ڇا انسانيت لاء آواز اٿارڻ جرم آهي؟ اسٽيج، سياست ۽ فلسطين جو الميو
فلسطين جو غم هاڻي رڳو غزه جي ڊهيل عمارتن، رت ۾ لٿل ٻارن ۽ ملبي هيٺان دٻيل لاشن تائين محدود ناهي رهيو، پر اهي دردناڪ دانهون دنيا جي سينيما، موسيقي ۽ انساني ضمير تائين پهچي چڪيون آهن. پنجن سالن جي ننڍڙي هند رجب جي آخري دانهن کان وٺي آمريڪي ريپر ميڪلمور جي اسٽيج تان بلند ٿيل نعري “Free Palestine” تائين، اھي واقعا ٻڌائين ٿا ته جڏهن هڪ فنڪار يا عام انسان سچ جو ساٿ ڏئي ٿو ته عالمي ايوانن ۾ ڪهڙي هلچل مچي وڃي ٿي.
نسيم بخاري
فلسطين جو الميو هاڻي رڳو غزه جي تباهه ٿيل عمارتن، زخمي ٻارن ۽ مٽيءَ هيٺان دٻيل لاشن تائين محدود نه رهيو آهي، پر دنيا جي فن، موسيقي، ميڊيا ۽ انساني ضمير تائين به پهچي چڪو آهي. تازو ئي آمريڪي ريپر ميڪلمور (Macklemore) سان پيش آيل واقعو ان ڳالهه جو نئون مثال بڻجي سامهون آيو آهي ته جڏهن ڪو فنڪار فلسطين جي عوام جي حق ۾ آواز بلند ڪري ٿو ته اهو آواز ڪهڙي قسم جي عالمي بحث کي جنم ڏئي سگهي ٿو.
4 سيپٽمبر 2026ع تي آمريڪي رياست نيو جرسي جي MetLife Stadium ۾ برطانوي ڳائڻو ايڊ شيران جي Loop Tourجي ڪنسرٽ دوران ميڪلمور فلسطين جي حمايت ۾ اسٽيج تي آيو. کيس فلسطيني روايتي رومال ڪوفيه پهريل هو، ھُن غزه ۽ والاريل اولهه ڪناري جي ماڻهن سان يڪجهتي جو اظهار ڪيو ۽ Free Palestine جو نعرو هنيو. هن چيو ته هُو چاهي ٿو ته غزه کان وٺي والاريل اُلھندي ڪناري تائين ماڻهو ڄاڻن ته دنيا کين وساري ناهي ڇڏيو. 5 سيپٽمبر واري ٻي پرفارمنس دوران به هن فلسطين بابت پنهنجو پيغام ورجايو. رپورٽن موجب هن پنهنجي احتجاجي گيت Hind’s Hall پڻ پيش ڪيو، جنهن دوران غزه جي تباهي ۽ فلسطين سان لاڳاپيل منظر اسڪرينن تي ڏيکاريا ويا.
ميڪلمور لاءِ اهي ٻه پرفارمنسون سندس ٽوئر جون آخري پرفارمنسون ثابت ٿيون. 14 سيپٽمبر تي اعلان ٿيو ته کيس ايڊ شيران جي آمريڪي ٽوئر جي باقي ڪنسرٽن مان ڪڍيو ويو آهي. ٽوئر جي پروموٽر Messina Touring Group موجب ڪيترن ئي وينيو مالڪن واضح ڪيو هو ته ميڪلمور جي موجودگي ۾ اهي ڪنسرٽ جي ميزباني نه ڪندا.
ان فيصلي کان پوءِ ميڪلمور جو چوڻ هو ته سندس پراڻو دوست ايڊ شيران به هڪ ڏکي صورتحال ۾ ڦاسي پيو هو، جڏهن ته هن خاص طور تي ارب پتي آمريڪي ڪاروباري شخص ۽ New England Patriots جي مالڪ رابرٽ ڪرافٽ جو نالو کنيو. ميڪلمور موجب ڪرافٽ ٻين اسٽيڊيم مالڪن سان گڏ اهڙو دٻاءُ وڌو ته جيڪڏهن هُو ٽوئر ۾ رهيو ته ڪجهه هنڌن تي شيران جا ڪنسرٽ نه ٿيڻ ڏنا ويندا.
رابرٽ ڪرافٽ پنهنجي طرفان چيو ته سندس اعتراض فلسطين جي حمايت ڪرڻ تي نه، پر ميڪلمور جي ڪجهه اهڙين ڳالهين ۽ اڳوڻين حرڪتن تي هو، جن کي هو يهودين خلاف نفرت انگيز سمجهي ٿو. ڪرافٽ جو چوڻ هو ته سندس وينيو نفرت انگيز تقرير لاءِ پليٽ فارم فراهم نه ڪندو. ميڪلمور انهن الزامن کي رد ڪيو آهي.
ايڊ شيران پڻ 15 سيپٽمبر تي وضاحت ڪئي ته ميڪلمور کي ٽوئر مان ڪڍڻ جو فيصلو سندس ذاتي فيصلو نه هو، پر پروموٽرز ۽ وينيو مالڪن جو هو. شيران چيو ته هو اسرائيل ۽ فلسطين وچ ۾ جاري تڪرار سبب انساني حياتين جي نقصان تي سخت پريشان آهي، پر پنهنجي ڪنسرٽن کي سياسي اظهار کان پري رکڻ چاهي ٿو.
پر معاملو اتي ختم نه ٿيو. ميڪلمور کي ٽوئر مان ڪڍڻ کان پوءِ ڪيترن ئي ٻين سپورٽ فنڪارن، جن ۾ Finneas، Lukas Graham، Aaron Rowe ۽ Beoga شامل آهن، به ٽوئر تان الڳ ٿيڻ جو اعلان ڪيو. انهن مان ڪيترن پنهنجي فيصلي کي فنڪارن جي اظهار جي آزادي ۽ ميڪلمور سان يڪجهتي سان ڳنڍيو.
ميڪلمور پاڻ چيو ته کيس ايڊ شيران جا ڏهه ڪنسرٽ نه، رڳو ٻه موقعا گهرجن ها، جن ۾ هو هزارين ماڻهن جي سامهون اهي ٻه لفظ چئي سگهي Free Palestine. سندس خيال ۾ اهي ٻه لفظ ئي اهڙا خطرناڪ بڻجي ويا جو هڪ فنڪار کي باقي ٽوئر کان الڳ ڪيو ويو.
هي واقعو هاڻي رڳو هڪ ريپر ۽ هڪ موسيقي ٽوئر جو معاملو نه رهيو آهي. سوال اهو آهي ته ڇا فنڪار کي اسٽيج تي انساني المئي بابت ڳالهائڻ جو حق آهي؟ ڇا فلسطين جي عام ماڻهن سان همدردي جو اظهار پاڻمرادو ڪنهن هڪ سياسي يا مذهبي ڌر جي حمايت بڻجي وڃي ٿو؟ ۽ جيڪڏهن ڪنهن فنڪار جي لفظن تي اختلاف هجي ته ان جو جواب پابندي آهي يا دليل ۽ مڪالمو؟
هن سڄي بحث کي سمجهڻ لاءِ غزه جي هڪ ننڍڙي ٻارڙي هند رجب جي ڪهاڻي شايد سڀ کان وڌيڪ ڏکوئيندڙ مثال آهي.
هند رجب: دنيا جي ضمير کي ڌوڏيندڙ ٻارڙيءَ جي آخري دانهن
29 جنوري 2024ع تي پنجن سالن جي فلسطيني ٻارڙي هند رجب پنهنجي خاندان سان گڏ غزه شهر مان نڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهي هئي. جنهن گاڏيءَ ۾ هوءَ پنهنجي مائٽن سان گڏ هئي، ان تي اسرائيلي فوج جي فائرنگ ٿي. خاندان جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا ۽ ننڍڙي هند زخمي حالت ۾ گاڏيءَ اندر ڦاسي پئي.
ھُوءَ ڪيترن ئي ڪلاڪن تائين مدد لاءِ فرياد ڪندي رهي. سندس خوف، روئڻ ۽ بچائڻ لاءِ ڪيل اپيلون دنيا تائين پهتيون. هڪ ننڍڙي ٻارڙيءَ جي دانهن اهڙو انساني سوال بڻجي وئي، جنهن کي سياسي نعرا ۽ سفارتي بيان لڪائي نه سگهيا.
هند کي بچائڻ لاءِ ريڊ ڪريسنٽ جي ٻن امدادي ڪارڪنن تي مشتمل ايمبولينس رواني ڪئي وئي، پر اها ايمبولينس پڻ حملي جو نشانو بڻجي وئي ۽ امدادي ڪارڪن به مارجي ويا. هند ۽ سندس خاندان جي موت بابت تحقيق ڪندڙن اسرائيلي فوج ڏانهن فائرنگ جا ثبوت موڪليا هئا، جڏهن ته اسرائيلي فوج ڊگهي عرصي تائين ان الزام کي رد ڪندي رهي.
پر 19 آگسٽ 2026ع تي هڪ اهم تبديلي آئي. اسرائيلي فوج تسليم ڪيو ته سندس فوجين هند رجب ۽ سندس خاندان واري گاڏيءَ تي فائرنگ ڪئي هئي ۽ ان معاملي ۾ فوجداري جاچ شروع ڪرڻ جو اعلان ڪيو. هي اعتراف ان واقعي کان ٻن سالن کان وڌيڪ عرصي پوءِ سامهون آيو.
هند رجب جي ڪهاڻي ان ڪري به اهم آهي جو اها اسان کي ٻڌائي ٿي ته جنگ جا انگ اکر پنهنجي جاءِ تي، پر هڪ ٻارڙيءَ جي آخري دانھن ڪڏهن ڪڏهن سڄي دنيا جي ضمير کي هڪ ئي سوال سامهون بيهاري ڇڏيندي آهي: ڇا جنگ جي وچ ۾ به ٻار جي زندگي جي ڪا قيمت آهي؟
غزه ۾ جنگبنديءَ باوجود موت جو سلسلو
سيپٽمبر 2026ع تائين غزه ۾ صورتحال اڃا به انتهائي سنگين آهي. آڪٽوبر 2025ع ۾ ٿيل جنگبندي باوجود اسرائيلي حملن جو سلسلو مڪمل طور بند ناهي ٿيو. 15 سيپٽمبر تي اسرائيلي حملن ۾ گهٽ ۾ گهٽ پنج فلسطيني مارجي ويا، جن ۾ ٻار به شامل هئا. اسرائيلي فوج ان دوران حماس جي رفح برگيڊ جي ڪمانڊر کي نشانو بڻائڻ جي تصديق ڪئي ۽ اسرائيلي قيادت چيو ته حماس کي غزه ۾ رهڻ نه ڏنو ويندو.
16 سيپٽمبر تي غزه شهر ۾ اڳوڻن اسرائيلي هوائي حملن سان متاثر ٿيل هڪ عمارت ڊهي پئي، جنهن جي نتيجي ۾ گهٽ ۾ گهٽ 21 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ 11 ٻار ۽ پنج عورتون شامل هيون. امدادي ڪارڪنن وٽ مناسب مشينري ۽ ٻارڻ نه هجڻ سبب ڪيترن ماڻهن کي ملبي مان هٿن سان ڪڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.
19 سيپٽمبر تي غزه شهر جي شيخ رضوان واري علائقي ۾ هڪ موٽر سائيڪل تي اسرائيلي هوائي حملي ۾ هڪ فلسطيني مارجي ويو ۽ ڪيترائي زخمي ٿيا، جن ۾ هڪ ٻار جي حالت نازڪ ٻڌائي وئي. رپورٽن موجب آڪٽوبر 2025ع جي جنگبندي کان پوءِ به غزه ۾ 1,381 کان وڌيڪ فلسطيني مارجي چڪا آهن.
اسرائيل جو موقف مسلسل اهو رهيو آهي ته ان جون فوجي ڪارروايون حماس جي فوجي ڍانچي، ڪمانڊرن ۽ اسرائيلي شهرين لاءِ موجود خطرن خلاف آهن. 15 سيپٽمبر تي وزيراعظم بنيامين نيتن ياهو ۽ دفاع واري وزير اسرائيل ڪاٽز چيو ته اسرائيلي فوج حماس جي ڪمانڊرن کي نشانو بڻائيندي رهندي ۽ حماس کي غزه ۾ موجود رهڻ نه ڏنو ويندو.
ساڳئي وقت، اسرائيلي پرڏيهي وزير گيڊئون سار 9 سيپٽمبر تي چيو ته حڪومت وٽ غزه جي فلسطيني آبادي کي جبري طور ڪڍڻ جو ڪو منصوبو ناهي، جيتوڻيڪ ان کان اڳ ڪجهه اسرائيلي وزيرن طرفان فلسطيني آبادي جي منتقلي بابت تجويزون سامهون آيون هيون.
اسرائيل اندر به هڪجهڙو آواز ناهي
فلسطين بابت اسرائيل اندر به سڀ ماڻهو هڪ ئي موقف نٿا رکن. اتي حڪومت جي جنگي پاليسين، غزه جي صورتحال ۽ يرغمالين جي معاملي تي احتجاج ڪندڙ گروهه ۽ خاندان پڻ موجود آهن. تازو ئي اسرائيل ۾ اهڙا مظاهرا به ٿيا آهن، جن ۾ حڪومت تي غزه واري پاليسي ۽ سياسي صورتحال بابت سوال اٿاريا ويا. 17 سيپٽمبر تي يروشلم ۾ مظاهرين علائقائي ڇڪتاڻ کي ايندڙ چونڊن تي اثرانداز ٿيڻ لاءِ استعمال ٿيڻ بابت خدشا ظاهر ڪيا.
ساڳئي وقت اسرائيلي حڪومت ۽ ساڄي ڌر جي حلقن طرفان فلسطين ۽ غزه بابت سخت موقف به جاري آهي. تازو اسرائيلي فلم NAZA، جنهن ۾ اسرائيلي فوج ۽ انٽيليجنس سان لاڳاپيل 24 اڳوڻن ذريعن جون شاهديون شامل آهن، وينس فلم فيسٽيول ۾ وڏي پذيرائي حاصل ڪئي، پر اسرائيل اندر ان تي سخت ردعمل به آيو. اسرائيلي حڪومتي شخصيتن فلم جي دعوائن کي رد ڪيو، جڏهن ته ثقافت واري وزير فلم ٺاهيندڙن خلاف سخت ڪارروائي ۽ شهريت ختم ڪرڻ جون ڳالهيون ڪيون.
اهڙي صورتحال ۾ ميڪلمور جو واقعو وڌيڪ معنيٰ خيز بڻجي وڃي ٿو. غزه ۾ هڪ ٻارڙي جي آخري دانهن، ملبن هيٺان دٻيل خاندان، اسپتالن ۾ زخمي ٻار، ۽ دنيا جي اسٽيجن تي فلسطين لاءِ آواز—اهي سڀ هڪ ئي وڏي انساني سوال جا مختلف رخ آهن. اصل امتحان اهو ئي آهي ته دنيا اختلاف کي خاموش ڪرڻ بدران دليل سان منهن ڏئي.
غزه ۾ هڪ ٻارڙي جي آخري دانھن کي وسارڻ آسان ناهي. هند رجب جا لفظ اڄ به انساني ضمير کان سوال ڪن ٿا. ۽ ميڪلمور جا اهي ٻه لفظ—Free Palestine—هاڻي هڪ موسيقي واري اسٽيج کان نڪري عالمي اظهار جي آزادي، فلسطين جي انساني حقن ۽ فنڪار جي اخلاقي ذميواري بابت وڏي بحث جو حصو بڻجي چڪا آهن.
جنگيون شايد هٿيارن سان وڙهيون وڃن، پر انهن جي حقيقت آخرڪار لفظن، شاهدين، تصويرن ۽ انهن ٻارن جي دانهن مان دنيا تائين پهچندي آهي، جيڪي مٽيءَ، رت ۽ ملبن جي وچ ۾ به انسان هجڻ جو حق گهُرن ٿا.
__________
نسيم بخاري سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن شڪارپور برانچ جو لائيف ٽائيم ميمبر آهي. هو سنڌي ادبي سنگت شڪارپور برانچ جو چار ڀيرا سيڪريٽري رهي چڪو آهي. گذريل ٽيهه سالن کان سنڌي اخبارن ۽ رسالن ۾ باقاعدگي سان ڪالم لکي رهيو آهي. ماضيءَ ۾ هو ماهوار رسالي ”وک“ شڪارپور جو ايڊيٽر پڻ رهي چڪو آهي
