رهبر اهو ناهي، جيڪو ماڻهن کان پنهنجي لاءِ نعرا هڻائي، رهبر اهو آهي، جيڪو ماڻهن جي خاموش درد کي ٻڌي. رهبر اهو ناهي، جيڪو قوم جي ڪلهن تي چڙهي اوچو نظر اچي، رهبر اهو آهي، جيڪو قوم جي ڏکن جو بار پنهنجي ڪلهن تي کڻي. ڪرسي ڪنهن کي حڪمران بڻائي سگهي ٿي، پر قوم جي دل ۾ جاءِ صرف خدمت سان ٺهي ٿي. سچي قيادت جي سڃاڻپ ان وقت ٿيندي آهي، جڏهن ذاتي مفاد ۽ اجتماعي مفاد هڪ ٻئي جي سامهون اچي بيهن. جيڪو ماڻهو پنهنجي فائدي کي قوم جي فائدي تي قربان ڪري، پنهنجي آرام کان وڌيڪ عوام جي آرام کي اهميت ڏئي ۽ پنهنجي اڄ کان وڌيڪ قوم جي سڀاڻي جي فڪر ۾ رهي، اهو ئي قيادت جو اصل حق ادا ڪري ٿو.
حڪيم پريم چاندواڻي
تاريخ جي ڊگهي سفر ۾ ڪيترائي نالا پيدا ٿيندا آهن ۽ وقت جي شور ۾ گم ٿي ويندا آهن، پر ڪي نالا اهڙا به هوندا آهن، جيڪي وقت گذرڻ سان مٽجڻ بدران وڌيڪ روشن ٿيندا ويندا آهن. انهن نالن جي پويان دولت، اقتدار يا شهرت جي ڪهاڻي نه هوندي آهي، بلڪه قرباني، خدمت، اصول، ڪردار ۽ قوم سان بي لوث محبت جو هڪ اهڙو داستان هوندو آهي، جنهن کي وقت به ميساري نٿو سگهي.
جيڪو قوم خاطر جيئندو،
اهو ئي رهبر امر ٿي ويندو۔
هي ٻه سٽون قيادت جو هڪ مڪمل فلسفو آهن. انهن ٻن سٽن ۾ قوم، قيادت، قرباني، خدمت، ڪردار ۽ امرتا جو سڄو راز سمايل آهي. انسان جي زندگي مختصر آهي، پر سندس عملن جا پاڇا صدين تائين هلي سگهن ٿا. جسم فنا ٿي وڃي ٿو، پر جيڪڏهن زندگي ڪنهن وڏي مقصد لاءِ وقف هجي ته ان جو فڪر، ڪردار ۽ خدمت وقت جي حدن کان ٻاهر نڪري ويندا آهن.
رهبر اهو ناهي، جيڪو ماڻهن کان پنهنجي لاءِ نعرا هڻائي، رهبر اهو آهي، جيڪو ماڻهن جي خاموش درد کي ٻڌي. رهبر اهو ناهي، جيڪو قوم جي ڪلهن تي چڙهي اوچو نظر اچي، رهبر اهو آهي، جيڪو قوم جي ڏکن جو بار پنهنجي ڪلهن تي کڻي. ڪرسي ڪنهن کي حڪمران بڻائي سگهي ٿي، پر قوم جي دل ۾ جاءِ صرف خدمت سان ٺهي ٿي.
اقتدار انسان کي طاقت ڏئي سگهي ٿو، پر عزت نٿو ڏئي سگهي. عزت ڪمائڻي پوي ٿي، ۽ اها دولت سان نه، ڪردار سان ڪمائجي ٿي. جنهن انسان وٽ عهدو هجي پر اصول نه هجن، طاقت هجي پر رحم نه هجي، دولت هجي پر انسانيت نه هجي، اهو شايد ڪجهه وقت لاءِ وڏو نظر اچي، پر تاريخ جي نظر ۾ وڏو نٿو بڻجي سگهي.
سچي قيادت جي سڃاڻپ ان وقت ٿيندي آهي، جڏهن ذاتي مفاد ۽ اجتماعي مفاد هڪ ٻئي جي سامهون اچي بيهن. جيڪو ماڻهو پنهنجي فائدي کي قوم جي فائدي تي قربان ڪري، پنهنجي آرام کان وڌيڪ عوام جي آرام کي اهميت ڏئي ۽ پنهنجي اڄ کان وڌيڪ قوم جي سڀاڻي جي فڪر ۾ رهي، اهو ئي قيادت جو اصل حق ادا ڪري ٿو.
قوم خاطر جيئڻ جو مطلب فقط تقريرون ڪرڻ، نعرا هڻڻ يا وڏا واعدا ڪرڻ ناهي. قوم خاطر جيئڻ جو مطلب آهي پنهنجي ذات کان مٿي اجتماعي مفاد کي رکڻ. ان جو مطلب آهي علم کي عام ڪرڻ، انصاف لاءِ بيهڻ، ڪمزور جو ساٿ ڏيڻ، نوجوانن لاءِ رستا کولڻ، غريب جي عزت بچائڻ، معاشري مان نفرت گهٽائڻ ۽ ماڻهن ۾ اميد پيدا ڪرڻ.
قومون رڳو عمارتن، شاهراهن، پلن، بازارن ۽ وڏن منصوبن سان عظيم نٿيون ٿين. قومن جي اصل عظمت انهن جي اخلاق، علم، انصاف، اتحاد، شعور ۽ ڪردار ۾ هوندي آهي. جيڪڏهن هڪ ملڪ ۾ وڏيون عمارتون هجن پر انسان ننڍو ٿي وڃي، بازارون آباد هجن پر دليون ويران هجن، دولت وڌندي وڃي پر انصاف گهٽ ٿيندو وڃي، ته پوءِ اها ترقي صرف ظاهري ۽ ڏيکاء جي هوندي آهي۔
سٺو رهبر ماڻهن کي پنهنجي پٺيان هلائڻ کان وڌيڪ، ماڻهن کي پنهنجي پيرن تي بيهڻ سيکاريندو آهي. هو ماڻهن کي محتاج نٿو بڻائي، خوداعتمادي ڏئي ٿو، خوف پيدا نٿو ڪري، شعور پيدا ڪري ٿو، نفرت نٿو پوکي، اتحاد پيدا ڪري ٿو، شخصيت پرستي نٿو وڌائي، اصولن کي مضبوط ڪري ٿو. ڇو ته شخصيتون عارضي هونديون آهن، پر اصول دائمي ٿيندا آهن.
اسان جي دؤر جو هڪ وڏو الميو اهو به آهي ته ڪڏهن ڪڏهن مشهور شخصيت ۽ رهبر کي هڪ ئي شئي سمجهيو وڃي ٿو. مشهور ٿيڻ آسان ٿي سگهي ٿو، پر معتبر ٿيڻ ڏکيو آهي. شهرت ماڻهن جي زبان تي نالو آڻي سگهي ٿي، پر ڪردار ماڻهن جي دلين ۾ جاءِ ٺاهي ٿو. شهرت وقت سان ختم ٿي سگهي ٿي، پر ڪردار نسلن تائين زنده رهي سگهي ٿو.
سچي قيادت جو سڀ کان وڏو امتحان اهو آهي ته انسان ان وقت به اصولن تي قائم رهي، جڏهن کيس ڏسڻ وارو ڪو به نه هجي. جيڪڏهن ڪو ماڻهو اڪيلائي ۾ به غلط ڪم ڪرڻ کان انڪار ڪري، جيڪڏهن هو پنهنجي فائدي لاءِ قوم جي نقصان کي قبول نه ڪري، جيڪڏهن هو طاقت هوندي به ڪمزور سان انصاف ڪري، ته پوءِ سمجهو ته ان انسان جي اندر رهبر زنده آهي.
قوم خاطر جيئڻ جو مطلب اهو به آهي ته انسان پنهنجي زبان، قلم، علم، هنر ۽ صلاحيت کي سماج جي بهتري لاءِ استعمال ڪري. استاد جيڪڏهن ايمانداريء سان تعليم ڏئي ٿو، ڊاڪٽر جيڪڏهن انسانيت کي ڪاروبار کان مٿي رکي ٿو، مزدور جيڪڏهن پنهنجي محنت سان ملڪ کي اڳتي وڌائي ٿو، اديب جيڪڏهن سماج جي ضمير کي جاڳائي ٿو، صحافي جيڪڏهن سچ لاءِ قلم کڻي ٿو ۽ نوجوان جيڪڏهن علم ۽ ڪردار سان پنهنجي مستقبل کي سنواري ٿو، ته اهي سڀ پنهنجي پنهنجي دائري ۾ قوم جا رهبر آهن.
قيادت صرف ايوانن ۾ نٿي ٿئي، قيادت اسڪول ۾ به ٿئي ٿي، اسپتال ۾ به، ڪارخاني ۾ به، آفيس ۾ به، قلم ۾ به، ڪتاب ۾ به ۽ گهر جي ننڍڙي دائري ۾ به.
هڪ ماءُ پنهنجي ٻار کي سچ سيکاري ٿي ته هوءَ مستقبل جو ڪردار ٺاهي رهي آهي. هڪ استاد شاگرد جي ذهن ۾ سوال ۽ سوچ پيدا ڪري ٿو ته هو قوم جي فڪر کي نئون رستو ڏئي رهيو آهي. هڪ اديب ڪوڙ جي مقابلي ۾ سچ لکي ٿو ته هو سماج جي ضمير کي آواز ڏئي رهيو آهي. هڪ محنت ڪش پنهنجي ايماندار محنت سان پنهنجي خاندان ۽ ملڪ جي معيشت کي سهارو ڏئي ٿو. اهڙيءَ طرح قوم جي تعمير هزارين ننڍن، خاموش ۽ نيڪ عملن سان ٿيندي آهي.
تاريخ ۾ اهڙا ڪيترائي ماڻهو ٿي گذريا آهن، جن پنهنجي ذاتي آرام، خواهشن ۽ مفادن کي وڏي مقصد لاءِ قربان ڪيو. شايد انهن وٽ هر وقت دولت نه هئي، شايد طاقت جا وڏا وسيلا نه هيا، پر وٽن هڪ شئي ضرور هئي، مقصد سان وفاداري.
عام ماڻهو اڪثر پڇندو آهي، مون کي ڇا ملندو؟۔
سچو رهبر پڇندو آهي: منهنجي قوم کي ڇا ملندو؟۔
پهريون سوال ذات کان شروع ٿئي ٿو ۽ ذات تي ختم ٿي وڃي ٿو، پر ٻيو سوال قوم کان شروع ٿئي ٿو ۽ ايندڙ نسلن تائين پهچي ٿو.
اهو ئي فرق آهي عام زندگيء ۽ تاريخ ساز زندگيءَ ۾. جيڪو ماڻهو قوم جي نالي تي پنهنجي ذات جا خزانا ڀريندو رهي، اهو ڪجهه وقت لاءِ طاقتور نظر اچي سگهي ٿو، پر تاريخ جي عدالت ۾ گهڻي دير قائم نٿو رهي. وقت جو فيصلو ڏاڍو عجيب هوندو آهي. اڄ جنهن کي طاقتور سمجهيو وڃي ٿو، سڀاڻي شايد ڪو به سندس نالو نه وٺي، پر اڄ جيڪو انسان خاموشيءَ سان ڪنهن غريب ٻار کي تعليم ڏئي رهيو آهي، ڪنهن بي سهاري جي مدد ڪري رهيو آهي، ڪنهن ظلم خلاف آواز بلند ڪري رهيو آهي يا پنهنجي علم سان ماڻهن جي زندگي آسان بڻائي رهيو آهي، شايد سڀاڻي سندس عمل ڪيترن انسانن لاءِ روشني بڻجي وڃي.
امر ٿيڻ لاءِ انسان کي موت کان بچڻ جي ضرورت ناهي، امر ٿيڻ لاءِ سندس ڪردار کي وقت جي هوس کان بچڻو پوندو آهي.
قوم خاطر جيئندڙ انسان جو جسم هڪ ڏينهن مٽيءَ ۾ ملي وڃي ٿو، پر سندس فڪر، سندس خدمت ۽ سندس مثال نسلن جي حافظي ۾ زنده رهي ٿو. اهو ئي امرتا جو اصل راز آهي.
قومون انهن ئي ماڻهن کي پنهنجو حقيقي سرمايو سمجهن ٿيون، جيڪي قوم جي خوشحاليء کي پنهنجي خوشحالي سمجهن ٿا. اهڙا ماڻهو قوم کي ورهائڻ بدران گڏ ڪن ٿا، ڪمزور کي ڪچلڻ بدران سهارو ڏين ٿا، اختلاف کي دشمني بڻائڻ بدران گفتگو جو رستو اختيار ڪن ٿا ۽ پنهنجي مخالف جي حق کي به حق سمجهن ٿا.
سچي قيادت جو قد مخالفن کي ختم ڪرڻ سان نه، مخالفت جي باوجود اصولن تي قائم رهڻ سان ماپيو ويندو آهي.
اڄ دنيا کي اهڙي قيادت جي ضرورت آهي، جيڪا انسان کي انسان سمجهي، جيڪا رنگ، نسل، ٻولي، علائقي ۽ طبقي جي فرق کان مٿي ٿي سوچڻ جي صلاحيت رکي، جيڪا اقتدار کي مقصد نه، ذميواري سمجهي، جيڪا قوم جي ايندڙ نسلن بابت سوچي ۽ اهڙو مستقبل ڇڏي وڃي، جنهن تي ايندڙ نسل فخر ڪري سگهن.
اسان کي اهڙا رهبر گهرجن، جيڪي قوم کان صرف ووٽ، تاڙيون يا نعرا نه گهرن، پر قوم کي علم، شعور، اخلاق ۽ اميد ڏين. ڇو ته قوم جو سڀ کان وڏو سرمايو قدرتي وسيلا نه، پر باشعور، باڪردار ۽ انسان دوست ماڻهو آهن.
دراصل انسان جي عظمت ان ڳالهه ۾ ناهي ته هو ڪيترو وقت جيئرو رهيو، ڪيترو مال گڏ ڪيائين، ڪيترا منصب ماڻيائين يا ڪيترا ماڻهو سندس نالي جا نعرا هڻندا رهيا، اصل عظمت ان ۾ آهي ته سندس وجود سان ڪيتريون زندگيون سنوريون، ڪيترا خواب حقيقت بڻيا ۽ سندس وڃڻ کان پوءِ به سندس فڪر ڪيتري دير تائين روشني ڏيندو رهيو.
اقتدار ختم ٿي سگهي ٿو، تخت خالي ٿي سگهن ٿا، دولت ورهائجي سگهي ٿي، شهرت وسري سگهي ٿي، پر قوم لاءِ ڪيل بي لوث خدمت، سچ لاءِ بلند ڪيل آواز ۽ انسانيت لاءِ ڏنل قرباني ڪڏهن فنا نٿي ٿئي.
سچو رهبر اهو ناهي، جيڪو قوم کي پنهنجي نالي سان سڃاڻپ ڏياري؛ سچو رهبر اهو آهي، جيڪو قوم کي پنهنجي پيرن تي بيهاري، پنهنجي حقن جي سڃاڻپ ڏياري ۽ ايندڙ نسلن کي اهڙو مستقبل ڏئي، جنهن ۾ اميد زنده هجي.
ڇو ته تاريخ آخرڪار تختن جو نه، ڪردارن جو فيصلو ڪندي آهي.
۽ جڏهن وقت جا سڀ شور خاموش ٿي ويندا، جڏهن اقتدار جا سڀ دروازا بند ٿي ويندا، جڏهن دولت، عهدا ۽ شهرت ماضيءَ جا قصا بڻجي ويندا، جڏهن انسان جو نالو به صرف هڪ يادگيري بڻجي رهجي ويندو، تڏهن قوم جي ضمير مان هڪ سوال ضرور اٿندو:
هن شخص پنهنجي لاءِ ڇا ڇڏيو؟،
۽ پنهنجي قوم لاءِ ڇا ڇڏي ويو؟۔
جنهن انسان جو جواب ٻيو هجي، جنهن پنهنجي ذات کان مٿي قوم کي رکيو هجي، جنهن پنهنجي آرام کان مٿي عوام جو آرام چونڊيو هجي، جنهن پنهنجي شهرت کان مٿي سچ کي عزت ڏني هجي ۽ جنهن پنهنجي اڄ کي قربان ڪري قوم جي سڀاڻي کي سنواريو هجي، اهو انسان حقيقت ۾ امر ٿي وڃي ٿو۔
هو ڪتابن کان اڳتي وڌي نسلن جي شعور ۾ زنده رهندو آهي. هو قبر جي خاموشيءَ کان نڪري قوم جي ضمير جو آواز بڻجي ويندو آهي. هو وقت جي وهڪري ۾ گم ٿيڻ بدران وقت جي رخ کي تبديل ڪندڙ نشان بڻجي ويندو آهي.
تنهن ڪري رهبر ڳولڻ کان اڳ اهڙو معاشرو پيدا ڪرڻو پوندو، جيڪو رهبر پيدا ڪري سگهي. اهڙا انسان پيدا ڪرڻا پوندا، جيڪي ڪرسيءَ لاءِ نه، ڪردار لاءِ اڳتي اچن، جيڪي شهرت لاءِ نه، خدمت لاءِ جيئَن، جيڪي قوم کان ڪجهه وٺڻ لاءِ نه، قوم کي ڪجهه ڏيڻ لاءِ پيدا ٿين.
ڇو ته قومن کي وڏن نعرن کان وڌيڪ وڏن ڪردارن جي ضرورت هوندي آهي.
درحقيقت ڳالهه رڳو رهبر جي ناهي، ڳالهه هر ان انسان جي آهي، جنهن کي زندگيءَ هڪ موقعو ڏنو آهي ته هو پنهنجي وجود کي ڪنهن وڏي مقصد لاءِ وقف ڪري. سوال اهو ناهي ته اسان ڪيترو جيئاسين، سوال اهو آهي ته اسان جي جيئڻ سان ڪير فائدو وٺي سگهيو؟ سوال اهو ناهي ته اسان ڪيترو ڪمايو، سوال اهو آهي ته اسان جي ڪردار مان سماج ڇا ڪمايو؟ سوال اهو ناهي ته اسان جو نالو ڪيترو مشهور ٿيو، سوال اهو آهي ته اسان جي وڃڻ کان پوءِ اسان جي نالي سان ڪهڙو سٺو ڪم ياد ڪيو ويندو؟!۔
جيڪڏهن انسان جي زندگيءَ جو ڪو وڏو مقصد آهي، ته اهو پنهنجي ذات جي دائري کان ٻاهر نڪري قوم ۽ انسانيت لاءِ ڪجهه ڇڏي وڃڻ آهي.
جيڪو پنهنجي لاءِ جيئندو، سو شايد وقت سان وسري ويندو،
جيڪو قوم لاءِ جيئندو، سو نسلن تائين جيئندو رهندو،
۽ جيڪو انسانيت لاءِ جيئندو، سو وقت کان به اڳتي امر ٿي ويندو.
قوم خاطر جيئندڙن جي زندگي ختم ٿيندي آهي، پر سندن خدمت جي ڪهاڻي ڪڏهن ختم ناهي ٿيندي. سندن جسم مٽي ٿي سگهن ٿا، پر سندن فڪر مٽي نٿو ٿي سگهي، سندن آواز خاموش ٿي سگهي ٿو، پر سندن پيغام خاموش نٿو ٿي سگهي، سندن نالو وقت جي ورقن مان ڪڏهن ڌنڌلو ٿي سگهي ٿو، پر سندن ڪردار قوم جي حافظي مان مٽجي نٿو سگهي.
زندگيءَ جي ڊيگهه انسان کي امر نٿي بڻائي، زندگيءَ جو مقصد انسان کي امر بڻائي ٿو.
۽ تاريخ جو آخري فيصلو به بلڪل صاف آهي ته:
جيڪو قوم خاطر، جيئندو،
اهو ئي رهبر امر ٿي ويندو۔
____________
حڪيم پريم چاندواڻي، ڏوڪري، سنڌ
