اسان جنهن سماج ۾ ساهه کڻي رهيا آهيون، اتي عدم برداشت انتهائي تيزيءَ سان وڌي رهي آهي. اختلاف راءِ کي برداشت ڪرڻ بدران اسان اختلاف کي دشمني بڻائي ڇڏيو آهي. دليل جو جواب دليل سان ڏيڻ بدران گاريون، ڌمڪيون، الزام، ذاتي حملا ۽ آخرڪار ٿاڻي ۽ ڪورٽ تائين پهچڻ کي معمول بڻايو پيو وڃي.
نسيم بخاري
ڪو معاملو ڀلي ڌرين جي وچ ۾ صلح تائين پهچي وڃي، متاثر ڌر ڀلي معافيءَ جو تاثر ڏئي، ڪو جوابدار ڪيس داخل ٿيڻ ۽ گرفتاريءَ باوجود ٿوري ئي وقت ۾ آزاد ٿي وڃي، سندس حمايت ۾ احتجاجي جلوس نڪري، يا سوشل ميڊيا تي سندس همدرد کيس هيرو ۽ بيگناهه ثابت ڪرڻ لاءِ مهم هلائين؛ پر جڏهن ڪو واقعو پرنٽ، اليڪٽرانڪ ۽ سوشل ميڊيا تي اچي وڃي ٿو ته اهو صرف هڪ ڏينهن جي خبر نه رهندو آهي، اهو رڪارڊ جو حصو بڻجي ويندو آهي، تاريخ جو حصو بڻجي ويندو آهي ۽ سماج جي اجتماعي يادگيريءَ ۾ پنهنجي جاءِ ٺاهي وٺندو آهي.
اسان جي سماج ۾ افسوسناڪ واقعن کي ڊگهي عرصي تائين ياد رکڻ جي روايت رهي آهي. اڄ فرياد ڪندڙ، متاثر يا جوابدار جا نالا ڪجهه ٻيا آهن، سڀاڻي شايد نالا بدلجي وڃن، پر شڪايتن جي بنيادي نوعيت ساڳي رهي سگهي ٿي. تنهنڪري ڪنهن واقعي جو فريادي ڪاغذ تي موجود هجڻ، ان جو ميڊيا تي اچڻ ۽ ان بابت سماجي بحث ٿيڻ، پاڻ ۾ هڪ اهم تاريخي دستاويز بڻجي وڃي ٿو.
اسان جنهن سماج ۾ ساهه کڻي رهيا آهيون، اتي عدم برداشت انتهائي تيزيءَ سان وڌي رهي آهي. اختلاف راءِ کي برداشت ڪرڻ بدران اسان اختلاف کي دشمني بڻائي ڇڏيو آهي. دليل جو جواب دليل سان ڏيڻ بدران گاريون، ڌمڪيون، الزام، ذاتي حملا ۽ آخرڪار ٿاڻي ۽ ڪورٽ تائين پهچڻ کي معمول بڻايو پيو وڃي.
اڻ پڙهيل ۽ جاهل ماڻهو جيڪڏهن اهڙي روش اختيار ڪن ته شايد سندن جهالت ۽ بي شعوريءَ وارين حرڪتن کي ڪنهن حد تائين عذر بڻائي سگهجي، پر جڏهن ڪو پڙهيل لکيل ماڻهو اهڙو رويو اختيار ڪري، ۽ خاص طور تي جڏهن هو پيغمبري پيشي، يعني تعليم ۽ تربيت سان وابسته هجي، تڏهن معاملو وڌيڪ سنگين ٿي وڃي ٿو.
استاد صرف ڪتاب پڙهائيندڙ شخص ناهي؛ هُو معاشري جي اخلاقي تربيت جو به ذميوار آهي. جيڪڏهن استاد ئي اختلاف کي دشمني سمجهڻ لڳي، دليل ۽ برداشت کي ڇڏي اشتعال، گارگند ۽ جهيڙي جو رستو اختيار ڪري، ته پوءِ شاگردن ۽ ايندڙ نسلن کي ڪهڙو سبق ملندو؟
اڄ جي دور ۾ هڪ تلخ ڪمينٽ، هڪ وائس ميسيج يا هڪ غصي ۾ ڪيل پوسٽ اک ڇنڀ ۾ هزارين ماڻهن تائين پهچي سگهي ٿي. اهڙي صورتحال ۾ زبان جو هڪ لھجو، سالن تائين هلندڙ تڪرار جو سبب بڻجي سگهي ٿو.
پر سوال اهو آهي ته جيڪڏهن ڪو ماڻهو سوشل ميڊيا تي تلخ يا ناشائسته ڪمينٽ ڪري ٿو ته ان جو جواب ساڳئي لهجي ۾ ڏيڻ ضروري آهي ڇا؟ آسمان ته نه ٿو ڪري، زمين ته نه ٿي ڦاٽي، جيڪڏهن ڪو ماڻهو ڪنهن راءِ سان اختلاف ڪري ٿو. درگذر ڪرڻ، خاموش رهڻ ۽ دليل سان جواب ڏيڻ ۾ انسان جي عظمت گهٽ نه ٿيندي آهي؛ وڌندي آهي.
اسان وٽ مسئلو اهو آهي ته ذاتي غصي ۽ توائيءَ جي وقت نه اخلاق ياد رهندو آهي، نه عهدو، نه عمر، نه سامهون بيٺل ماڻهوءَ جي حيثيت ۽ نه ئي پنهنجي سماجي مقام جو احساس.
شڪارپور جو تازو واقعو بہ هڪ وڏو سوال بڻجي سامهون آيو آهي.
ٻه ڏينهن اڳ شڪارپور سان لاڳاپيل هڪ تعليمي معاملو سوشل ميڊيا تي بحث جو موضوع بڻيو، جنهن ۾ هڪ هيڊ مسٽريس ۽ گورنمينٽ سيڪنڊري ٽيچرز ايسوسيئيشن جي هڪ عهديدار سان لاڳاپيل گار گند واري آڊيو وائرل ٿي.
مان ان آڊيو جي مڪمل پسمنظر بابت قطعي دعوا نٿو ڪريان. ممڪن آهي ته آڊيو جو سمورو حصو منظرعام تي نه آيو هجي. اهو به ممڪن آهي ته ڪنهن ڌر کي اشتعال ڏياريو ويو هجي يا ڪنهن کي ڦاسائڻ جي ڪوشش ٿي هجي. معاملو جاچ جو موضوع ٿي سگهي ٿو.
پر هڪ ڳالهه تي ضرور سوال اٿڻ گهرجي: ڇا ڪنهن به اشتعال جي صورت ۾ هڪ استاد اڳواڻ لاءِ گارگند ۽ انتهائي ناشائسته زبان استعمال ڪرڻ مناسب آهي؟
استاد اڳواڻ کان عام ماڻهوءَ کان وڌيڪ ذميواريءَ جي اميد ڪئي ويندي آهي. جيڪڏهن ڪنهن کي اشتعال ڏنو به ويو هجي ته ان جو بهترين جواب صبر، دليل ۽ ادارتي طريقيڪار آهي، نه بدزباني.
خبرن موجب معاملو وائرل ٿيڻ کان پوءِ ڪيس داخل ٿيو، گرفتاري ٿي، حمايت ۾ احتجاج پڻ ٿيو ۽ پوءِ معاملو اڳتي وڌڻ بدران ختم ٿيڻ جي رخ ۾ هليو ويو. پر هتي منهنجو سوال ڪنهن هڪ فرد جي سزا يا بريت کان وڌيڪ سماجي روين بابت آهي.
ڇا اسان جو مقصد صرف اهو آهي ته ڪيس داخل ٿئي، گرفتاري ٿئي، احتجاج ٿئي، پوءِ صلح ٿئي ۽ معاملو ختم ٿي وڃي؟
يا اسان اهو به سوچينداسين ته اهڙو واقعو ٻيهر ڪيئن ٿئي؟
ذميوار صحافت ڪنهن جي دوست يا دشمن ناهي. اسان ڪنهن هڪ ڌر جا وڪيل نه آهيون. ذميوار صحافت نه دوستيءَ جي بنياد تي لکندي آهي، نه دشمنيءَ جي بنياد تي. اسان جو ساٿ سچ سان آهي، ظلم، تشدد، ڪوڙ ۽ بد اخلاقيءَ جي مخالفت سان آهي.
ڪنهن واقعي تي راءِ ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي ته ڪنهن ڌر کي عدالت کان اڳ مجرم قرار ڏنو وڃي. اصل مقصد اهو آهي ته جيڪي واقعا اسان جي سماج جي بيمارين کي ظاهر ڪن ٿا، انهن تي سوال اٿاريا وڃن.
ڪجهه عرصو اڳ شڪارپور ۾ ڊي اي او محمد شاهه ۽ ٽي اي او امجد شيخ جي وچ ۾ بدڪلامي، گارگند ۽ مڪن ٺونشن سان لاڳاپيل معاملو به منظرعام تي آيو هو. جڏهن تعليم جهڙي شعبي جا ذميوار ماڻهو به هڪ ٻئي سان گفتگوءَ جو وقار وڃائي ويهن ته پوءِ مسئلو صرف ٻن ماڻهن جو نه رهندو آهي؛ اهو اداري جي ثقافت جو سوال بڻجي ويندو آهي.
بيوروڪريسيءَ کان وٺي انتهائي پڙهيل لکيل ۽ حساس طبقن تائين جيڪڏهن بدگماني، بدتميزي ۽ عدم برداشت جو طوفان وڌندو وڃي ته ان جا اثر لازمي طور عام سماج تائين پهچندا.
قانون ڇا ٿو چوي؟
هي مسئلو رڳو اخلاقيات تائين محدود ناهي. دنيا جي ڪيترن ئي مهذب معاشرن ۾ ڌمڪي، توهين ۽ بدزبانيءَ کي قانوني ۽ ادارتي سطح تي سنجيدگيءَ سان ورتو وڃي ٿو.
پاڪستان ۾ به Protection Against Harassment of Women at the Workplace Act, 2010 موجود آهي، جيڪو ڪم واري هنڌ عورتن کي تحفظ فراهم ڪرڻ لاءِ قانوني فريم ورڪ ڏئي ٿو ۽ ادارن اندر شڪايتن، انڪوائري ۽ ضابطه اخلاق جو تصور رکي ٿو.
اهڙيءَ طرح پاڪستان جو Prevention of Electronic Crimes Act به آن لائين دنيا ۾ غيرقانوني ۽ نقصانڪار مواد بابت قانوني فريم ورڪ فراهم ڪري ٿو، جنهن ۾ 2025ع جي ترميمن کان پوءِ سوشل ميڊيا جي ضابطي ۽ آن لائين تحفظ بابت وڌيڪ ادارتي اختيار شامل ڪيا ويا آهن.
ٻين ملڪن جا مثال ڏسون ته سنگاپور جو Protection from Harassment Act خاص طور تي ڌمڪين، گارين، توهين آميز يا بدتميزيءَ واري رابطي کي سنجيدگيءَ سان وٺي ٿو. قانون ۾ اهڙي رابطي کي، جيڪو ڪنهن شخص لاءِ خوف، ذهني تڪليف يا تذليل جو سبب بڻجي، ڏوهه قرار ڏيڻ جون شقون موجود آهن. سرڪاري ملازمن کي ڊيوٽي دوران ڌمڪائڻ يا توهين آميز گفتگو ڪرڻ لاءِ به الڳ قانوني تحفظ موجود آهي.
اهو مثال اسان لاءِ ان معني ۾ اهم آهي ته مهذب سماج صرف ماڻهن کي ”سٺو اخلاق اختيار ڪريو“ نٿا سيکارن؛ اهي اخلاق، عزت ۽ انساني وقار کي قانوني ۽ ادارتي تحفظ سان به ڳنڍين ٿا.
پر قانون آخري حل آهي. پهريون حل تربيت، تعليم، برداشت ۽ ڪردار سازي آهي.
شڪارپور: خوشبوئن، ڪتابن ۽ تهذيب جو شهر
شڪارپور ماضيءَ ۾ ادب، آرٽ، ثقافت، موسيقي، ناٽڪ ۽ علم جو مرڪز رهيو آهي. هتي موسيقيءَ جون محفلون ٿينديون هيون، ناٽڪ منڊليون هونديون هيون، سينما هئا، چوڌاري باغ هئا، هوا ۾ خوشبو هوندي هئي ۽ ماڻهو پنهنجي ڳچيءَ ۾ گلاب ۽ رابيل جا هار وجهي نڪرندا هئا.
هڪ دور اهو به هو، جڏهن ماڻهن ۾ سٺن ڪمن ۾ هڪ ٻئي کان اڳتي وڌڻ جو جذبو هوندو هو. گهرن ۾ لائبريريون هونديون هيون. علم ۽ صحت جا دروازا کليل هوندا هئا.
اڄ اسان کي پاڻ کان پڇڻو پوندو ته اهو شڪارپور ڪيڏانهن ويو؟
جيڪڏهن ڪتابن جي جاءِ گاريون وٺن، گفتگوءَ جي جاءِ گارگند وٺي، دليل جي جاءِ ڌمڪي وٺي ۽ اختلاف جي جاءِ تي دشمني اچي وڃي ته پوءِ شهر جي عمارتون ته بچي سگهن ٿيون، پر شهر جي تهذيب خطري ۾ پئجي وڃي ٿي.
شيخ اياز جو سوال ۽ اسان جو سماج
شيخ اياز سنڌي سماج جي ڪجهه روين تي سخت تنقيد ڪئي هئي ۽ ڪچهريءَ کي سنڌي ماڻهن جي هڪ وڏي ڪمزوري طور ڏٺو هو. اها ڳالهه اڄ به غور طلب آهي.
جيڪڏهن انسان پنهنجي قيمتي وقت کي فضول تڪرارن، الزام تراشين، ڪچهريءَ، گارگند ۽ ذاتي دشمنين ۾ ضايع ڪندو رهي ته ڇا اها سماجي بيماري نه آهي؟
جڏهن صحتمند خيال گهٽ ٿيندا، سٺي صحبت ختم ٿيندي، ڪتابن سان ناتو ڪمزور ٿيندو ۽ فڪري تربيت پوئتي ويندي ته پوءِ سماج ۾ اهڙا ڪردار وڌيڪ نروار ٿيندا، جيڪي پنهنجي عهدي جي وقار کان وڌيڪ پنهنجي غصي کي اهميت ڏيندا.
متاثر ڌر کان به سوال ٿيڻ گهرجي، پر انصاف سان
هن بحث ۾ جيڪڏهن متاثر ڌر جي ڪنهن ڪمينٽ يا عمل کي به ڏسڻو آهي ته اهو به انصاف سان ڏسڻ گهرجي.
اظهار جي آزادي اسان جو حق آهي، پر اظهار جي آزاديءَ جو مطلب ڪنهن کي ڄاڻي واڻي اشتعال ڏيارڻ يا سماجي تڪرار کي وڌائڻ ناهي.
قانون، آئين، سماج ۽ مذهب اسان کي ڳالهائڻ جو حق ڏين ٿا، پر ساڳئي وقت اسان کي پنهنجي لفظن جي ذميواري به سيکارين ٿا.
آزادي ۽ ذميواري هڪ ٻئي کان جدا نٿا ٿي سگهن.
اسان کي ڪهڙي تبديلي گهرجي؟
ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته اسڪولن، ڪاليجن، يونيورسٽين، سرڪاري آفيسن، سياسي جماعتن، مذهبي ادارن، اين جي اوز ۽ خانگي ادارن ۾ صرف ڪم جا ضابطا نه، پر رويي جا واضح ضابطا به لاڳو ڪيا وڃن.
استادن ۽ سرڪاري آفيسرن لاءِ باقاعده تربيت هجي ته اختلاف کي ڪيئن سنڀالجي، غصي کي ڪيئن ڪنٽرول ڪجي، سوشل ميڊيا تي ڪهڙي زبان استعمال ڪجي ۽ شڪايت کي ذاتي جنگ بڻائڻ بدران اداري جي طريقيڪار ذريعي ڪيئن حل ڪجي.
اسڪولن ۽ ڪاليجن ۾ شاگردن کي صرف امتحان پاس ڪرڻ لاءِ نه، پر برداشت، گفتگو، اختلاف راءِ، انساني وقار ۽ ڊجيٽل اخلاق به سيکاريا وڃن.
مذهبي جماعتن ۽ عالمن کي به پنهنجي ذميواري ادا ڪرڻي پوندي. جمعي جي خطبن، مدرسن، مسجدن ۽ مذهبي گڏجاڻين ۾ اخلاق، صبر، درگذر، زبان جي حفاظت ۽ انسان جي عزت کي مستقل موضوع بڻايو وڃي.
ڇو ته جيڪڏهن اخلاق ڪتابن مان، مسجدن مان، اسڪولن مان ۽ گهرن مان نڪري ويندو ته پوءِ عدالتن ۽ ٿاڻن کي ڪيترو بار کڻڻو پوندو؟
مهذب سماج ماڻهوءَ کي اڪيلو نٿو ڇڏي
دنيا جا ڪيترائي سماج عدم برداشت کي روڪڻ لاءِ صرف سزا تي ڀروسو نٿا ڪن. اهي اسڪولن ۾ اينٽي بلنگ پروگرام، ڪم جي هنڌن تي ضابطه اخلاق، شڪايتن جا آزاد نظام، نفسياتي مدد، ثالثي، تربيت، سماجي سرگرمين ۽ ذهني صحت لاءِ سازگار ماحول پيدا ڪرڻ تي ڌيان ڏين ٿا.
ان جو مقصد اهو هوندو آهي ته انسان کي غصي جي آخري مرحلي تائين پهچڻ کان اڳ ئي ڳالهائڻ، ٻڌڻ ۽ مسئلو حل ڪرڻ جا رستا فراهم ڪيا وڃن.
اسان وٽ به تفريح، ڪتاب، لائبريريون، راندين جا ميدان، ثقافتي سرگرميون ۽ مثبت سماجي رابطا وڌائڻ جي ضرورت آهي. جنهن سماج ۾ ماڻهوءَ وٽ صحتمند مصروفيتون گهٽ ۽ مايوسيون وڌيڪ هجن، اتي غصو ۽ عدم برداشت وڌڻ جو خطرو به وڌي وڃي ٿو.
هي سوال رڳو ڪمرا نٿو، دروازا کڙڪائي ٿو
مان چاهيان ها ته هن معاملي کي به ٻين ڪيترن واقعن وانگر نظرانداز ڪري ڇڏيان. پر جڏهن ڪا ڳالهه رڪارڊ تي اچي وڃي، جڏهن اها سماجي بحث جو حصو بڻجي وڃي ۽ جڏهن اها اسان جي اجتماعي روين بابت اهم سوال اٿاري ته پوءِ خاموش رهڻ به هڪ قسم جي ذميواريءَ کان فرار بڻجي سگهي ٿو.
مان هي سوال ڪنهن هڪ شخص کي نشانو بڻائڻ لاءِ نه ٿو اٿاريان.
مان چاهيان ٿو ته سڀاڻي تاريخ جڏهن اسان جي دور کي ڏسي ته اها ائين نه چوي ته بدتميزيءَ، عدم برداشت ۽ سماجي زوال جي هن طوفان ۾ ڪو دانشور، ڪو اديب، ڪو شاعر، ڪو استاد ۽ ڪو فڪري ماڻهو آواز بلند ڪرڻ لاءِ تيار نه هو.
هي آواز ان لاءِ آهي ته اسان جا ستل ضمير جاڳن.
ادارا پنهنجي حصي جو ڪردار ادا ڪن.
قانون پنهنجي موجودگيءَ جو احساس ڏياري.
استاد پنهنجي منصب جو وقار سمجهن.
سياستدان پنهنجي زبان جو وزن محسوس ڪن.
مذهبي اڳواڻ اخلاق کي پنهنجي خطاب جو مرڪز بڻائين.
والدين ٻارن سان خوف بدران دوستيءَ جو رشتو قائم ڪن.
۽ عام ماڻهو اهو سمجهن ته اختلاف، دشمني ناهي.
آخر ۾
اسان جي سماج کي آخر ڪهڙي شيءِ کان ڇوٽڪارو گهرجي؟
ڪوڙ کان، لوٽ مار کان، تشدد کان، رهزنيءَ کان، چوريءَ کان، بدمعاشيءَ کان، وحشت ۽ دهشت کان، يا انهن سڀني جي پويان موجود ان سوچ کان، جيڪا انسان کي انسان سمجهڻ کان انڪار ڪري ٿي؟
اهي سوال اسان رياست کان ڏهاڪن کان پڇندا آيا آهيون، پر اطمينان بخش جواب اڃا تائين مڪمل طور تي سامهون نه اچي سگهيو آهي.
ماضيءَ ۾ سياستدانن ۽ حڪمرانن جي وچ ۾ به تلخيون، بدتميزيون، گارگند، انتقامي ڪارروايون، ڪيس ۽ حملا ٿيندا رهيا آهن. جڏهن سماج جا اثرائتا ماڻهو پاڻ ئي گفتگوءَ جو وقار وڃائي ويهن ته عام ماڻهوءَ کان شائستگيءَ جي اميد ڪيئن رکي سگهجي ٿي؟
۽ جيڪڏهن اهي ماڻهو، جيڪي عوام جي روزمره زندگيءَ تي اثرانداز ٿين ٿا، پاڻ هڪ ٻئي سان احترام سان ڳالهائي نٿا سگهن، ته پوءِ سوال اهو به آهي ته هو پنهنجي گهرن ۾ پنهنجن خاندانن سان ڪهڙي ٻولي ڳالهائيندا هوندا؟
سماج گارين سان نه، گفتگوءَ سان ٺهندا آهن.
اختلاف دشمنين سان نه، دليل سان حل ٿيندا آهن.
۽ انسانن کي سزا کان وڌيڪ ڪردار جي تربيت بچائيندي آهي.
اڃا وقت آهي.
جيڪڏهن رياست، ادارا، استاد، والدين، مذهبي اڳواڻ، سياسي جماعتون، اديب، دانشور ۽ ميڊيا گڏجي عدم برداشت خلاف هڪ سنجيده سماجي مهم شروع ڪن ته شايد اسان پنهنجي ايندڙ نسل کي اهو سماج ڏئي سگهون، جنهن ۾ اختلاف ڪرڻ به ممڪن هجي ۽ هڪ ٻئي جي عزت بچائڻ به.
نه ته گهر گهر، گهٽي گهٽي ۽ چوڪ چوڪ تي جيڪا بي لغامي وڌي رهي آهي، اها ڪنهن هڪ فرد کي نه، اسان سڀني کي نقصان پهچائيندي.
قانوني حوالن جي ڳالهه ۾ هڪ اهم وضاحت: مٿي پاڪستان جي قانونن جا حوالا موجوده سرڪاري Pakistan Code مان ۽ سنگاپور جو مثال ان جي سرڪاري Singapore Statutes Online مان ورتو ويو آهي. سنگاپور جو قانون پاڪستان ۾ سڌي طرح لاڳو نه ٿو ٿئي؛ ان کي هتي صرف اهو ڏيکارڻ لاءِ مثال طور رکيو ويو آهي ته ڪجهه مهذب قانوني نظام بدتميزي، ڌمڪي، هراساني ۽ اشتعال کي ڪهڙي سنجيدگيءَ سان ڏسن ٿا.
____________
نسيم بخاري سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن شڪارپور برانچ جو لائيف ٽائيم ميمبر آهي. هو سنڌي ادبي سنگت شڪارپور برانچ جو چار ڀيرا سيڪريٽري رهي چڪو آهي. گذريل ٽيهه سالن کان سنڌي اخبارن ۽ رسالن ۾ باقاعدگي سان ڪالم لکي رهيو آهي. ماضيءَ ۾ هو ماهوار رسالي “وک ” شڪارپور جو ايڊيٽر پڻ رهي چڪو آهي.
