پاڪستان ۾ ڪُتن جي چڪ ۽ ريبيز سبب موت: حڪومتي پاليسيءَ جي ناڪامي

سنڌ ۾ ڪتن جي چڪ جا وڏي تعداد ۾ واقعا هڪ سنگين صورتحال جي نشاندهي ڪن ٿا. ڪراچي سميت سنڌ جي شهري ۽ ٻهراڙي وارن علائقن ۾ مستقل، سائنسي ۽ مربوط پروگرام جي ضرورت آهي.

ڊاڪٽر جئپال ڇاٻڙيا

ريبيز هڪ انتهائي خطرناڪ بيماري آهي، پر ان جي سڀ کان اهم حقيقت اها آهي ته ان سبب ٿيندڙ انساني موت کي روڪي سگهجي ٿو. جڏهن ريبيز جون علامتون ظاهر ٿي وڃن ٿيون ته بيماري ذري گھٽ هميشه موتمار ثابت ٿئي ٿي. پر جيڪڏهن ڪتي جي چڪ کان پوءِ تُرت ۽ مناسب طبي علاج شروع ڪيو وڃي ته انسان جي جان بچائي سگهجي ٿي.

پاڪستان ۾ ڪتن جي چڪ ۽ ريبيز سبب ٿيندڙ موت هڪ سنگين عوامي صحت جو مسئلو بڻجي چڪو آهي. اهي موت اڪثر روڪي سگهجن ٿا. اصل مسئلو صرف ڪتا نه آهن، پر روڪٿام، عوامي آگاهي، ڪتن جي آبادي، انتظام، ويڪسين جي دستيابي، بروقت علاج ۽ حڪومتي نگراني جي ڪمزور نظام جو نتيجو آهي.

ريبيز کي اڪثر قومي صحت جي ايمرجنسي بدران صرف رولو ڪتن جو مسئلو سمجهيو ويو آهي. صحت کاتو، ميونسپل ادارا ۽ ويٽرنري ادارا الڳ الڳ ڪم ڪن ٿا، پر انهن جي وچ ۾ مستقل ۽ مضبوط رابطو موجود ناهي. ڪڏهن مهم شروع ٿئي ٿي، ڪجهه وقت سرگرمي ٿئي ٿي ۽ پوءِ ٻيهر مسئلو ساڳيو رهجي وڃي ٿو.

پاڪستان کي هڪ مستقل ۽ بااختيار National Rabies Elimination Program جي ضرورت آهي، جنهن جا واضح هدف ۽ جوابداريءَ جو نظام هجي.

صرف رولو ڪتن کي مارڻ سان مسئلو مستقل طور حل نٿو ٿئي. نوان ڪتا پيدا ٿين ٿا ۽ ٻين علائقن مان اچي ساڳي جاءِ وٺن ٿا.

انھيءَ لاءِ جديد طريقا اختيار ڪرڻ  گھرجن.

– ڪتن جي وڏي پيماني تي ويڪسينيشن

– نس بندي

– ويڪسين ٿيل ڪتن جي سڃاڻپ ۽ نگراني

– خطرناڪ يا ريبيز ۾ مبتلا ڪتن لاءِ ماهر ويٽرنري انتظام

مقصد صرف ڪتن جو تعداد گهٽائڻ نه هجڻ گهرجي، پر ريبيز جي منتقلي کي روڪڻ هجڻ گهرجي.

جيڪڏهن ڪنهن شخص کي ڪتو چڪ هڻي ته ان کي هڪ اسپتال کان ٻي اسپتال تائين Anti-Rabies Vaccine يا Rabies Immunoglobulin (RIG) ڳولڻ لاءِ نه موڪلڻ گهرجي. هر ضلعي اسپتال ۾ ضروري ريبيز علاج جون سهولتون ۽ دوائون مستقل طور موجود هجڻ گهرجن. ڪنهن به مريض کي صرف ان ڪري مرڻ نه گهرجي ته اسپتال ۾ چيو وڃي: ويڪسين موجود ناهي.

ڪيترائي ماڻهو ڪتي جي چڪ کي معمولي سمجهن ٿا ۽ علاج ۾ دير ڪن ٿا. ڪجهه ماڻهو انتظار ڪن ٿا ته ڏسون ڪتو بيمار ٿئي ٿو يا نه. ڪجهه ماڻهو مرچ، تيل، جڙي ٻوٽين يا ٻين روايتي شين جو استعمال ڪن ٿا. اهو انتهائي خطرناڪ آهي. ڪتي جي چڪ کان پوءِ زخم کي ھڪدم صابڻ ۽ وهندڙ پاڻي سان 15 منٽن تائين چڱيءَ طرح ڌوئڻ گهرجي ۽ پوءِ ھڪدم ڊاڪٽر يا مناسب طبي مرڪز سان رابطو ڪرڻ گهرجي. ڊاڪٽر زخم ۽ جانور سان رابطي جي نوعيت مطابق Rabies Vaccine، RIG، Tetanus ۽ ٻين علاج جي ضرورت جو فيصلو ڪندو.

سنڌ ۾ ڪتن جي چڪ جا وڏي تعداد ۾ واقعا هڪ سنگين صورتحال جي نشاندهي ڪن ٿا. ڪراچي سميت سنڌ جي شهري ۽ ٻهراڙي وارن علائقن ۾ مستقل، سائنسي ۽ مربوط پروگرام جي ضرورت آهي. سنڌ حڪومت کي صرف ڪجهه ڏينهن يا هفتن جي مهمن بدران مستقل Rabies Control System قائم ڪرڻ گهرجي. صحت کاتو، لوڪل گورنمينٽ، ميونسپل ادارا، ويٽرنري خدمتون ۽ صفائي جا ادارا گڏجي هڪ گڏيل حڪمت عملي تي عمل ڪن.

حڪومت لاءِ اهم سفارشون

National Rabies Elimination Mission قائم ڪيو وڃي

پاڪستان کي واضح قومي هدف مقرر ڪرڻ گهرجي: 2030 تائين ڪتن مان منتقل ٿيندڙ ريبيز سبب انساني موت ZERO ڪرڻ.

سنڌ کي خاص ترجيح ڏني وڃي.

گهٽ ۾ گهٽ 70 سيڪڙو ڪتن جي ويڪسينيشن

بين الاقوامي تجربن مان ثابت ٿيو آهي ته ڪتن جي 70 سيڪڙو آبادي کي مسلسل ويڪسين ڏيڻ سان ريبيز جي منتقلي کي روڪڻ ۾ وڏي مدد ملي ٿي.

ان لاءِ هر سال منظم ۽ مسلسل ويڪسينيشن مهم هلائڻ گهرجي.

هر ضلعي ۾ Rabies Prevention Centre قائم ڪيو وڃي

هر ضلعي ۾ اهڙو مرڪز هجڻ گهرجي جتي: – Anti-Rabies Vaccine موجود هجي

– ضرورت مطابق RIG موجود هجي

– تربيت يافته طبي عملو موجود هجي

– زخم جي فوري صفائي ۽ علاج ٿئي

– ڪتي جي چڪ جو رڪارڊ رکيو وڃي

– پيچيده ڪيسن لاءِ Referral System موجود هجي

Dog-Bite Registry قائم ڪئي وڃي

هر ڪتي جي چڪ جو رڪارڊ ڊجيٽل طريقي سان رکيو وڃي.

ان ۾ شامل هجي:

– چڪ لڳڻ جي جاءِ

– متاثر شخص جي عمر

– چڪ جي نوعيت

– ڪتي بابت معلومات

– ڏنل ويڪسين

– RIG جي ضرورت ۽ استعمال

– علاج مڪمل ٿيڻ جي صورتحال

– مريض جو نتيجو

ان سان حڪومت کي معلوم ٿيندو ته ڪهڙا علائقا وڌيڪ خطرناڪ آهن ۽ ڪهڙيون پاليسيون ڪم ڪري رهيون آهن.

Trap-Neuter-Vaccinate-Return يعني ڪتن کي پڪڙڻ، نس بندي ڪرڻ، ويڪسين ڏيڻ ۽ مناسب صورت ۾ واپس ڇڏڻ هڪ سائنسي ۽ انساني طريقو آهي.

جيڪي ڪتا ريبيز ۾ مبتلا هجن يا ماڻهن لاءِ فوري خطرو هجن، انهن لاءِ ماهر ويٽرنري عملي ذريعي مناسب ۽ انساني انتظام ڪيو وڃي.

ڪچري جي نظام کي بهتر بڻايو وڃي

کليل ڪچرو آوارا ڪتن لاءِ خوراڪ جو وڏو ذريعو بڻجي ٿو.

ڪراچيءَ سميت سنڌ جي ٻين شهرن ۾:

– باقاعده ڪچرو کڻڻ

– ڍڪيل ڪچري جا ڪنٽينر

– کليل ڊمپنگ ختم ڪرڻ

– غير قانوني ڪچرو اڇلائڻ خلاف ڪارروائي

صاف شهر به ريبيز جي روڪٿام جو حصو آهن.

ٻارن کي خاص تحفظ جي ضرورت

ٻار ڪتن جي چڪ جو وڌيڪ شڪار ٿي سگهن ٿا.

اسڪولن ۾ ٻارن کي سيکارڻ گهرجي:

اجنبي ڪتي جي ويجهو نه وڃو.

ڪتي کي نه تنگ ڪريو ۽ نه ماريو.

کائڻ واري يا پنهنجي ٻچن سان موجود ڪتي کي نه ڇيڙيو.

ڪتي جي چڪ يا شڪي رھنڊ جي صورت ۾ ھڪدم والدين يا استاد کي ٻڌايو.

زخم ھڪدمڌوئو ۽ طبي مرڪز وڃو.

دنيا جي ڪامياب ملڪن مان پاڪستان لاءِ سبق

جن ملڪن ريبيز تي ڪاميابي سان ڪنٽرول ڪيو، انهن صرف ڪتن کي مارڻ تي ڀروسو نه ڪيو.

انهن ڪتن جي وڏي پيماني تي ويڪسينيشن، ڪتن جي آبادي جو سائنسي انتظام، نگراني، عوامي آگاهي، بروقت Post-Exposure Prophylaxis ۽ انساني ۽ جانورن جي صحت جي ادارن جي گڏيل ڪم کي هڪ نظام جو حصو بڻايو.

هي One Health Approach آهي، جنهن ۾ انسان، جانور ۽ ماحول جي صحت کي گڏ ڏٺو وڃي ٿو.

ڀوٽان هڪ اهم مثال آهي. 2026ع ۾ WHO ڀوٽان کي ڪتن مان منتقل ٿيندڙ انساني ريبيز کي عوامي صحت جي مسئلي طور ختم ڪرڻ لاءِ تسليم ڪيو. اتي ڪتن جي مسلسل ويڪسينيشن، آبادي جو انتظام، نگراني، تيز ردعمل ۽ انسانن لاءِ بروقت علاج اهم ڪردار ادا ڪيو.

پاڪستان به اها ڪاميابي حاصل ڪري سگهي ٿو.

اسان وٽ ڊاڪٽر، ويٽرنري ماهر، اسپتال، ويڪسين ۽ سائنسي ڄاڻ موجود آهي.

ضرورت آهي ته سياسي عزم، مناسب فنڊنگ، ادارن جي وچ ۾ مضبوط رابطو ۽ جوابدهي کي يقيني بڻايو وڃي.

ريبيز صرف جانورن جو مسئلو ناهي

ريبيز انساني حقن ۽ عوامي صحت جو مسئلو پڻ آهي.

هڪ غريب ٻار کي به اهو ئي حق حاصل آهي جيڪو ڪنهن امير شهري کي حاصل آهي ته ڪتي جي چڪ کان پوءِ کيس فوري ۽ مناسب علاج ملي.

ڪنهن شخص کي صرف ان ڪري مرڻ نه گهرجي ته:

– ويڪسين موجود نه هئي.

– RIG موجود نه هو.

– ويجهي علاج جو مرڪز تمام پري هو.

– خاندان کي خبر نه هئي ته ڇا ڪرڻو آهي.

– يا سرڪاري ادارن وچ ۾ رابطو نه هو.

روڪي سگهجندڙ موت، صحت جي نظام جي ناڪامي آهي.

قومي مطالبو

پاڪستان کي فوري طور تي هڪ جامع National Rabies Elimination Policy ٺاهڻ گهرجي.

سنڌ ۾ هڪ مضبوط ۽ بااختيار Sindh Rabies Elimination Program قائم ڪيو وڃي.

هن پروگرام ۾ شامل هجن:

– ڪتن جي ويڪسينيشن

– TNVR

– Anti-Rabies Vaccine ۽ RIG جي دستيابي

– Dog-Bite Surveillance

– عوامي آگاهي

– صفائي ۽ ڪچري جو بهتر نظام

– ضلعي سطح جا هدف

– شفاف فنڊنگ

– آزاد نگراني ۽ احتساب

حڪومت کي هر مهيني يا هر ٽن مهينن کان پوءِ عوام کي ٻڌائڻ گهرجي ته ڪيترا ڪتا ويڪسين ڪيا ويا، ڪيترا sterilize ڪيا ويا، ڪتن جي چڪ جا ڪيترا ڪيس آيا ۽ ريبيز سبب ڪيتريون اموات ٿيون.

پاڪستان کي عارضي مهمن کان اڳتي وڌي مستقل، سائنسي ۽ مربوط نظام قائم ڪرڻو پوندو. صرف ڪتن کي مارڻ حل ناهي. صرف ڪڏهن ڪڏهن ويڪسينيشن مهم هلائڻ حل ناهي. مريض کي هڪ اسپتال کان ٻي اسپتال موڪلڻ به حل ناهي.

_____________

ڊاڪٽر جئپال ڇاٻڙيا، پاڪستان ميڊيڪل ائسوسيئيشن