي معيار، بنياد جي مضبوطي، سار سنڀال ۽ مٽي جي حالتن تي منحصر هوندي آهي. بهتر نموني ٺهيل ۽ وقت سر سنڀاليندڙ چئونرا وچولي درجي جي زلزلن ۾ شاندار ڪارڪردگي ڏيکاري سگهن ٿا، پر شديد زلزلا نقصان جو سبب بڻجي سگهن ٿا، خاص طور تي جيڪڏهن ديوارون تيز برسات يا غفلت جي ڪري ڪمزور ٿي چڪيون هجن.
ان جي ڪيترن ئي فائدن جي باوجود، چئونري کي بدلجندڙ آبهوا ۾ چيلينجن جو سامهون آهي. موسمياتي تبديليءَ جي ڪري وڌندڙ تيز برساتون مٽيءَ جي ديوارن کي نقصان پهچائي سگهن ٿيون جيڪڏهن حفاظتي پلستر ۽ ڇت جي ٻاهرين حصن جي صحيح سار سنڀال نه ڪئي وڃي. تيز طوفان پڻ روايتي ڇپر جي ڇتين کي نقصان پهچائي سگهن ٿا.
جديد انجنيئرنگ جا طريقا چئونرن جي لچڪ کي وڌائي سگهن ٿا. ان جي روايتي شڪل ۽ ماحولياتي فائدن کي برقرار رکندي، ان ۾ پڪا بنياد، مضبوط ڪيل مٽيءَ جا بلاڪ، نيڪال جو بهترين نظام، چُن تي ٻڌل حفاظتي ڪوٽنگ، جي ۽ ڇت جي مضبوط جوڙن کي شامل ڪري سگهجي ٿو.
چئونرو رڳو هڪ روايتي گهر ناهي؛ هي صديون پراڻي ديسي علم ذريعي ترقي يافته پائيدار فنِ تعمير جو هڪ جيئرو جاڳندو مثال آهي. ان جي آبهوا جي موافق بناوٽ، قدرتي ٿڌاڻ، مقامي طور تي حاصل ڪيل مواد ۽ ماحول تي تمام گهٽ اثر ان کي ڏکڻ ايشيا ۾ موسمياتي لچڪدار گهرن جو هڪ بهترين مثال بڻائين ٿا.
هڪ اهڙي وقت جڏهن دنيا سستن، گهٽ ڪاربن وارن ۽ پائيدار تعميراتي حلن جي ڳولا ۾ آهي، چئونرو ثابت ڪري ٿو ته روايتي حڪمت اڃا تائين جديد فنِ تعمير لاءِ قيمتي سبق رکي ٿي. ديسي تعمير جي هن شاندار شڪل کي بچائي ۽ ان کي وڌيڪ بهتر بڻائي، برادريون آبهوا جي تبديليءَ جي خلاف پنهنجي لچڪ کي مضبوط ڪري سگهن ٿيون، توانائيءَ جو استعمال گهٽائي سگهن ٿيون، ثقافتي ورثي جي حفاظت ڪري سگهن ٿيون، ۽ ايندڙ نسلن لاءِ ماحولياتي طور تي ذميوار ترقيءَ کي هٿي ڏئي سگهن ٿيون.
______________
ليکڪ هڪ سوشل ڊولپمينٽ پروفيشنل آهي.
anrahimoo@gmail.com
