جديد شڪارپور جو معمار: پروفيسر شيوارام ڦيرواڻيءَ جي زندگي ۽ دور

پروفيسر شيوارام ڦيرواڻي کي يقين هو ته حقيقي ترقي صرف معاشي خوشحاليءَ سان نٿي اچي؛ هن تعليم کي هڪ اخلاقي ۽ باصلاحيت سماج جي بنياد طور متعارف ڪرايو.

تحرير: ذوالفقار علي ڪلهوڙو

جيتوڻيڪ ڪجهه فرد وڏگھراڻن ۾ پيدا ٿيندا آهن، پر اهي پنهنجي زندگي ڪميونٽي جي خدمت لاءِ وقف ڪري ڇڏيندا آهن. اهڙو ئي هڪ نمايان مثال پروفيسر شيوارام ڦيرواڻي جو آهي، جنهن کي جديد شڪارپور جو معمار چيو وڃي ٿو. هو عورتن جي تعليم جو وڏو حامي هو. هو 1868ع ۾ شڪارپور جي مشهور ڦيرواڻي خاندان ۾ پيدا ٿيو. هو نرسنگداس ڦيرواڻي جو فرزند هو. شڪارپور مان ابتدائي تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ هو ڪراچيءَ هليو ويو ۽ پوءِ بمبئي (موجوده ممبئي) مان پڻ تعليم حاصل ڪيائين، جتي هن بمبئي يونيورسٽيءَ مان ايم. اي (M.A) جي ڊگري حاصل ڪئي.

شڪارپور جي ٻين ڪيترن ئي مسلمان ۽ هندو خاندانن وانگر، ڦيرواڻي خاندان پڻ شهر کي جديد بڻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڊاڪٽر انور فگار هڪڙو جي ڪتاب سج جهڙا پرين (2018:89) مان معلوم ٿئي ٿو ته پروفيسر شيورام 1904ع ۾ شڪارپور ۾ برف جو ڪارخانو قائم ڪيو هو. ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جي ڪتاب سنڌ جي هندن جي تاريخ، جلد پهرين (2002:195) موجب، شڪارپور ۾ برف جو پهريون ڪارخانو هڪ جرمن انجنيئر لڳايو هو. مقامي ماڻهن لاءِ اها انهن جي روزمره جي زندگيءَ ۾ هڪ حيران ڪندڙ ڳالھ هئي. ڪيترن جو خيال هو ته صرف غير ملڪي ئي اهڙو ڪارخانو هلائي سگهن ٿا ۽ مقامي ماڻهن وٽ اها ڄاڻ يا مشيني مهارت ناهي. پر پروفيسر شيوارام 1904ع ۾ ڪارخانو کولي ماڻهن جي اها سوچ تبديل ڪري ڇڏي.

ڀيرومل مهرچند آڏواڻي (2002) جي ڪم مان اهو به معلوم ٿئي ٿو ته سيٺ اڌوڌاس شڪارپور جو هڪ وڏو واپاري هو، جنهن ڪپڙي جي اُڻت (weaving mill) جو ڪارخانو قائم ڪيو هو. بعد ۾ 1908ع ۾ پروفيسر شيوارام ان مِل ۾ ساڻس ڀائيوار ٿيو.

جيتوڻيڪ پروفيسر شيورام ڪاروبار ۾ مصروف هو، پر سندس روح علم ۽ ادب ۾ هو. ڪاروبار سان گڏ هن پڙهڻ ۽ پڙهائڻ جو سلسلو جاري رکيو. ڊاڪٽر انور فگار هڪڙو (2018) لکي ٿو ته پروفيسر شيوارام 1912ع ۾ بمبئي يونيورسٽي ۾ سماجيات (Sociology) جي پروفيسر طور مقرر ٿيو. بمبئي يونيورسٽي ۾ هجڻ جي باوجود سندس پاڙون شڪارپور ۾ هيون. فاصلي ڪڏهن به پنهنجي ماڻهن لاءِ سندس جذبي کي گهٽ نه ڪيو. هو نوان خيال کڻي گهر ايندو هو، لکندو هو، تقريرون ڪندو هو ۽ خاموشيءَ سان اصلاحي ڪم ڪندو هو، جنهن سان علمي ڄاڻ کي عملي تبديليءَ ۾ بدلايو ويندو هو. سندس مسلسل ڪوششن سان شڪارپور رڳو سندس آبائي شهر نه رهيو، پر هڪ اهڙي ڪميونٽي بڻجي ويو جنهن کي هن جديد سوچ ۽ مقامي حقيقتن جي ميلاپ سان نئين سر تعمير ڪيو.

عورتن جي خُودختياريءَ جي سخت ضرورت کي محسوس ڪندي، ڦيرواڻي “ومينز هيلٿ اينڊ ايجوڪيشن سوسائٽي” قائم ڪئي، جنهن ذريعي خاص طور تي عورتن لاءِ اسڪول ۽ اسپتالون قائم ڪيون ويون.

1912ع کان پوءِ، سندس ڌيان مڪمل طور تي سماجي ترقيءَ ڏانهن منتقل ٿي ويو. تعليمي ڪوششون شروع ڪيون ويون، صحت جي سهولتن کي مضبوط ڪيو ويو، ۽ سماجي ڀلائيءَ جون سرگرميون جاري ٿيون. شڪارپور کي  ھوريان ھوريان تي هڪ نئين سڃاڻپ ملي، صرف هڪ واپاري شهر طور نه، پر سنڌ ۾ سماجي سڌاري جي مرڪز طور. تعليمي ادارا، صحت جون سهولتون ۽ ڪميونٽي سروسز ظاهر ٿيڻ لڳيون، جنهن شڪارپور جي ظاهري ۽ فڪري منظرنامي کي تبديل ڪري ڇڏيو.

هن تبديليءَ جي پويان هڪ واضح فلسفو هو: ترقيءَ کي رڳو دولت سان نٿو ماپي سگهجي. پروفيسر شيوارام ڦيرواڻي جي نظر ۾ تعليم ئي ترقيءَ جو حقيقي بنياد هئي. ذهني ۽ اخلاقي واڌاري کان سواءِ معاشي ڪاميابي اڌوري هئي. سندس خواهش هئي ته شڪارپور کي هڪ مثالي تعليمي مرڪز بڻايو وڃي.

هي خواب 1924ع تائين اداري جي صورت اختيار ڪري ويو، جڏهن تعليمي خدمتن کي وڌيڪ منظم ۽ وسيع ڪيو ويو. پرائمري اسڪولن کي مضبوط ڪيو ويو، اسڪالرشپون متعارف ڪرايون ويون، ۽ شاگردن جي سهولتن ۾ بهتري آئي. نتيجي طور، شڪارپور ۾ تعليمي معيار واضح طور تي بلند ٿيو.

1924ع ۾ هو شڪارپور واپس آيو ۽ کيس شڪارپور ميونسپالٽيءَ جي پرائمري بورڊ اسڪول جو چيئرمين مقرر ڪيو ويو. پنهنجي عهدي دوران هن شڪارپور ۾ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جي اسڪولن ۾ تدريسي معيار کي بهتر بڻائڻ لاءِ مخلصاڻيون ڪوششون ڪيون. هن نون تدريسي طريقن تي ڌيان ڏنو ۽ پاڻ به ليڪچر ڏيندو هو. شڪارپور کيس هڪ نئين اصلاح پسند، تعليمي ماهر ۽ جدت پسند طور ڏٺو. جڏهن به شڪارپور جا واپاري يا سَرنديءَ وارا ماڻهو نوان اسڪول قائم ڪرڻ جي تجويز ڏيندا هئا ته پروفيسر شيوارام کان ضرور مشورو ورتو ويندو هو. چيو وڃي ٿو ته اهوئي هڪ سبب هو جو هن بمبئي ڇڏي شڪارپور ۾ رهڻ پسند ڪيو ته جيئن انهن منصوبن ۾ پاڻ حصو وٺي سگهي. هُو شڪارپور ۾ “چيلا سنگهه ۽ سيتلداس ڪاليج” قائم ڪرڻ وارن مکيه شخصن مان هڪ هو، جنهن جا اهم عطيا ڏيندڙ چيلا سنگهه ۽ سيتلداس هئا، تنهن ڪري ڪاليج جو نالو به انهن جي نالي تي رکيو ويو.

پروفيسر شيورام شڪارپور ۾ عورتن جي تعليم ۽ صحت جي سهولتن جو وڏو حامي هو. هن 15 اپريل 1924ع تي “ومينز هيلٿ اينڊ ايجوڪيشن سوسائٽي” جو بنياد رکيو. هن سوسائٽي ذريعي هڪ عورتن جي اسپتال قائم ڪئي وئي، جنهن شڪارپور ۾ عورتن جي صحت لاءِ وڏيون خدمتون سرانجام ڏنيون. سندس ڪوششن سان “ڪنيا پاٺ شالا جو بنياد پيو. ڪنيا پاٺ شالا يا ڇوڪرين جو اسڪول خاص طور تي ڇوڪرين جي پرائمري تعليم لاءِ قائم ڪيل ادارو هو. 19هين صدي جي آخر ۽ 20هين صدي جي شروعات ۾، جڏهن عورتن جي تعليم کي سخت سماجي مزاحمت جو مُھاڏو هو، تڏهن اهڙن اسڪولن جو قيام هڪ وڏو اصلاحي قدم هو. اهي اسڪول اڪثر سماجي سڌارڪن ۽ تعليمي ماهرن پاران قائم ڪيا ويندا هئا، جن جو يقين هو ته عورتن جي سماجي حيثيت کي بهتر بنائڻ لاءِ تعليم ضروري آهي.

20هين صديءَ جي شروعات ۾ شڪارپور سماجي سڌاري جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو، جتي تعليم ۽ فلاح کي سماجي اڻبرابري ختم ڪرڻ لاءِ ھٿيار طور استعمال ڪيو ويو. ان حوالي سان ٻه ادارا “ڪنيا پاٺ شالا” ۽ “وڌوا منڊل” تمام اهم هئا، جن جو مقصد تعليم ۽ سماجي مدد ذريعي عورتن جي زندگيءَ ۾ بهتري آڻڻ هو.

ڪنيا پاٺ شالا انهن ڇوڪرين کي تعليم فراهم ڪئي جن لاءِ تعليم حاصل ڪرڻ مشڪل هئي. انهن اسڪولن بنيادي تعليم، اخلاقيات، صفائي سٿرائي ۽ عملي مهارتن تي ڌيان ڏنو. ان سان گڏ، “وڌوا منڊل انهن بيواهه عورتن جي تڪليفن کي گهٽ ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو جيڪي سماج جو سڀ کان وڌيڪ نظرانداز ٿيل طبقو هيون. منڊل انهن کي تعليم، پيشه ورانه تربيت ۽ سماجي سهڪار فراهم ڪيو ته جيئن اهي معاشي طور پاڻڀريون ٿي سگهن. ڪنيا پاٺ شالا ۽ وڌوا منڊل شڪارپور جي هڪ اهڙي جامع اصلاحي طريقي جي عڪاسي ڪن ٿا جنهن تعليم، فلاح ۽ سماجي شموليت کي پاڻ ۾ جوڙيو.

ڊاڪٽر انور فگار هڪڙو جي ڪتاب شڪارپور شهر جو سنڌي ادب ۾ حصو (2009) موجب، پروفيسر شيوارام ڦيرواڻي 1938ع ۾ “عورتن جي صحت ۽ تعليمي سڌاري جي ايسوسيئيشن” (پار بندڪ استري صحت سکيا سڌار منڊلي) قائم ڪئي. هتي هڪ سوال پيدا ٿئي ٿو ته ڇا اهي  الڳ ادارا هئا يا ٻه الڳ تنظيمون؟ ڊاڪٽر انور فگار هڪڙو پنهنجي ٻن مختلف ڪتابن ۾ انهن جو ذڪر الڳ الڳ ڪيو آهي. هڪ جاءِ تي هن لکيو آهي ته اها 1924ع ۾ قائم ٿي ۽ ٻي جاءِ تي 1938ع جو ذڪر آهي.

پروفيسر شيوارام کي هن سوسائٽي جو سيڪريٽري مقرر ڪيو ويو هو. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي (2002) جو مڃڻ آهي ته پروفيسر شيورام خاص طور عورتن جي تعليم ۽ صحت لاءِ هيءَ منڊلي (ايسوسيئيشن) قائم ڪئي هئي. هن سوسائٽيءَ تحت ڇوڪرين جا ٽي اسڪول ۽ ٽي زچگي گهر (maternity homes) هلائي رهيا هئا.

هن “سنڌو” ماهوار ميگزين جي ايڊيٽر ٻولچند واسومل راجپال سان گڏجي هڪ هفتيوار اخبار “شيوڪ” (Shivak) شروع ڪئي. پروفيسر شيورام “سنڌو ٽرسٽ بورڊ” جو ميمبر پڻ هو ۽ ٻولچند جي علمي ميگزين “سنڌو” جو وڏو حامي هو. سنڌو ميگزين جو آغاز جنوري 1932ع ۾ ٿيو. پروفيسر شيوڪ، سنڌو ۽ ٻين ڪيترن ئي رسالن ۽ اخبارن ۾ سنڌي توڙي انگريزيءَ ۾ مختلف موضوعن تي مضمون لکيا.

صحافت کان علاوه، پروفيسر ڦيرواڻي ڪيترائي ڪتاب لکيا ۽ ترجمو ڪيا جيڪي سماجي مسئلن تي ٻڌل هئا. سندس لکڻين ۾ ٻارن جي تعليم، عوامي صحت، شهري ذميواريون، ڪتابن جي اهميت، انساني برابري، ۽ هندو-مسلم اتحاد جهڙا موضوع شامل هئا. هن تهذيب، اخلاقيات ۽ روزمره جي زندگيءَ ۾ تعليم جي مقصد تي پڻ لکيو. هن انگريزيءَ ۾ “Municipal Efficiency” (ميونسپل ڪارڪردگي) جهڙا ڪتاب لکي وسيع پڙهندڙن تائين رسائي حاصل ڪئي.

پروفيسر شيوارام ڦيرواڻي 1950ع ۾ وفات ڪئي. هو نوآبادياتي دور جي شڪارپور جي اثرائتن تعليمي سڌارڪن مان هڪ هو، جنهن تعليم، اخلاقي قدرن ۽ عوامي شعور کي هٿي وٺائڻ لاءِ مسلسل ڪم ڪيو.

_______________

ذوالفقار علي ڪلهوڙو “پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ڊولپمينٽ اڪنامڪس”، اسلام آباد ۾ اينٿروپولوجسٽ آهي. هن پاڪستان جي ثقافتي ورثي ۽ اينٿروپولوجي تي 18 ڪتاب لکيا آهن. کيس ٽوئٽر @kalhorozulfiqar تي فالو ڪري سگهجي ٿو يا zulfi04@hotmail.com تي رابطو ڪري سگهجي ٿو.