جڏهن پنهنجو وطن اوپرو لڳڻ لڳي:  تاريخ جا سبق ۽ سنڌ جي اڄوڪن سوالن تي هڪ نظر

رڳو طاقت ڪنهن ملڪ کي ڊگهي عرصي تائين متحد نٿي رکي سگهي. دلين جي وابستگي، انصاف، برابري، اعتماد ۽ گڏيل مستقبل جو احساس ڪنهن به رياست جا وڌيڪ مضبوط بنياد هوندا آهن. سنڌ جي ماڻهن کي اهڙي صورتحال ۾ نه ڌڪيو وڃي، جتي هو پاڻ کي پنهنجي ئي ملڪ ۾ بي وس، نظرانداز ٿيل يا ڀت سان لڳل محسوس ڪرڻ لڳن. ڇو ته جڏهن ڪنهن قوم يا خطي جي ماڻهن کي مسلسل اهو احساس ٿيڻ لڳي ته سندن آواز نٿو ٻڌو وڃي، سندن حقن کي اهميت نٿي ڏني وڃي يا سندن سڃاڻپ کي گهٽ سمجهيو وڃي ٿو, تڏهن فاصلا رڳو نقشي تي پيدا نٿا ٿين، اهي دلين ۾ به پيدا ٿيڻ شروع ٿين ٿا, ۽ دلين جا فاصلا ڪنهن به سرحد کان وڌيڪ خطرناڪ هوندا آهن.

عبدالله عثمان مورائي سُئيڊن مان لکي ٿو

ڪڏهن ڪڏهن سفر رڳو هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ وڃڻ جو نالو نه هوندو آهي, سفر انسان کي تاريخ، سڃاڻپ ۽ وطن جي معنيٰ به سمجهائيندو آهي. ڪنهن شهر جون گهٽيون، ڪنهن ريلوي اسٽيشن جي سيٽي، ڪنهن سرحد جي لڪير يا ڪنهن پراڻي عمارت سان جڙيل ياد اوچتو انسان کي اهڙي سوال آڏو بيهاري ڇڏيندي آهي, جنهن جو جواب سولو نه هوندو آهي.

وطن آخر ڇا آهي؟ هڪ زمين؟ هڪ نقشو؟ هڪ رياست؟ يا ماڻهن جي دلين ۾ رهندڙ هڪ احساس؟

سنڌي ادب ۾ سفرنامي کي نئين بلندي ڏيڻ وارن نالن مان الطاف شيخ جو نالو تمام نمايان آهي. شيخ صاحب هڪ سئو کان وڌيڪ ڪتاب لکيا آهن ۽ پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو سمنڊن تي گذاريو. هو مرچنٽ نيوي جو آفيسر رهيو ۽ دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن، شهرن ۽ بندرگاهن کي ويجهي کان ڏٺو. سندس سفرنامن جي خاص ڳالهه اها آهي ته هو رڳو جاگرافي ۾ فاصلا طئي نٿو ڪري، پر سفر دوران انسان، سماج، تاريخ ۽ پنهنجي اندر جي دنيا کي به ڏسندو رهي ٿو.

الطاف شيخ جي زندگيءَ جو هڪ اهم باب چٽاگانگ سان به جڙيل آهي. جڏهن هو اتي بحري تعليم حاصل ڪري رهيو هو، تڏهن بنگلاديش اڃا پاڪستان جو حصو هو ۽ اوڀر پاڪستان سڏبو هو. ان وقت چٽاگانگ سندس لاءِ پنهنجي ملڪ جو هڪ شهر هو. پر وقت جو ڦيٿو ڦريو، تاريخ بدلجي وئي، ملڪ جو نقشو بدلجي ويو ۽ اوڀر پاڪستان بنگلاديش بڻجي ويو.

الطاف شيخ صاحب ڪٿي لکيو آهي يا مون کي فون تي بڌايو هو ته پوءِ جڏهن هو ٻيهر چٽاگانگ ويو ته کيس هڪ عجيب احساس ٿيو. ساڳي جاءِ، ساڳيون گهٽيون، ساڳيو شهر، پر ملڪ بدلجي چڪو هو.

جنهن هنڌ تي هڪ زماني ۾ هو پاڻ کي پنهنجي وطن ۾ ئي محسوس ڪندو هو، اتي ئي پوءِ کيس هڪ ٻئي ملڪ ۾ هجڻ جو احساس ٿيو.

هي واقعو رڳو هڪ مسافر جي ذاتي ڪيفيت نه آهي، هي تاريخ جو هڪ وڏو سبق آهي. نقشا بدلجن ٿا، سرحدون تبديل ٿين ٿيون، رياستون ٺهن ٿيون ۽ ڪڏهن ٽٽن ٿيون، پر انهن تبديلين سان ماڻهن جي دلين ۾ پيدا ٿيندڙ احساسن کي سمجهڻ ايترو سولو ناهي.

منهنجي پنهنجي هڪ پراڻي ياد

الطاف شيخ صاحب جي چٽاگانگ واري ياد مون کي پنهنجي ننڍپڻ جي هڪ سفر جي ياد اچي ٿي.

اسڪول جي زماني ۾ اڪثر ڪري ادا فاروق ۽ ڪجهه ٻين دوستن سان گڏ بلوچستان وڃڻ جو موقعو ملندو هو. ان زماني جا سفر اڄ جي سفرن جهڙا سولا نه هئا. نه موبائل فون، نه گوگل ميپس، نه آن لائن هوٽل بڪنگ ۽ نه ئي هر هنڌ فوري رابطي جي سهولت.

اسان دادو ريلوي اسٽيشن تان شام ڌاري بولان ميل پڪڙيندا هئاسين.

ريل هلندي هلندي هڪ هڪ ڪري  مختلف شهر پوئتي ڇڏيندي ويندي هئي، لاڙڪاڻو، شڪارپور، جيڪب آباد، ڊيرا الله يار، ڊيرا مراد جمالي، ڍاڍر، سبي، ڪولپور ۽ پوءِ ڪوئيٽا.

اڄ به انهن نالن ۾ منهنجي لاءِ رڳو شهرن جا نالا نه، پر هڪ مڪمل سفر جي خوشبو سمايل آهي.

ريل جي دريءَ مان ٻاهر ڏسندي منظر تبديل ٿيندا ويندا هئا. سنڌ جي ميداني علائقن کان نڪري جڏهن بلوچستان جي پهاڙن ۽ وادين ڏانهن سفر وڌندو هو ته محسوس ٿيندو هو ته ڄڻ ملڪ جو هڪ ٻيو چهرو سامهون اچي رهيو آهي.

ڪوئيٽا ۾ ڪجهه ڏينهن رهڻ کانپوءِ زيارت به ويندا هئاسين، جتي جبل، ٿڌي هوا ۽ قدرتي حسن پنهنجي الڳ دنيا آباد ڪندو هو.

پر ان سڄي سفر ۾ هڪ ڳالهه ڪڏهن به ذهن ۾ نه آئي ته اسان ڪنهن ”ٻئي ملڪ“ ۾ آهيون.

اسان لاءِ اهو سڀ ڪجهه پنهنجي ملڪ جو ئي حصو هو.

اها هڪ اهڙي عمر هئي، جنهن ۾ سرحدن ۽ سياسي بحثن کان وڌيڪ اهم ريل جي سفر جي خوشي، نون هنڌن کي ڏسڻ جو شوق ۽ دوستن سان گڏجي دنيا کي محسوس ڪرڻ هوندو هو.

اڄ به ڪڏهن دل چوي ٿي ته وري ڪوئيٽا وڃان، زيارت جون واديون ڏسان، بلوچستان جي انهن رستن تي سفر ڪريان، جتي ننڍپڻ جون يادون اڃا تائين شايد ڪنهن پهاڙي موڙ وٽ بيٺيون هجن.

پر موجوده حالتن ۾ هڪ عام سياح طور اتي وڃڻ ايترو سولو محسوس نٿو ٿئي. سيڪيورٽي جا سوال، حالتون ۽ مختلف خدشا سامهون اچن ٿا.

پوءِ ذهن ۾ هڪ سوال پيدا ٿئي ٿو ته اڳتي هلي ڇا ٿيندو؟

ڇا ماڻهو وري بنا خوف جي انهن هنڌن تي وڃي سگهندا؟ ڇا رستا وري رڳو رستا رهندا، جن جي منزل سفر ۽ سياحت هوندي؟ يا ڪڏهن اهڙا وقت به ايندا، جڏهن ماڻهو پنهنجي ئي ملڪ جي ڪنهن حصي ڏانهن وڃڻ کان اڳ سوچڻ تي مجبور ٿيندا؟ مون وٽ ان جو ڪو جواب ناهي.

تاريخ اسان کي ڇا ٿي ٻڌائي ؟

دنيا جي تاريخ ۾ اهڙا ڪيترائي مثال موجود آهن، جتي ماڻهو هڪ ئي سياسي وحدت جو حصو رهيا، پر وقت سان حالتون تبديل ٿي ويون.

سوويت يونين هڪ وقت دنيا جي وڏين طاقتن مان هڪ هو. ان جي طاقت، وسعت ۽ عالمي اثر کان ڪير واقف نه هو؟ پر وقت بدلجي ويو. سوويت يونين ختم ٿيو ۽ ان جي جاءِ تي ڪيترين آزاد رياستن جنم ورتو.

اڄ اهي ملڪ پنهنجي پنهنجي قومي سڃاڻپ، سرحدن ۽ سياسي نظام سان موجود آهن.

تاريخ جو مطلب اهو ناهي ته هر ملڪ لازمي طور تي ٽٽندو يا هر سياسي تڪرار جو انجام ساڳيو هوندو. پر تاريخ جو مطلب اهو ضرور آهي ته رياستن کي مضبوط رکڻ لاءِ ماڻهن جي احساسن، عزت، حقن ۽ سڃاڻپ کي سمجهڻ ضروري آهي.

رڳو طاقت ڪنهن ملڪ کي ڊگهي عرصي تائين متحد نٿي رکي سگهي.

دلين جي وابستگي، انصاف، برابري، اعتماد ۽ گڏيل مستقبل جو احساس ڪنهن به رياست جا وڌيڪ مضبوط بنياد هوندا آهن.

اچو ته هاڻي سنڌ جي موجوده سوال ڏانهن اچون

اڄڪلهه پاڪستان ۾ صوبن، خاص طور سنڌ بابت ڪيترائي بحث هلندڙ آهن. انهن بحثن کي رڳو سياسي نعريبازي يا جذباتي جملن تائين محدود ڪرڻ بدران سنجيدگيءَ سان سمجهڻ جي ضرورت آهي.

سنڌ پاڪستان جي قيام کان اڳ به هڪ قديم تاريخ، ثقافت، ٻولي ۽ سڃاڻپ رکندڙ خطو هو. سنڌين جي پنهنجي ٻولي آهي، پنهنجو ادب آهي، پنهنجو صوفي ورثو آهي، پنهنجون روايتون آهن ۽ پنهنجي ڌرتيءَ سان گهرو جذباتي تعلق آهي.

ساڳي وقت حقيقت اها به آهي ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ پاڪستان جو حصو آهي ۽ ڪيترائي سنڌي پاڪستان سان پنهنجي وابستگي کي دل سان محسوس ڪن ٿا.

انهيءَ ڪري سڀ کان اهم ڳالهه اها آهي ته سنڌ جي ماڻهن کي اهڙي صورتحال ۾ نه ڌڪيو وڃي، جتي هو پاڻ کي پنهنجي ئي ملڪ ۾ بي وس، نظرانداز ٿيل يا ڀت سان لڳل محسوس ڪرڻ لڳن.

ڇو ته جڏهن ڪنهن قوم يا خطي جي ماڻهن کي مسلسل اهو احساس ٿيڻ لڳي ته سندن آواز نٿو ٻڌو وڃي، سندن حقن کي اهميت نٿي ڏني وڃي يا سندن سڃاڻپ کي گهٽ سمجهيو وڃي ٿو, تڏهن فاصلا رڳو نقشي تي پيدا نٿا ٿين، اهي دلين ۾ به پيدا ٿيڻ شروع ٿين ٿا, ۽ دلين جا فاصلا ڪنهن به سرحد کان وڌيڪ خطرناڪ هوندا آهن.

سنڌ کي پاڪستان کان ڇا گهرجي؟

شايد جواب ايترو پيچيده ناهي. سنڌ کي عزت گهرجي، سنڌي ٻوليءَ کي عزت گهرجي، سنڌ جي وسيلن بابت منصفاڻو رويو گهرجي، سنڌ جي ماڻهن کي سياسي، معاشي ۽ انتظامي معاملن ۾ برابر جو حصو گهرجي، سنڌ جي ثقافت ۽ تاريخ کي عزت ڏيڻ گهرجي ۽ سڀ کان وڌيڪ، سنڌ جي ماڻهن کي اهو يقين گهرجي ته هي ملڪ انهن جو به ايترو ئي آهي، جيترو ڪنهن ٻئي جو.

ساڳيءَ طرح  ملڪ جي ٻين حصن جي ماڻهن جا احساس، سندن حق ۽ سندن سڃاڻپ به اهم آهن. ملڪ تڏهن مضبوط ٿيندو آهي، جڏهن ان جا مختلف علائقا پاڻ کي مرڪز کان پري نه، پر برابر جو حصو محسوس ڪن.

باھ سان کيڏڻ کان اڳ

منهنجي خيال ۾ رياستن ۽ سماجن کي سڀ کان وڌيڪ خطرو اختلافن مان نه، پر انهن اختلافن کي نظرانداز ڪرڻ مان ٿيندو آهي.

اختلاف ته هر معاشري ۾ هوندا آهن. ٻوليءَ جا اختلاف، وسيلن جا اختلاف، سياسي اختلاف، انتظامي اختلاف ۽ صوبائي خودمختياري بابت اختلاف به فطري آهن.

پر انهن اختلافن جو حل ڳالهين، انصاف، جمهوريت، برداشت ۽ هڪ ٻئي جي عزت سان ڳولڻ گهرجي.

باهه سان کيڏڻ عقلمندي ناهي

جيڪڏهن ماڻهن کي مسلسل ديوار سان لڳايو ويندو، ته ديوار ڪڏهن نه ڪڏهن سوال ضرور ڪندي.

اڄ به منهنجي خواهش آهي ته بلوچستان وڃان، ڪوئيٽا جون گهٽيون ٻيهر ڏسان، زيارت جي ٿڌي هوا محسوس ڪريان ۽ شايد ان ئي ريل جي سفر کي ڪنهن نئين انداز سان ياد ڪريان. پر مان چاهيان ٿو ته اهو سفر ڪنهن خوف کان سواءِ هجي, اهڙيءَ طرح جيئن ماڻهو پنهنجي ئي ملڪ جي ڪنهن حصي ڏانهن سفر ڪندو آهي.

۽ شايد اها ئي اصل ڳالهه آهي.

ڪوئيٽا مون لاءِ صرف ڪوئيٽا نه هجي, اها منهنجي سفر جي ياد هجي. چٽاگانگ وانگر ڪنهن ٻئي ملڪ جي شهر جي صورت ۾ نه، پر تاريخ جي هڪ ياد بڻجي سامهون اچي ۽ سنڌ، بلوچستان، پنجاب، خيبر پختونخوا، گلگت بلتستان ۽ ٻيا سڀ علائقا اهڙي پاڪستان جو حصو هجن، جتي هر ماڻهو پاڻ کي محفوظ، عزت وارو ۽ برابر جو شهري سمجهي.

ڇو ته وطن جو سڀ کان مضبوط نقشو ڪاغذ تي نه، ماڻهن جي دلين ۾ ٺهندو آهي.

جيڪڏهن اڄ به پاڪستان جا گهڻا سنڌي پاڻ کي پاڪستان سان ڳنڍيل محسوس ڪن ٿا ۽ ان ملڪ کي بهتر، مضبوط ۽ مستحڪم ڏسڻ چاهين ٿا، ته پوءِ انهن جي ان احساس جو قدر ڪرڻ گهرجي.

ملڪ بچائڻ لاءِ صرف سرحدون بچائڻ ڪافي ناهي, دلين کي به گڏ رکڻو پوندو.

الطاف شيخ جو چٽاگانگ وارو احساس، منهنجي ننڍپڻ جو ڪوئيٽا وارو سفر ۽ دنيا جي بدلجندڙ نقشن جي تاريخ، سڀ گڏجي شايد اسان کي هڪ ئي سبق ڏين ٿا ته, ماڻهن کي پنهنجو سمجهو، سندن آواز ٻڌو، سندن سڃاڻپ جي عزت ڪريو ۽ اختلافن کي وقت سر ڳالهين سان حل ڪريو.

ڇو ته تاريخ جا نقشا راتورات تبديل ٿي سگهن ٿا، پر انهن تبديلين جا زخم نسلن تائين رهجي سگهن ٿا.

۽ ڪنهن به ملڪ لاءِ ان کان وڏي بدقسمتي ٻي ڪهڙي هوندي, جو ان جا ماڻهو هڪ ڏينهن پنهنجي ئي گهر کي ڏسي اهو سوال ڪرڻ لڳن ته ”هي اڃا به منهنجو وطن آهي… يا هاڻي مان ڪنهن ٻئي ملڪ ۾ بيٺو آهيان؟“

________________

سنڌ جي شھر مورو جو عبداللہ عثمان مورائي سُئيڊن ۾ گرائونڊ واٽر انجنيئر آھي. ھُو ناميارو ليکڪ آھي ۽ گھڻي وقت کان انگريزي، سنڌي توڙي اردوءَ ۾ مختلف اخبارن لاءِ ڪالم ۽ سفرناما لکندو رھي ٿو.    soomro.sweden@gmail.com