اقتدار لاءِ ڇڪتاڻ ۽ سازشون: پھرين چئن سالن جا راز جن پاڪستان جو رُخ بدلائي ڇڏيو
*گورنر جنرل محمد علي جناح ۽ وزيراعظم لياقت عليخان جي وچ ۾ سرد جنگ: آئيني اختيارن جو پهريون تڪرار
*ڪاموراشاهي جو راتاھو: اسٽيبلشمينٽ جي جنم جي تاريخي ڪهاڻي
*آپريشن گلمرگ: جڏهن جنرل گريسيءَ ڪشمير ۾ فوج موڪلڻ کان انڪار ڪيو ۽ قائداعظم ڳُجھي جو حڪم ڏنو
*لياقت علي خان جو قتل ۽ سمورن ثبوتن وارن فائلن جو سڙڻ: تاريخ جو سڀ کان وڏو راز
*راولپنڊي سازش ڪيس 1951ع: پاڪستان ۾ پهرين فوجي بغاوت جو منصوبو
*جيل جي ڪوٺي کان ‘زندان نامہ’ تائين: فيض احمد فيض تي غداري جو الزام ڇو لڳو؟
پاڪستان جي تاريخ اهڙين سياسي تحريڪن، آئيني بحرانن، اقتدار جي جنگين ۽ ناڪام سازشن جو داستان آهي جنهن نئين رياست جي آئيندي جو رخ متعين ڪيو. قائد اعظم ۽ لياقت علي خان جي اندروني اختلافن کان وٺي، ڪاموراشاهيءَ جي سازشن، ڪشمير جي غير اعلانيل جنگ، ۽ فوجي بغاوت جي پهرين ڪوشش تائين. هيءُ اهو تاريخي احوال آهي جيڪو مُلڪ جي پهرين چئن سالن جي انهن ڳجهن رازن تان پردو هٽائي ٿو، جن اڳتي هلي ملڪي سياست مان جمهوريت جي پاڙ پٽي اسٽيبلشمينٽ کي مضبوط ڪيو.
نصير اعجاز
پاڪستان جي باني قائد اعظم محمد علي جناح ۽ پهرين وزيراعظم نوابزاده لياقت علي خان جي وچ ۾ تعلقات تحريڪِ پاڪستان جو هڪ اهم ترين باب آهن. تاريخي طور تي لياقت علي خان قائد اعظم جو سڀ کان ويجهو ۽ ڀروسي جوڳو ساٿي رهيو، جنهن کي جناح صاحب پنهنجو ساڄو هٿ ڪوٺيندو هو. پر پاڪستان جي قيام کانپوءِ، خاص ڪري قائد اعظم جي آخري ڏينهن ۾، ٻنهي اڳواڻن جي وچ ۾ ڪجهه سياسي، انتظامي ۽ ذاتي نوعيت جا اختلاف اُڀري آيا.
هتي انهن اختلافن جو تاريخي دستاويزن، شاهدين ۽ محققن جي روشنيءَ ۾ هڪ تفصيلي جائزو پيش ڪجي ٿو:
انتظامي اختيارن جو تڪرار (گورنر جنرل بمقابله وزيراعظم)
پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ 1935ع جو انڊين ائڪٽ لاڳو ڪيو ويو، جنهن تحت قائد اعظم ملڪ جو گورنر جنرل ۽ لياقت علي خان وزيراعظم بڻيو.
قائد اعظم صرف هڪ آئيني سربراهه طور ويهڻ نه پئي چاهيو. هن پنهنجي ڪابينا جي اجلاس جي صدارت پاڻ ڪئي ۽ ڪيترا ئي اهم فيصلا سڌو سنئون پنهنجي اختيار سان ڪيا.
برطانوي پارلياماني نظام تحت وزيراعظم انتظاميه جو سربراهه هوندو آهي. تنهنڪري، وزيراعظم ۽ سندس ڪابينا جي ڪجهه ميمبرن جو خيال هو ته حڪومتي معاملن ۾ سڌو سنئون اختيار وزيراعظم وٽ هجڻ گهرجي. هن انتظامي بي ترتيبيءَ ٻنهي جي وچ ۾ پهرين سرد جنگ کي جنم ڏنو.
ڪراچي کي مرڪزي دارالحڪومت بڻائڻ جو مسئلو
ڪراچي کي پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ بڻائڻ تي سنڌ جي مقامي قيادت (جهڙوڪ ايوب کھڙو) ۽ مرڪزي حڪومت جي وچ ۾ سخت اختلاف هئا. لياقت علي خان جي ڪابينا پاران ڪراچي کي سنڌ کان ڌار ڪري مرڪزي علائقو (Federal Capital) بڻائڻ واري فيصلي تي سنڌ ۾ سخت احتجاج ٿيو. قائد اعظم هن معاملي تي پوريءَ طرح لياقت علي خان جي فيصلي سان سهمت نه هو ۽ هُو سنڌ جي قيادت جي تحفظات کي به وزن ڏئي رهيو هو، جنهن ڪري مرڪزي فيصلن تي اثر پيو.
بيوروڪريسي ۽ ڪابينا جا اندروني معاملا
حڪومت جي اندروني فيصلن تي ٻنهي اڳواڻن جي سوچ ۾ فرق اچڻ لڳو هو. قائد اعظم، سيڪريٽري جنرل چوڌري محمد علي ۽ ٻين سينيئر بيوروڪريٽس تي گهڻو ڀروسو ڪندو هو، جيڪي وزيراعظم کي باءِ پاس ڪري سڌو قائد اعظم کي رپورٽ ڪندا هئا. لياقت علي خان محسوس ڪيو ته وزيراعظم جي حيثيت ۾ سندس حيثيت ڪنهن حد تائين ڪمزور ڪئي پئي وڃي.
زيارت ۾ قائد اعظم جي اڪيلائي ۽ آخري ڏينهن
سڀ کان وڌيڪ تڪراري ۽ حساس اختلاف قائد اعظم جي بيماريءَ واري دور (1948ع جي اونهاري) ۾ سامهون آيا، جڏهن هو بلوچستان جي صحت افزا مقام زيارت ۾ زندگيءَ جون آخري گهڙيون گذاري رهيو هو.
بيگم رعنا لياقت علي ۽ فاطمہ جناح جو تڪرار: محقق ۽ سوانح نگار لکن ٿا ته محترمه فاطمة الجناح ۽ بيگم رعنا لياقت علي خان جي وچ ۾ سخت طبيعتي اختلاف هئا. ان جو اثر ٻنهي اڳواڻن جي ذاتي تعلقات تي به پيو.
زيارت جو دورو: جڏهن لياقت علي خان پنهنجي ڪابينا جي ميمبر ايم. اي. اسپھاني سان گڏ زيارت ۾ قائد اعظم جي عيادت لاءِ ويو، ته محترمه فاطمہ جناح جي لکيل ڪتاب ”مائي برادر“ (My Brother) ۽ ٻين تاريخي روايتن موجب، قائد اعظم ان دوري کي پنهنجي بيماريءَ تي نظر رکڻ ۽ سياسي صورتحال کي پنهنجي ڪنٽرول ۾ رکڻ جي هڪ ڪوشش سمجهيو. چيو وڃي ٿو ته ان ملاقات کانپوءِ قائد اعظم جي طبيعت وڌيڪ ناساز ٿي وئي هئي.
لاهور هاءِ ڪورٽ جي چيف جسٽس جو خط
تاريخي ريڪارڊ موجب، هڪ موقعي تي قائد اعظم لياقت علي خان جي ڪجهه پاليسين ۽ فيصلن مان ايترو ته ناخوش هو جو هن لاهور هاءِ ڪورٽ جي چيف جسٽس سر عبدالرشيد سان ملاقات ڪري کيس چيو هو ته هُو لياقت علي خان جي جاءِ تي ڪو نئون وزيراعظم آڻڻ بابت قانوني گنجائشون ڏسي. پر ان کان اڳ جو ڪو وڏو سياسي قدم کنيو وڃي، قائد اعظم جي صحت انتهائي خراب ٿي وئي.
تاريخي سچائي: انهن تمام اختلافن جي باوجود، اها به هڪ حقيقت آهي ته ٻنهي اڳواڻن ڪڏهن به پنهنجي اختلافن کي عوامي سطح تي ظاهر ٿيڻ نه ڏنو. قائد اعظم به پنهنجي آخري وقت تائين کيس عهدي تان نہ هٽايو.
مجموعي طور تي، اهي اختلاف نظرياتي نه پر انتظامي اختيارن، طريقيڪار ۽ ذاتي طبيعتن جي فرق جو نتيجو هئا، جيڪي اڪثر ڪري نئين ڄاول رياستن جي قيادت ۾ پيدا ٿي ويندا آهن.
فاطمہ جناح ۽ بيگم رعنا لياقت علي خان وچ ۾ ڪھڙا اختلاف ھئا
محترمه فاطمه جناح ۽ بيگم رعنا لياقت علي خان جي وچ ۾ اختلافن جي نوعيت سياسي کان وڌيڪ ذاتي، طبيعت جي فرق، ۽ ملڪي پروٽوڪول تي ٻڌل هئي. اهي اختلاف پاڪستان جي قيام کان اڳ شروع ٿيا ۽ 1947ع کانپوءِ ان وقت وڌيڪ نمايان ٿيا جڏهن ٻئي شخصيتون نئين ملڪ جي سڀ کان طاقتور عورتن جي حيثيت ۾ سامهون آيون.
سندن وچ ۾ اختلافن جا مکيه سبب ۽ نقطا هي هئا:
طبيعت ۽ لائف اسٽائل جو وڏو فرق
ٻنهي عورتن جي تربيت ۽ زندگي گذارڻ جي انداز ۾ واضح فرق هو.
محترمه فاطمه جناح هڪ انتهائي سنجيده، سادي، اصول پرست ۽ سخت مزاج عورت هئي. هن پنهنجي پوري زندگي ڀاءُ (قائداعظم) جي خدمت ۽ تحريڪ لاءِ وقف ڪري ڇڏي هئي. کيس وڏيون پارٽيون، فيشن يا مغربي رنگ ڍنگ پسند نه هو.
بيگم رعنا لياقت علي هڪ تعليم يافته، روشن خيال ۽ جديد خيالن جي مالڪ هئي. پاڪستان جي قيام کانپوءِ وزيراعظم جي گهر واري جي حيثيت ۾ هوءَ ڪراچي جي سفارتي بزم ۽ سماجي تقريبن ۾ متحرڪ رهندي هئي، جيڪا ڳالهه محترمه فاطمه جناح جي مزاج سان ميل نه کائيندي هئي.
ملڪ جي خاتونِ اول جو مرتبو
پاڪستان جي قيام وقت ملڪ جو گورنر جنرل قائداعظم هو، جيڪو غير شادي شده هو، تنهنڪري محترمه فاطمه جناح خاتونِ اول جي حيثيت ۾ گورنر جنرل هائوس جون ذميواريون سنڀاليندي هئي. ٻئي طرف، لياقت علي خان وزيراعظم هو.
سفارتي تقريبن، سرڪاري دعوتن ۽ پرڏيهي وفدن جي آمد تي اڪثر اهو سوال اڀرندو هو ته پهرين خاتون جو درجو ڪنهن کي ملڻ گهرجي؟ محترمه فاطمه جناح کي پنهنجي قربانين ۽ قائداعظم جي ڀيڻ هجڻ ڪري هڪ خاص مقام حاصل هو، جڏهن ته بيگم رعنا سرڪاري طور تي وزيراعظم جي گهر واري هجڻ جي ناتي پنهنجو حق سمجهندي هئي. ان ڪشيدگيءَ ٻنهي جي وچ ۾ فاصلا وڌائي ڇڏيا.
وومين نيشنل گارڊز (Women National Guards) تي اختلاف
پاڪستان جي قيام کانپوءِ بيگم رعنا لياقت علي خان عورتن کي دفاعي ۽ سماجي ڪمن ۾ سرگرم ڪرڻ لاءِ “پاڪستان وومين نيشنل گارڊز” جو بنياد وڌو.
انهن گارڊز جي عورتن کي خاڪي لباس (شلوار قميص) ۽ پٽو پائڻو پوندو هو ۽ کين فوجي پريڊ ۽ دفاعي تربيت ڏني ويندي هئي.
محترمه فاطمه جناح ان وقت جي روايتي ماحول ۽ پنهنجي مخصوص سوچ تحت عورتن جي اهڙي سرڪاري پريڊ ۽ لباس کي پسند نه ڪيو. هن ان تي پنهنجي ناپسنديدگيءَ جو اظهار ڪيو، جنهن کي بيگم رعنا پنهنجي ڪمن ۾ مداخلت سمجهيو.
زيارت ۾ تلخي ۽ قائداعظم جا آخري ڏينهن
سڀ کان وڌيڪ تڪليف ڏيندڙ موڙ قائداعظم جي بيماريءَ دوران آيو. محترمه فاطمه جناح جو خيال هو ته لياقت علي خان ۽ سندس گهر واري قائداعظم جي صحت بابت وڌيڪ فڪرمند ناهن ۽ کين رڳو سياست جو فڪر آهي. جڏهن بيگم رعنا ۽ لياقت علي خان زيارت (بلوچستان) ۾ قائداعظم جي عيادت لاءِ ويا، ته محترمه فاطمه جناح جو رويو ساڻن ڪافي سرد رهيو.
فاطمه جناح پنهنجي ڪتاب “ماءِ برادر” ۾ به اشارو ڏيندي لکيو آهي ته ڪيئن ڪجهه ماڻهو قائداعظم جي آخري ڏينهن ۾ رڳو پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ جا طريقا سوچي رهيا هئا.
قائد اعظم ۽ محترمه فاطمه جناح جو تعلق
محترمه فاطمه جناح رڳو قائد اعظم جي ڀيڻ نه، پر سندس سياسي ساٿي ۽ رازدار هئي. محترمه فاطمه جناح جو سڄو فڪر قائد اعظم جي صحت ۽ سندس سياسي وقار جي حفاظت ڪرڻ هو. جڏهن هن پاڪستان جي قيام کانپوءِ ڪجهه بيوروڪريٽس يا سياستدانن جو رويو قائد اعظم سان تبديل ٿيندي ڏٺو، ته هن پنهنجي ڀاءُ کي ان بابت آگاهه ڪيو.
تاريخ نويس لکن ٿا ته فاطمه جناح پاران ڏنل راءِ قائد اعظم جي پنهنجي مشاهدن تي ٻڌل هوندي هئي. قائد اعظم پاڻ ايترو سخت اصول پرست هو جو ڪير به سندس ڪن ڀري مٿس اثر انداز نٿي ٿي سگهيو. ها، فاطمه جناح جي سخت طبيعت جي ڪري ڪجهه سياستدانن کي قائد اعظم تائين پهچڻ ۾ ڏکيائي ضرور ٿيندي هئي.
لياقت علي خان ۽ بيگم رعنا جو تعلق
بيگم رعنا لياقت علي خان پنهنجي وقت جي هڪ انتهائي پڙهيل لکيل، معاشي معاملن جي ماهر ۽ سياسي طور تي متحرڪ عورت هئي. هوءَ رڳو گهر واري نه، پر لياقت علي خان جي سياسي ڪمن ۾ مددگار هئي. تحريڪِ پاڪستان دوران هن لياقت علي خان جي تقريرن ۽ خطن کي ٽائپ ڪرڻ کان وٺي عورتن کي متحرڪ ڪرڻ تائين وڏو ڪردار ادا ڪيو. بيگم رعنا جيڪڏهن لياقت علي خان سان حڪومتي معاملن تي ڳالهائيندي هئي، ته اهو ڪنهن ذاتي دشمني يا غيبت جي بنياد تي نه، پر وزيراعظم جي اختيارن ۽ ملڪي نظام جي حوالي سان هوندو هو. هن جو خيال هو ته وزيراعظم کي ملڪ جو اصل انتظامي سربراهه هجڻ گهرجي.
اختلافن جو اصل سبب: گهريلو سياست يا ادارتي تڪرار؟
جيڪڏهن اسان تاريخ جو گهرو مطالعو ڪريون ته معلوم ٿيندو ته قائد اعظم ۽ لياقت علي خان جي وچ ۾ ڪشيدگي عورتن جي ڪري نه، پر آئيني ۽ انتظامي اختيارن جي ڪري هئي. برطانوي پارلياماني نظام ۽ صدارتي نظام جي وچ ۾ جيڪو اختيارن جو تڪرار هو، اهو ئي اصل سبب هو. ها، اهو ضرور چئي سگهجي ٿو ته محترمه فاطمه جناح ۽ بيگم رعنا جي وچ ۾ موجود سرد جنگ جي ڪري ٻنهي اڳواڻن جي وچ ۾ موجود انتظامي فاصلا وڌيڪ تلخ محسوس ٿيڻ لڳا. جڏهن گهرن جي وچ ۾ آمد و رفت ۽ خوشگوار تعلقات نه هجن، ته سياسي اختلافن کي ٻنهي طرفن کان وڌيڪ شدت سان محسوس ڪيو ويندو آهي.
ڪامورن جو ڪردار
پاڪستان جي شروعاتي ڏينهن ۾ ڪامورن (Bureaucracy) جو ڪردار رڳو انتظامي نه، پر انتهائي سياسي ٿي ويو هو. پاڪستان جي قيام وقت سياسي نظام ۽ تجربيڪار سياستدانن جي کوٽ هئي، جنهن جو فائدو برطانوي دور جي تربيت يافته سول سرونٽس کنيو. قائداعظم ۽ لياقت علي خان جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ فاصلن کي وڌائڻ ۽ مرڪزي اختيارن تي قبضو ڪرڻ ۾ ٽن اهم ڪامورن جو مرڪزي ڪردار هو: چوڌري محمد علي (جيڪو ملڪ جو پهريون سيڪريٽري جنرل هو)، غلام محمد (پهريون ناڻي وارو وزير، جيڪو اڳ ۾ ڪامورو هو) ۽ اسڪندر مرزا (ڊيفينس سيڪريٽري).
انهن ڪامورن جو ڪردار ۽ اثر هيٺين نقطن مان سمجهي سگهجي ٿو:
قائداعظم تائين سڌي پهچ ۽ وزيراعظم کي باءِ پاس ڪرڻ: سيڪريٽري جنرل چوڌري محمد علي هڪ انتهائي چالاڪ ۽ بااثر ڪامورو هو. هن ملڪي انتظاميا جو هڪ اهڙو ڍانچو جوڙيو جنهن تحت تمام سينيئر سول سرونٽس ۽ سيڪريٽريز، وزيراعظم يا ڪابينا جي وزيرن کي رپورٽ ڪرڻ بجاءِ، سڌو گورنر جنرل (قائداعظم) کي رپورٽ ڪندا هئا. ان عمل لياقت علي خان جي حيثيت کي ڪمزور ڪيو. وزيراعظم اڪثر محسوس ڪندو هو ته حڪومت جا اهم فيصلا ڪامورا ۽ قائداعظم ملي ڪري رهيا آهن ۽ ڪابينا رڳو هڪ ربر اسٽيمپ بڻيل آهي.
لياقت علي خان خلاف صف بندي
جڏهن قائداعظم جي صحت خراب ٿيڻ لڳي، ته غلام محمد ۽ چوڌري محمد علي جهڙن ڪامورن پنهنجو پاڻ کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. اهي ڄاڻندا هئا ته قائداعظم کانپوءِ لياقت علي خان مڪمل اختيار گهرندو. تنهنڪري، انهن ڪامورن ملڪي معيشت ۽ انتظاميا تي پنهنجي گرفت ايتري مضبوط ڪري ڇڏي جو وزيراعظم انهن جو محتاج ٿي ويو.
ايمرجنسي اختيارن جو استعمال
شروعاتي دور ۾ هندستان مان پناهه گيرن جي آمد، ڪشمير جو مسئلو ۽ معاشي بحران ايترو شديد هو جو قائداعظم ڪامورن جي ڪارڪردگيءَ تي گهڻو ڀروسو ڪيو. ڪامورن ان ايمرجنسي صورتحال جو فائدو وٺندي سياستدانن تي پنهنجي برتري قائم ڪئي. اهي سياستدانن کي نااهل ۽ پاڻ کي ملڪ هلائڻ جو اصل ماهر سمجهندا هئا.
وفاقي يونيٽن (صوبن) ۾ مداخلت
انهن ڪامورن رڳو مرڪز ۾ نه، پر صوبن ۾ به پنهنجا هٿ پير ڦهلائڻ شروع ڪيا. صوبائي گورنرز (جيڪي اڪثر اڳوڻا برطانوي ڪامورا هئا) سڌو مرڪز جي اشاري تي چونڊيل صوبائي حڪومتن کي ڪمزور ڪندا هئا. مثال طور، سنڌ ۾ ايوب کھڙو جي حڪومت ۽ مرڪز جي وچ ۾ جيڪي تڪرار هئا، انهن کي هوا ڏيڻ ۾ به مرڪزي ڪامورن جو وڏو هٿ هو.
ڪامورن جي ان ڪردار ملڪ کي هڪ وڏو نقصان پهچايو. انهن قائد اعظم جي بيماري ۽ لياقت علي خان جي سياسي مجبورين جو فائدو وٺندي پاڪستان جي سياست ۾ ”اسٽيبلشمينٽ“ جو بنياد وڌو.
اڳتي هلي، جڏهن قائد اعظم وفات ڪري ويو ۽ لياقت علي خان شهيد ٿيو، ته ملڪ جو ڪنٽرول سڌو سنئون انهن ئي ڪامورن جي هٿ ۾ هليو ويو (غلام محمد گورنر جنرل بڻجي ويو ۽ اسڪندر مرزا صدر، جنهن بعد ۾ پهرين مارشل لا لڳائي). پاڪستان ۾ جمهوريت جي ڪمزور ٿيڻ جي شروعات ان ئي دور جي ڪاموراشاهي جي مداخلت سان ٿي هئي.
جناح ۽ لياقت علي خان جي حياتيءَ ۾ فوج جو ملڪي معاملن ۾ ڪردار
قائداعظم محمد علي جناح ۽ وزيراعظم لياقت علي خان جي حياتيءَ ۾ (يعني 1947ع کان 1951ع تائين)، پاڪستاني فوج جو ملڪي معاملن ۽ سياست ۾ سڌو سنئون ڪو سياسي ڪردار نه هو، پر ڪجهه اهڙا بنيادي ۽ تاريخي واقعا ضرور رونما ٿيا جن اڳتي هلي فوج کي ملڪي معاملن ۾ مداخلت جو رستو ڏيکاريو.
ان شروعاتي دور ۾ فوج جو ڪردار، ان جا اولين تڪرار ۽ قيادت سان لاڳاپا هيٺين ريت هئا:
فوج جو پنهنجي پيرن تي بيهڻ ۽ برطانوي ڪمانڊر
پاڪستان جي قيام وقت فوج جو ڍانچو مڪمل طور منظم نه هو. نئين ملڪ جي فوج جو پهريون ڪمانڊر ان چيف جنرل سر فرينڪ ميسروي (Sir Frank Messervy) ۽ ٻيو جنرل سر ڊگلس گريسي (Sir Douglas Gracey) هو. ٻئي برطانوي آفيسر هئا.
ان دور ۾ فوج جو ڪردار رڳو پنهنجي تنظيم سازي، هندستان مان هٿيارن ۽ حصي جي وصولي، ۽ پناهه گيرن جي حفاظت تائين محدود هو. برطانوي ڪمانڊرن جي ڪري فوج ملڪ جي اندروني سياسي معاملن کان پري رهي.
1947ع جي ڪشمير جنگ ۽ قائد اعظم جو حڪم (پهرين ڇڪتاڻ)
فوج ۽ سياسي قيادت جي وچ ۾ پهريون وڏو اختلاف 1947ع جي آخر ۾ ڪشمير جي معاملي تي سامهون آيو.
جڏهن هندستاني فوج سڌو سنئون ڪشمير ۾ داخل ٿي، ته قائداعظم محمد علي جناح پاڪستاني فوج جي برطانوي ڪمانڊر ان چيف جنرل گريسيءَ کي حڪم ڏنو ته پاڪستاني فوج به ڪشمير ۾ داخل ٿئي.
جنرل گريسيءَ قائداعظم جو حڪم مڃڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو. سندس موقف هو ته هو فيلڊ مارشل Field Marshal Auchinleck جي منظوريءَ کان سواءِ برطانوي آفيسرن کي هندستاني فوج جي سامهون جنگ ۾ نٿو لاهي سگهي. هن واقعي سياسي قيادت کي اهو احساس ڏياريو ته ملڪ جي دفاع لاءِ پنهنجي، مقامي ڪمانڊر جو هجڻ ڪيتري قدر ضروري آهي.
جنرل اوبن ايلڪن جو مشهور بيان ۽ قائد اعظم جي هدايت
قائداعظم فوج کي سياست کان پري رکڻ لاءِ انتهائي سخت اصول رکندو هو. 14 جون 1948ع تي اسٽاف ڪاليج ڪوئيٽا ۾ فوجي آفيسرن کي خطاب ڪندي قائداعظم واضح لفظن ۾ چيو هو:
”توهان کي ملڪي سياست ۽ انتظاميا ۾ مداخلت نه ڪرڻي آهي. توهان جو ڪم رڳو رياست جي پاليسين ۽ حڪم جي تعميل ڪرڻ آهي.“
قائداعظم جي حياتيءَ تائين فوج ۾ ايتري جرات نه هئي جو هو ڪنهن به حڪومتي معاملي ۾ پنهنجي راءِ ڏئي سگهي.
راولپنڊي سازش ڪيس 1951ع (پهرين بغاوت جي ڪوشش)
لياقت علي خان جي دور ۾ پاڪستاني فوج جي تاريخ جو پهريون سڀ کان وڏو سياسي ۽ انتظامي بحران سامهون آيو، جنهن کي ”راولپنڊي سازش ڪيس چيو وڃي ٿو.
ميجر جنرل اڪبر خان جو منصوبو: 1951ع ۾ پاڪستاني فوج جي چيف آف جنرل اسٽاف، ميجر جنرل اڪبر خان، ڪجهه ٻين کاٻي ڌر جي دانشورن (جهڙوڪ فيض احمد فيض) ۽ فوجي آفيسرن سان گڏجي وزيراعظم لياقت علي خان جي حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ جو منصوبو جوڙيو. اهي آفيسر ڪشمير جي معاملي تي لياقت علي خان جي پاليسين (جنگ بندي قبول ڪرڻ) ۽ ملڪ ۾ برطانوي آفيسرن جي موجودگيءَ مان ناخوش هئا. لياقت علي خان جي حڪومت وقت سر ان سازش کي ناڪام بڻائي ڇڏيو. جنرل اڪبر خان سميت سمورن جوابدارن کي گرفتار ڪري جيل موڪليو ويو. هي پاڪستاني فوج جي اندر پهريون اشارو هو ته فوج جو هڪ حصو سياسي اقتدار تي قبضي جي سوچ رکي ٿو.
جنرل ايوب خان جو ڪمانڊر ان چيف بڻجڻ
جنرل گريسيءَ جي ريٽائرمينٽ کانپوءِ، جنوري 1951ع ۾ لياقت علي خان جنرل محمد ايوب خان کي پاڪستاني فوج جو پهريون مقامي ڪمانڊر ان چيف مقرر ڪيو. اها مقرري سينيارٽي لسٽ کي باءِ پاس ڪري ڪئي وئي هئي (ڇاڪاڻ ته جنرل اڪبر خان ۽ ڪجهه ٻيا آفيسر ريس مان ٻاهر ٿي چڪا هئا).
ايوب خان ڪمانڊر ان چيف بڻجڻ کانپوءِ سڌو سنئون لياقت علي خان جي ڪابينا جي ويجهو ٿيڻ لڳو. هو دفاعي بجيٽ، آمريڪا سان دفاعي معاهدن ۽ ملڪي سياسي صورتحال تي وزيراعظم کي مشورا ڏيڻ لڳو، جنهن اڳتي هلي فوج جي سياسي ڪردار جو بنياد رکيو.
جڏهن پاڪستاني فوج جي برطانوي ڪمانڊر ان چيف جنرل سر ڊگلس گريسيءَ ڪشمير ۾ فوج لاهڻ بابت قائداعظم جو حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو، ته ان سان ملڪ ۾ هڪ انتهائي شديد آئيني ۽ دفاعي بحران پيدا ٿي ويو. ان نازڪ موڙ تي قائداعظم جو ردعمل ڇا هو ۽ پوءِ ڪشمير جي سرزمين تي اها تاريخي جنگ ڪنهن وڙهي، ان جا تفصيل هيٺين ريت آهن:
قائداعظم محمد علي جناح هڪ قانون دان ۽ آئين پسند اڳواڻ هو، پر فوجي ڪمانڊر جي اهڙي نافرمانيءَ تي کيس سخت صدمو ۽ ڪاوڙ پهتي. هن ان صورتحال کي مينيج ڪرڻ لاءِ ترت هيٺيان قدم کنيا:
جنرل گريسيءَ جي انڪار کانپوءِ، برطانوي هاءِ ڪمانڊ جو گڏيل سربراهه فيلڊ مارشل ڪلاڊ آڪنليڪ (Field Marshal Claude Auchinleck) سڌو دهليءَ کان لاهور پهتو ته جيئن قائداعظم سان ملاقات ڪري کيس قائل ڪري سگهي. قائداعظم ملاقات ۾ سخت موقف اختيار ڪيو. هن چيو ته جيڪڏهن برطانوي آفيسر حڪومت جو حڪم نٿا مڃين ته پاڪستاني فوج ۾ انهن جو رهڻ بي مقصد آهي.
آڪنليڪ قائداعظم کي اها قانوني ۽ جنگي حقيقت ٻڌائي ته جيڪڏهن پاڪستاني فوج ڪشمير ۾ سرڪاري طور داخل ٿي، ته هندستان ۽ پاڪستان جي وچ ۾ باقاعدي اعلانيل جنگ شروع ٿي ويندي. اهڙي صورت ۾، برطانوي قانون تحت هندستان ۽ پاڪستان، ٻنهي جي فوجن مان سمورا برطانوي آفيسر فوري طور تي واپس گهرايا ويندا. پاڪستاني فوج ان وقت اڃا پوريءَ طرح منظم به نه ٿي هئي ۽ هٿيارن جي سخت کوٽ هئي. برطانوي آفيسرن جي اوچتو هلي وڃڻ سان فوج جو سڄو ڪمانڊ سسٽم تباهه ٿي وڃي ها. تنهنڪري، قائداعظم ملڪ جي بقا خاطر پنهنجو پهريون حڪم عارضي طور تي واپس ورتو، پر هن هڪ ٻيو خفيه رستو اختيار ڪيو.
جيتوڻيڪ پاڪستاني فوج سرڪاري طور تي جنگ جو حصو نه بڻي، پر ڪشمير کي هندستان جي مڪمل قبضي کان بچائڻ لاءِ هڪ گڏيل گوريلا جنگ شروع ڪئي وئي. اها جنگ بنيادي طور تي ٽن ڌرين ملي ڪري وڙهي:
الف) قبائلي مجاهدين (سرحد ۽ بلوچستان جا قبيلا
پاڪستاني قيادت جي خفيه ھدايتن تي خيبر پختونخوا (ان وقت جي صوبو سرحد) جي مختلف قبيلن، خاص ڪري محسود، وزير ۽ آفريدي قبيلن جا هزارين جنگجو پنهنجي هٿيارن سان ڪشمير ۾ داخل ٿيا. انهن قبائلين تيزيءَ سان پيش قدمي ڪندي مظفرآباد سميت ڪيترائي علائقا آزاد ڪرايا ۽ سڌو سري نگر جي ويجهو پهچي ويا.
ب) پونڇ جا مقامي فوجي (باغي ڪشميري)
ڪشمير جي علائقي پونڇ جا هزارين مقامي مسلمان ٻي عالمي جنگ وڙهيل تجربيڪار فوجي هئا. انهن مهاراجا هري سنگهه جي ظلمن خلاف بغاوت ڪري ڇڏي. انهن مقامي ڪشميرين پاڻ کي منظم ڪيو ۽ قبائلي مجاهدين جو ساٿ ڏئي موجوده ”آزاد ڪشمير“ جو بنياد رکيو.
ج) پاڪستاني فوج جا آفيسر (خفيه طور تي “موڪل” تي)
اهو هن جنگ جو سڀ کان دلچسپ ۽ تاريخي پهلو آهي. جيتوڻيڪ جنرل گريسيءَ فوج کي لاهڻ کان انڪار ڪيو هو، پر ڪجهه محب وطن پاڪستاني فوجي آفيسرن قائداعظم ۽ لياقت علي خان جي خفيه منظوريءَ سان هڪ پلان جوڙيو:
ميجر جنرل اڪبر خان (جنرل طارق): ميجر جنرل اڪبر خان پنهنجو نالو تبديل ڪري ”جنرل طارق“ رکيو ۽ سڄي جنگ جي ڪمانڊ پنهنجي هٿ ۾ ورتي. ڪيترن ئي پاڪستاني فوجي جوانن ۽ آفيسرن سرڪاري طور تي فوج مان موڪل ورتي ۽ عام لباس پائي قبائلي مجاهدين جي رهنمائي ۽ کين هٿيار سپلاءِ ڪرڻ لاءِ ڪشمير جي محاذ تي پهچي ويا.
جڏهن 1948ع جي اونهاري ۾ هندستاني فوج وڏي پيماني تي جوابي حملو ڪيو ۽ اهو خطرو پيدا ٿيو ته هو سڄو ڪشمير کٽي پاڪستان جي سرحد تائين پهچي ويندا، تڏهن وزيراعظم لياقت علي خان ۽ پاڪستاني حڪومت برطانوي ڪمانڊرن جي پرواهه ڪرڻ کان سواءِ پاڪستاني فوج جي باقاعده دستن کي سرڪاري طور تي ڪشمير جي محاذ تي لاهي ڇڏيو.
ان کانپوءِ پاڪستاني فوج هندستاني فوج جي پيش قدميءَ کي روڪيو، جيڪا جنگ اڳتي هلي پهرين جنوري 1949ع تي گڏيل قومن جي مداخلت سان جنگ بندي تي ختم ٿي، ۽ نتيجي ۾ موجوده آزاد ڪشمير ۽ گلگت بلتستان پاڪستان جي ڪنٽرول ۾ آيا.
قائداعظم محمد علي جناح پاران اختيار ڪيل اهو خفيه طريقو اصل ۾ فوجي اصطلاح ۾ هڪ ”پروڪسي وار“ (Proxy War) يا غير اعلانيل گوريلا جنگ هئي. جڏهن برطانوي ڪمانڊر ان چيف جنرل گريسيءَ سرڪاري طور پاڪستاني فوج ڪشمير ۾ لاهڻ کان صاف انڪار ڪري ڇڏيو، ته قائداعظم ۽ وزيراعظم لياقت علي خان ڄاڻندا هئا ته جيڪڏهن هندستان پوري ڪشمير تي قبضو ڪري ورتو ته پاڪستان جو شهه رڳ وارو علائقو ۽ پاڻي جا وسيلا هميشه لاءِ دشمن جي هٿ ۾ هليا ويندا. تنهنڪري، هنن هڪ اهڙو پلان جوڙيو جنهن سان پاڪستاني رياست تي سڌو سنئون جنگ جو الزام به نه اچي ۽ ڪشمير کي هندستان جي قبضي کان به بچائي سگهجي.
هن سڄي خفيه طريقي کي هڪ ڪوڊ نيم ڏنو ويو هو، جنهن کي تاريخ ۾ ”آپريشن گلمرگ“ چيو وڃي ٿو. هن جو مقصد قبائلي مجاهدين جي ذريعي ڪشمير جي مهاراجا ۽ هندستاني فوج تي اوچتو حملو ڪري سري نگر جي ايئرپورٽ ۽ گاديءَ جي هنڌ تي قبضو ڪرڻ هو.
لياقت علي خان جي صدارت ۾ لاهور ۽ راولپنڊي ۾ اهم خفيه گڏجاڻيون ٿيون.،هن آپريشن جو ملٽري ڪمانڊر ميجر جنرل اڪبر خان کي بڻايو ويو، جنهن پنهنجي سڃاڻپ لڪائڻ لاءِ پنهنجو ڪوڊ نيم ”جنرل طارق“ رکيو (هي نالو هن اسپين جي فاتح طارق بن زياد جي نالي تان کنيو هو).
ان وقت جي صوبي سرحد (خيبر پختونخوا) جي وڏي وزير خان عبدالقيوم خان کي اهو ٽاسڪ ڏنو ويو ته هو قبائلين کي ڪشمير جي جهاد لاءِ تيار ڪري ۽ کين ٽرانسپورٽ ۽ سهولتون فراهم ڪري. فوجي گودامن مان هٿيار، بارود ۽ وائرليس سيٽ خفيه طور تي قبائلي لشڪر جي حوالي ڪيا ويا. 22 آڪٽوبر 1947ع تي اٽڪل 20 هزار قبائلي مجاهدين هٿيارن سان ليس ٿي پاڪستان جي سرحد پار ڪري ڪشمير ۾ داخل ٿيا. انهن مهاراجا جي فوج کي تيزيءَ سان شڪست ڏني، مظفرآباد ۽ بيمبر تان مهاراجا جو ڪنٽرول ختم ڪيو ۽ بارامولا تائين پهچي ويا.
هيءَ پهچ ايتري اوچتي ۽ خفيه هئي جو هندستاني حڪومت ۽ خود برطانوي گورنر جنرل لارڊ مائونٽ بيٽن به حيران ٿي ويا ته ايترو وڏو لشڪر سري نگر جي ٻاهران ڪيئن پهچي ويو.
قبائلي لشڪر بارامولا ۾ پهچي رستو وڃائي ويٺو ۽ مقامي سطح تي ڪجهه لٽمار ۽ دير جي ڪري سري نگر جي ايئرپورٽ تي وقت سر قبضو نه ڪري سگهيو. ان دوران مهاراجا هندستان کان فوجي مدد گهري ورتي ۽ هندستاني فوج سري نگر ايئرپورٽ تي لهي وئي.
جنرل اڪبر اھو ئي آھي جنھن کي پوءِ گرفتار ڪيو ويو
هي اهو ئي ميجر جنرل اڪبر خان هو، جنهن ڪشمير جنگ ۾ ”جنرل طارق“ جو خفيه نالو کڻي پاڪستان پاران فرنٽ لائن تي جنگ وڙهي هئي ۽ کيس اڳتي هلي 1951ع ۾ وزيراعظم لياقت علي خان جي حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ جي سازش جي الزام ۾ گرفتار ڪيو ويو.
اڪبر خان جي بهادريءَ کان بغاوت تائين واري ڪهاڻي انتهائي دلچسپ آهي.
ڪشمير جنگ جي ان ڪاميابيءَ کيس فوج ۽ عوام ۾ هڪ هيرو بڻائي ڇڏيو، ۽ کيس پاڪستاني فوج جو چيف آف جنرل اسٽاف (CGS) مقرر ڪيو ويو. ڪشمير جنگ جي دوران جڏهن لياقت علي خان جي حڪومت گڏيل قومن جي چوڻ تي جنگ بندي قبول ڪئي، ته جنرل اڪبر خان ان فيصلي تي سخت ناراض ٿيو. سندس خيال هو ته جيڪڏهن حڪومت ڪجهه وقت وڌيڪ ڏئي ها ته هو سڄو ڪشمير آزاد ڪرائي وٺي ها. هُو وزيراعظم لياقت علي خان ۽ سندس ڪابينا کي ”بزدل“ سمجهڻ لڳو.
جنرل اڪبر خان جو خيال هو ته هيءَ سياسي قيادت ملڪ هلائڻ جي لائق ناهي، تنهنڪري هن پنهنجي گهر واري نسيم اڪبر خان (جيڪا هڪ بااثر سياسي خاندان مان هئي)، ڪجهه فوجي آفيسرن، ۽ ملڪ جي نامور ترقي پسند دانشورن (جهڙوڪ مشهور شاعر فيض احمد فيض ۽ سجاد ظهير) سان ملي ڪري هڪ خفيه پلان جوڙيو.
منصوبو ڇا هو؟ هنن جو پلان هوتہ وزيراعظم لياقت علي خان کي گورنر جنرل هائوس ۾ نظربند ڪري، حڪومت جو تختو اونڌو ڪيو وڃي، ۽ فوجي انقلاب ذريعي هڪ نئين ڪابينا جوڙي وڃي جيڪا ڪشمير تي سخت موقف اختيار ڪري ۽ ملڪ مان برطانوي اثر جو خاتمو ڪري.
ان کان اڳ جو هن منصوبي تي عمل ٿئي، حڪومت کي ان سازش جي خفيه مخبري ٿي وئي. 9 مارچ 1951ع تي وزيراعظم لياقت علي خان پاڻ ريڊيو تي ان سازش جو اعلان ڪيو. جنرل اڪبر خان، فيض احمد فيض ۽ ٻين کي فوري طور تي گرفتار ڪري جيل ۾ وڌو ويو.
هڪ خاص عدالت ۾ ڪيس هليو. جنرل اڪبر خان کي فوج مان برطرف ڪري 12 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي. چار سال جيل ڪٽڻ کانپوءِ، جڏهن ملڪي سياسي هل چل تبديل ٿي، ته 1955ع ۾ کيس آزاد ڪيو ويو. اڳتي هلي ذوالفقار علي ڀٽو جي دور ۾ جنرل اڪبر خان کي ٻيهر اهميت ملي. ڀٽو صاحب کيس پنهنجو دفاعي صلاحڪار مقرر ڪيو ۽ هو سياست ۾ به سرگرم رهيو. هن پنهنجي يادگيرين تي مشتمل هڪ ڪتاب “Raiders in Kashmir” به لکيو، جنهن ۾ هن ڪشمير جنگ جي ان خفيه طريقي ۽ پنهنجي ڪردار جا تفصيل لکيا آهن.
قائد اعظم جو آخري ڏينهن: ايمبولينس جو خراب ٿيڻ
پاڪستان جي تاريخ جو سڀ کان وڏو ۽ تڪراري ڏينھن 11 سيپٽمبر 1948ع آھي جڏھن قائد اعظم جي ڪراچي واپسيءَ وارو واقعو آهي.
جڏهن قائد اعظم انتهائي نازڪ حالت ۾ زيارت کان ڪراچي جي ماڙيپور ايئرپورٽ تي پهتو، ته کيس گورنر جنرل هائوس کڻي وڃڻ لاءِ جيڪا ايمبولينس آئي، اها اڌ رستي ۾ (ڪراچي جي سخت گرميءَ ۾) خراب ٿي وئي. ملڪ جو باني هڪ ڪلاڪ کان وڌيڪ وقت تائين رستي جي ڪناري ايمبولينس ۾ بيوس ليٽيل رهيو، جنهن دوران مٿس مکيون اڏامنديون رهيون هيون ۽ محترمه فاطمه جناح کيس وڃڻي سان هوا ڏئي رهي هئي.
سوال اهي اڀريا ته وزيراعظم لياقت علي خان جي حڪومت ملڪ جي بانيءَ لاءِ هڪ صحيح ايمبولينس يا بيڪ اپ گاڏي جو انتظام به ڇو نه ڪري سگهي؟ فاطمه جناح هن واقعي کي ڪڏهن به وساري نه سگهي ۽ حڪومت تي سندس شڪ وڌيڪ گهرو ٿي ويو.
ماءِ برادر (My Brother) ڪتاب تي سنسرشپ
محترمه فاطمه جناح پنهنجي ڀاءُ جي زندگي ۽ آخري ڏينهن جي احوال تي هڪ ڪتاب لکيو هو جنهن جو نالو هو ”ماءِ برادر“. هن ڪتاب ۾ هن انهن سمورن اختلافن، ڪامورن جي سازشن ۽ لياقت علي خان جي رويي بابت تفصيل سان لکيو هو. پر ڇرڪائيندڙ ڳالهه اها آهي ته حڪومت ان ڪتاب جي پبليڪيشن کي روڪي ڇڏيو. جڏهن اهو ڪتاب گهڻو وقت پوءِ (1987ع ۾) شائع ٿيو، تڏهن به ان مان ڪيترائي اهم صفحا ۽ پيراگراف سنسر ڪري ڪڍيا ويا هئا، جيڪي سڌو سنئون ان دور جي سياسي ڪشيدگي تي هئا.
لياقت علي خان جو قتل (1951ع)
جنرل اڪبر خان جي راولپنڊي سازش ناڪام ٿيڻ جي ڪجهه مهينن کانپوءِ، 16 آڪٽوبر 1951ع تي وزيراعظم لياقت علي خان کي ڪمپني باغ (راولپنڊي) ۾ گولي هڻي قتل ڪيو ويو. ان قتل جا تفصيل به انتهائي مشڪوڪ آهن. قاتل سيد اڪبر (جيڪو هڪ افغاني هو) کي موقعي تي ئي پوليس انسپيڪٽر گولي هڻي قتل ڪري ڇڏيو، ته جيئن اهو معلوم ئي نه ٿي سگهي ته ان سازش جي پٺيان اصل ڪير هو. ان ڪيس جي تحقيقات ڪندڙ سينيئر پوليس آفيسر اعتزاز الدين جو هوائي جهاز هڪ حادثي جو شڪار ٿي ويو، جنهن ۾ لياقت علي خان جي قتل جا اهم دستاويز ۽ فائل پڻ سڙي رک ٿي ويا. اڄ ڏينهن تائين اهو معلوم ناهي ٿي سگهيو ته لياقت علي خان کي ڪنهن قتل ڪرايو هو.
قائد اعظم جو گورنر جنرل هائوس ۾ فون ڪٽجڻ
تاريخي روايتن موجب، قائد اعظم جي آخري ڏينهن ۾ جڏهن هو بيمار هو، ته گورنر جنرل هائوس ڪراچي ۾ سندس ڪمري جو ٽيليفون ڪنيڪشن به ڪجهه وقت لاءِ ڪٽيو ويو هو، يا ان تي سخت نظر رکي وئي هئي ته جيئن هو ڪنهن سان سڌو رابطو نه ڪري سگهي. محقق لکن ٿا ته ڪاموراشاهي (خاص ڪري غلام محمد واري ڌر) قائد اعظم کي سياسي طور تي بلڪل اڪيلو ڪري چڪي هئي.
پاڪستان جي انهن شروعاتي چئن سالن سڄي ملڪ جو رخ متعين ڪيو. سياسي قيادت (جناح ۽ لياقت) جي پاڻ ۾ بي اعتمادي، عورتن جو اختلاف، ۽ ڪشمير جنگ جي اڌ ۾ رهڻ جو نتيجو اهو نڪتو ته ڪامورن ۽ فوجي آفيسرن کي يقين ٿي ويو ته سياستدان ملڪ هلائڻ جي لائق ناهن. اهو ئي سبب آهي جو پاڪستان پنهنجي پهرين ڏهن سالن ۾ ڪو آئين به جوڙي نه سگهيو ۽ ملڪ سازشن جي ور چڙهي ويو.
شاعر فيض احمد فيض جو ڪردار
پاڪستان جي تاريخ ۾ ميجر جنرل اڪبر خان واري ”راولپنڊي سازش ڪيس“ ۾ ملڪ جي نامور ترقي پسند ۽ انقلابي شاعر فيض احمد فيض جي گرفتاري سڀ کان وڌيڪ حيران ڪندڙ ۽ غير توقع واقعو هو. هڪ رومانوي ۽ صوفي منش شاعر جو فوجي بغاوت جي منصوبي ۾ شامل ٿيڻ ڪيئن ٿيو، ان جا تفصيل انتهائي گهرا آهن:
فيض احمد فيض ان وقت ڇا هو؟
1951ع ۾ فيض احمد فيض رڳو هڪ شاعر نه، پر پاڪستان جي سڀ کان وڏي انگريزي اخبار پاڪستان ٽائمز (The Pakistan Times) جو چيف ايڊيٽر هو. هو کاٻي ڌر جي نظرئي جو علمبردار ۽ ”انجمن ترقي پسند مصنفين“ جو روحِ روان هو. سندس لکڻيون ۽ اداريا حڪومت جي آمريڪا ڏانهن وڌندڙ جهڪاءُ ۽ ڪشمير پاليسيءَ تي سخت تنقيد ڪندا هئا.
جنرل اڪبر خان جي گهر واري، نسيم اڪبر خان، فيض احمد فيض جي خيالن جي وڏي مداح هئي. هوءَ پاڻ به ترقي پسند نظرين جي مالڪ هئي. ان ذريعي جنرل اڪبر خان ۽ فيض جي پاڻ ۾ ويجهڙائي ٿي.
فيبروري 1951ع ۾ جنرل اڪبر خان جي راولپنڊي واري گهر تي ڪجهه خفيه گڏجاڻيون ٿيون. انهن گڏجاڻين ۾ فيض احمد فيض، ڪميونسٽ پارٽي آف پاڪستان جو سيڪريٽري جنرل سجاد ظهير، ۽ ڪجهه سينيئر فوجي آفيسر شريڪ ٿيا.
فيض جو ڪردار ڇا هجڻو هو؟ سازش جي پلان موجب، جڏهن فوج حڪومت جو تختو اونڌو ڪري ها، ته فيض احمد فيض کي پنهنجي اخبار ۽ ريڊيو ذريعي عوام کي ان انقلاب جي حمايت لاءِ تيار ڪرڻو هو. هن کي نئين جڙندڙ حڪومت جو اطلاعات وارو وزير يا سياسي صلاحڪار بڻائڻ جو تجويزون پڻ هيون.
فيض بغاوت جي خلاف هو!
هاڻي اچون ٿا ان ڇرڪائيندڙ حقيقت تي، جيڪا ڪورٽ جي ڪارروائيءَ دوران سامهون آئي.
تاريخي دستاويزن موجب، جڏهن 23 فيبروري 1951ع تي راولپنڊي واري آخري اجلاس ۾ جنرل اڪبر خان حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ جو مڪمل پلان پيش ڪيو، ته فيض احمد فيض ۽ سجاد ظهير ان پلان جي سخت مخالفت ڪئي هئي. فيض جو موقف هو ته عوامي حمايت ۽ مضبوط سياسي بنياد کان سواءِ رڳو بندوق جي زور تي آيل فوجي انقلاب ناڪام ٿي ويندو ۽ ملڪ ۾ وڌيڪ انتشار پکڙجندو.
فيض جي مخالفت کانپوءِ جنرل اڪبر خان اهو پلان عارضي طور تي منسوخ ڪري ڇڏيو هو. يعني جڏهن گرفتاريون ٿيون، ان وقت عملي طور تي ڪا بغاوت ٿيڻ واري نه هئي، پر رڳو ”بغاوت جي سوچ ۽ منصوبابندي“ ڪرڻ جي ڏوهه ۾ کين گرفتار ڪيو ويو.
گرفتاري ۽ جيل جو دور (شاعريءَ جو سونهري دور)
9 مارچ 1951ع جي صبح جو سوير فيض احمد فيض کي لاهور مان گرفتار ڪيو ويو. کيس سرگوڌا، لائل پور (فيصل آباد) ۽ حيدرآباد جيل جي تنهائيءَ وارين ڪوٺين ۾ رکيو ويو. فيض تي بغاوت ۽ ملڪ سان غداري جو ڪيس هليو، جنهن جي سزا موت هئي.
پر جيل جي ان چئن سالن واري سخت دور پاڪستاني ادب کي تاريخ جي بهترين شاعري ڏني. فيض جا ٻه مشهور ترين ڪتاب ”زندان نامہ“ ۽ ”دستِ صبا“ جيل جي ڪوٺين ۾ ئي لکيا ويا. سندس مشهور شاعري:
”متاعِ لوح و قلم چھن گئی تو کیا غم ہے
کہ خونِ دل میں ڈبو لی ہیں انگلیاں میں نے“
اهو جيل جي ڏينهن جي ئي پيداوار هئي.
1955ع ۾ جڏهن ملڪي سياست جو رخ بدليو ۽ هاءِ ڪورٽ پاران ڪيس جي قانوني حيثيت تي سوال اڀريا، ته فيض احمد فيض جي سزا ختم ڪئي وئي ۽ هو آزاد ٿيو.
راولپنڊي سازش ڪيس فيض احمد فيض کي رڳو هڪ شاعر مان بدلائي مظلومن ۽ ترقي پسند سياست جو هڪ عالمي اُھڃاڻ بڻائي ڇڏيو. پر ٻئي طرف، لياقت علي خان جي حڪومت پاران ان ڪيس جي بهاني ڪميونسٽ پارٽي تي پابندي مڙهي وئي ۽ کاٻي ڌر جي سياست کي پاڪستان ۾ هميشه لاءِ ڪمزور ڪيو ويو، جنهن جو سڌو فائدو ساڄي ڌر ۽ اسٽيبلشمينٽ کنيو.
(جيمناءِ سان مختلف سوالن جوابن جي نتيجي ۾ مليل مواد جي آڌار لکيل آرٽيڪل)
____________
نصير اعجاز صحافي ھي ۽ ڪراچيءَ ۾ رھي ٿو
