نو شو: مَردن جي حاڪميت واري سماج ۾ چيني عورتن جي مزاحمتي ڳُجھي ٻولي

قديم چيني سماج ۾ عورتن کي پڙهڻ لکڻ جي اجازت نه هئي ۽ کين گهرن اندر محدود رکيو ويندو هو. اهڙي ماحول ۾ عورتن پنهنجي اندر جي ڳالهين ۽ ڏکن کي هڪ ٻئي تائين پهچائڻ لاءِ نو-شو ايجاد ڪئي جيڪا ڪپڙن، ريشمي رومالن ۽ وِڃڻن تي ڀرت جي شڪل ۾ لکي ويندي ھئي

Nushu چين جي عورتن جي هڪ اهڙي ڳُجهي ٻولي هئي، جنهن کي دنيا جي واحد صرف عورتن لاءِ مخصوص ٻولي چيو وڃي ٿو. هيءَ ٻولي هڪ راز هئي جيڪا ماءُ کان ڌيءُ تائين پهچندي هئي. پر جڏهن چين ۾ انقلاب آيو ۽ عورتن کي تعليم جا حق مليا، ته نو-شو جي اهميت گهٽجي وئي.

نصير اعجاز  

پراڻي زماني ۾ چين جي عورتن جي هڪ اهڙي ڳُجهي ٻولي هئي، جنهن کي دنيا جي واحد ”صرف عورتن لاءِ مخصوص“ ٻولي چيو وڃي ٿو. هن ٻوليءَ کي ”نو-شو“ (Nüshu) چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ آهي ”عورتن جي لکت“.

هيءَ ٻولي ڪو رڳو رابطي جو ذريعو نه هئي، پر اها مردن جي حاڪميت واري سماج ۾ عورتن جي آزادي، درد ۽ هڪ ٻئي سان محبت جو هڪ خوبصورت اظهار هئي.

هن ٻوليءَ چين جي صوبي هونان (Hunan) جي ضلعي جيانگ يونگ (Jiangyong) ۾ جنم ورتو. ان جي شروعات ڪڏهن ٿي، ان بابت تاريخي اختلاف آهن، پر گهڻو ڪري محققن جو خيال آهي ته هيءَ ٻولي لڳ ڀڳ هڪ هزار سال پراڻي آهي (سانگ گهراڻي يا منگ گهراڻي جي دور جي).

ان دور جي چيني سماج ۾ عورتن کي پڙهڻ لکڻ جي اجازت نه هئي. انهن کي گهرن تائين محدود رکيو ويندو هو ۽ پيرن جي ٻڌڻ (Foot Binding) جهڙي ڏکوئيندڙ رسم جي ڪري اهي گهر کان ٻاهر نڪري نه سگهنديون هيون. اهڙي ماحول ۾ عورتن پنهنجي اندر جي ڳالهين ۽ ڏکن کي هڪ ٻئي تائين پهچائڻ لاءِ ”نو-شو“ ايجاد ڪئي.

نو-شو عام چيني ٻولي (Hanzi) کان بلڪل مختلف هئي. جتي چيني اکر چورس ۽ سخت هوندا آهن، اتي نو-شو جا اکر تمام سنھا، لچڪدار ۽ ٽيڏا هوندا هئا، جن کي ”مڇر جهڙي لکت“ به چيو ويندو هو.

عورتون هن ٻوليءَ کي ڪاغذن تي لکڻ سان گڏ ڪپڙن تي ڀرت جي صورت ۾، هٿ جي پنکن (وڃڻن) تي ۽ رومالن تي لکنديون هيون. ايئن ڪرڻ سان مردن کي لڳندو هو ته هي رڳو هڪڙي ڊيزائن يا نقش نگاري آهي، جڏهن ته اصل ۾ اهي لکيل خط هوندا هئا.

جيتوڻيڪ اها ٻولي گهڻي وقت تائين دنيا کان لڪيل رهي، پر نو-شو جو چيني ادب ۾ هڪ الڳ ۽ اهم مقام آهي.  نو-شو ۾ لکيل گهڻو مواد شاعريءَ جي شڪل ۾ آهي. اهي نظم ستن اکرن تي مشتمل مصرعن وارا هوندا هئا. انهن ۾ عورتون پنهنجي ساهرن جي تڪليفن، اڪيلائيءَ ۽ پنهنجي ساهيڙين سان محبت جو ذڪر ڪنديون هيون.

جڏهن ڪنهن ڇوڪريءَ جي شادي ٿيندي هئي، ته سندس ماءُ يا ساهيڙيون کيس هڪ ڪتاب تحفي ۾ ڏينديون هيون، جنهن کي ”ٽئين ڏينهن جو ڪتاب“ چيو ويندو هو. ان ۾ شاديءَ کان پوءِ جي جدائيءَ جا نظم ۽ دعائون نو-شو ٻوليءَ ۾ لکيل هونديون هيون.

هن ٻوليءَ ذريعي عورتون هڪ ٻئي کي قسم کڻي ساهيڙيون (Sworn Sisters) بڻائينديون هيون ۽ هڪ ٻئي کي ادبي خط لکنديون هيون. هي ادب چين جي سرڪاري ۽ مرداني ادب کان بلڪل مختلف هو، ڇاڪاڻ ته ان ۾ رڳو جذبات ۽ گهريلو زندگيءَ جا قصا هئا.

هيءَ ٻولي هڪ راز هئي جيڪا ماءُ کان ڌيءُ تائين پهچندي هئي. پر جڏهن چين ۾ انقلاب آيو ۽ عورتن کي تعليم جا حق مليا، ته نو-شو جي اهميت گهٽجي وئي. 1960ع ۽ 70ع واري ڏهاڪي ۾ ”ثقافتي انقلاب“ دوران ڪيترائي نو-شو ڪتاب ۽ ڪپڙا ساڙيا ويا، ڇاڪاڻ ته انهن کي پراڻي دور جي نشاني سمجهيو ويو.

1980ع واري ڏهاڪي ۾ محققن کي هن ٻوليءَ جي خبر پئي. يئينگ هواني (Yang Huanyi) هن ٻوليءَ کي ڄاڻندڙ آخري خاتون هئي، جيڪا 2004ع ۾ وفات ڪري وئي.

هتي نو-شو (Nüshu) ٻوليءَ ۾ لکيل روايتي نظمن مان هڪ مشهور نظم جو سنڌي ترجمو ۽ ان جي ادبي پسمنظر جو تفصيل پيش آهي. هي نظم اڪثر شاديءَ کان پوءِ ساهيڙين جي وڇوڙي يا زندگيءَ جي ڏکن تي ٻڌل هوندا هئا.

نو-شو جو هڪ روايتي نظم (سنڌي ترجمو)

هي نظم ”ساهيڙين جي وڇوڙي“ جي موضوع تي آهي، جيڪو هڪ ساهيڙي پنهنجي ان ساهيڙيءَ کي لکيو هو جنهن جي شادي ٿي چڪي هئي:

“اسان ننڍپڻ ۾ گڏ هئاسين، جيئن ٻه گُل هڪ ئي ٽاريءَ تي،

اسان جا خواب هڪ هئا، اسان جون ڳالهيون هڪ هيون.

پر اڄ تنهنجي شاديءَ جي ڏولي توکي پري کڻي وئي آهي،

هاڻي اسان جي وچ ۾ پهاڙ آهن ۽ اڻڄاتل رستا.

مان پنهنجي هن خفيه قلم سان، هي اکر لکي رهي آهيان،

جيڪي رڳو تون پڙهي سگهندينءَ، ٻيو ڪو به نه.

جڏهن تنهنجي دل ڀرجي اچي، ته انهن اکرن کي ڏسجانءِ،

مان تنهنجي ساهيڙي، تنهنجي دردن ۾ تنهنجي ساٿي آهيان.”

چيني محققن جڏهن هن ٻوليءَ تي تحقيق ڪئي، ته کين هن ڳجهي ادب ۾ ڪجهه خاص ڳالهيون مليون، جيڪي عام چيني ادب ۾ نه هيون.  مثال طور اهي خط جيڪي عورتون پنهنجي ان خاليپڻي کي ڀرڻ لاءِ لکنديون هيون جيڪو شاديءَ کان پوءِ پيدا ٿيندو هو. اهي هڪ ٻئي کي ”ساهيڙي“ نه پر ”روحاني ڀيڻ“ چونديون هيون.

هن ٻوليءَ کي ”ڳوڙهن جي ٻولي“ به چيو ويندو آهي. ان ۾ لکيل گهڻو مواد عورتن جي انهن ڏکن بابت آهي جيڪي اهي مردن آڏو نه ڪري سگهنديون هيون، جهڙوڪ سخت ساهرن جو رويو، غربت، يا اولاد جي فوتگي.

جيئن ته هي اکر ڪپڙن تي ڀرت (ڪڙھائي) ذريعي اڻيا ويندا هئا، ان ڪري هن ادب کي هڪ ”بصري فن“ (Visual Art) به چيو ويندو آهي. هڪ رومال تي لکيل نظم نه رڳو پڙهڻ لاءِ هوندو هو، پر ان جي بناوت ئي هڪ شڪل هوندي هئي.

جڏهن چين ۾ مردن کي هن لکت جي خبر پئي، ته اهي حيران ٿي ويا. پر دلچسپ ڳالهه اها آهي ته مردن ڪڏهن به اها ٻولي سکڻ جي ڪوشش نه ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندن نظر ۾ اها عورتن جو ”فالتو ڪم“ يا رڳو ”ڊزائننگ“ هئي. ان ڪري هيءَ ٻولي صدين تائين پنهنجو وجود بچائي سگهي.

چيني عورتن جي هن ڳجهي ٻوليءَ ۽ ان دور جي دردناڪ رسم ”پيرن جي ٻڌڻ“ (Foot Binding) جي وچ ۾ هڪ گهرو ۽ روحاني تعلق هو. هي ٻئي شيون هڪ ئي سڪي جا ٻه رخ هيون: هڪ جسماني قيد هئي ته ٻي ذهني آزادي.

پراڻي چين ۾ ننڍپڻ کان ئي ڇوڪرين جا پير مضبوطيءَ سان ٻڌا ويندا هئا ته جيئن اهي وڌي نه سگهن جنهن کي “Lotus Feet” چيو ويندو هو. هن رسم جا نو-شو ٻوليءَ تي هيٺيان اثر پيا:

جسماني قيد: پيرن جي هڏين جي ٽٽڻ ۽ معذوريءَ سبب عورتون گهرن جي مٿين منزلن تي قيد رهنديون هيون. اها اڪيلائي ئي هئي جنهن کين پنهنجي هڪ الڳ ٻولي تخليق ڪرڻ تي مجبور ڪيو.

رابطي جو واحد رستو: جڏهن عورتون هلي نه سگهنديون هيون، ته اهي پنهنجي دل جو حال نو-شو ۾ لکي، رومالن يا وڃڻن تي نقش ڪري، هڪ ٻئي ڏانهن موڪلينديون هيون.

مشترڪه درد: نو-شو جي نظمن ۾ اڪثر پيرن جي ٻڌڻ واري تڪليف ۽ ان مان پيدا ٿيندڙ لاچاريءَ جو ذڪر ملي ٿو. اها ٻولي انهن جي جسماني سور جو هڪ “علاج” (Therapy) بڻجي وئي هئي.

مٿي ذڪر ڪيو اٿم تہ شاديءَ جي ٽئين ڏينهن، نويڪلي ڪنوار کي سندس ماءُ يا ساهيڙيون هڪ ڪتاب تحفي ۾ ڏينديون هيون. ان جا پهريان ڪجهه صفحا نو-شو نظمن سان ڀريل هوندا هئا، جن ۾ نئين زندگيءَ جون دعائون ۽ جدائيءَ جا ڏک هئا. باقي صفحا خالي هوندا هئا، ته جيئن ڪنوار پنهنجي ساهرن ۾ گذرندڙ ڏينهن جو حال ان ڳجهي ٻوليءَ ۾ لکي سگهي.

جڏهن 2004ع ۾ هن ٻوليءَ جي آخري ڄاڻيندڙ خاتون، يئينگ هواني، وفات ڪئي، ته ساڻس گڏ ئي اها روايت به ختم ٿي وئي. پراڻي زماني جي اها روايت هئي ته جڏهن ڪا عورت مري ويندي هئي، ته سندس نو-شو ۾ لکيل سمورو مواد (ڪپڙا، رومال، ڪتاب) ساڻس گڏ دفن ڪيو ويندو هو يا ساڙيو ويندو هو، ته جيئن اهي راز ٻي دنيا ۾ به سندس ساڻ هجن. ان ڪري تمام گهٽ اصلي مواد باقي بچيو آهي. مزي جي ڳالھ تہ چيو ٿو وڃي تہ اڄڪلهه چين ۾ هن ٻوليءَ کي ٻيهر زنده ڪيو پيو وڃي، پر هاڻي اها “ڳجهي” نه رهي آهي بلڪه هڪ قديم فن طور سيکاري پئي وڃي.

هن پراسرار ۽ خوبصورت ٻوليءَ تي هڪ مشهور ناول ۽ ان تي ٻڌل فلم موجود آهي، جيڪا نو-شو (Nüshu) جي دنيا کي تمام گهڻي گهرائيءَ سان بيان ڪري ٿي. انھيءَ ناول جو نالو آھي Snow Flower and the Secret Fan هي ناول مشهور ليکڪا ليسا سي (Lisa See) لکيو آهي. هي هڪ عالمي سطح تي مشهور ڪتاب آهي جيڪو 19ھين صديءَ جي چين جي پسمنظر ۾ لکيل آهي.

هي ٻن ساهيڙين، للي (Lily) ۽ سنو فلاور (Snow Flower) جي زندگيءَ جي ڪهاڻي آهي. اهي هڪ ٻئي کي قسم کڻي ساهيڙيون (Laotong) بڻائين ٿيون. ناول ۾ ڏيکاريو ويو آهي ته ڪيئن اهي ٻئي ساهيڙيون هڪ ريشمي وڃڻي  (Silk Fan) تي نو-شو ٻوليءَ ۾ خط لکي هڪ ٻئي ڏانهن موڪلينديون هيون. هن ناول ۾ پيرن جي ٻڌڻ (Foot Binding) واري ڏکوئيندڙ عمل کي به تفصيل سان بيان ڪيو ويو آهي، جنهن مان اها خبر پوي ٿي ته اها تڪليف عورتن کي ڪيئن هڪ ٻئي جي ويجهو آڻيندي هئي. هن ناول تي هڪ شاندار فلم پڻ ٺهيل آهي، جنهن جو نالو به ساڳيو آهي. هن فلم کي مشهور ڊائريڪٽر وين وانگ (Wayne Wang) هدايت ڪئي آهي. فلم ۾ ٻه دور ڏيکاريا ويا آهن؛ هڪ قديم چين جو دور جتي عورتون نو-شو لکين ٿيون، ۽ ٻيو جديد شنگهائي جو دور، جتي سندن پوٽيون پنهنجي ان قديم ورثي کي ڳولين ٿيون. فلم ۾ نو-شو جي اکرن کي تمام خوبصورتيءَ سان ريشمي ڪپڙن ۽ پنکن تي نقش ڪندي ڏيکاريو ويو آهي. انھيءَ کانسواءِ ھڪ دستاويزي فلم بہ انھيءَ موضوع تي ٺھيل آھي جنھن جو نالو آھي Hidden Letters

هيءَ فلم چين جي انهن آخري عورتن بابت آهي، جيڪي اڄ به هن وسري ويل ٻوليءَ کي بچائڻ جي ڪوشش ڪري رهيون آهن. هيءَ فلم ڏيکاري ٿي ته ڪيئن اڄ جي دور جون چيني عورتون پنهنجي قديم مائرن جي ان ”ڳجهي آواز“ کي ٻيهر ڳولي رهيون آهن.

نو-شو (Nüshu) صرف هڪ ٻولي نه هئي، پر اها چيني عورتن جي خاموشيءَ جو آواز ۽ مزاحمت جو ذريعو هئي. ان مان اها خبر پوي ٿي ته جڏهن هڪ گروهه کي سماجي طور تي دٻايو ويندو آهي، ته هو پنهنجي لاءِ آزاديءَ جي هڪ الڳ دنيا تخليق ڪري وٺندو آهي. هن ٻوليءَ اھو بہ ثابت ڪيو ته جڏهن انسان جي زبان تي پابندي لڳائي وڃي، ته هو پنهنجي جذبن جي اظهار لاءِ نوان رستا ڳولي وٺندو آهي. اڄ چين ۾ هن ٻوليءَ کي بچائڻ لاءِ ميوزيم ۽ تعليمي مرڪز قائم ڪيا ويا آهن ته جيئن دنيا جي هن واحد زناني ادبي ورثي کي زنده رکي سگهجي. انھيءَ جو ڪارڻ ھيءُ آھي تہ هن ٻوليءَ کي سماجي تاريخ جو سڀ کان وڏو ذريعو سمجهيو وڃي ٿو. عام چيني تاريخ مردن لکي آهي، جنهن ۾ جنگين ۽ بادشاهن جو ذڪر آهي. پر نو-شو جو ادب اسان کي ٻڌائي ٿو ته ان دور جي عام عورت جي روزاني زندگي ڪيئن هئي. نو-شو ۾ لکيل ڪيترائي گيت اڄ به هونان صوبي جي عورتون ڳائينديون آهن. انهن گيتن کي ”ڳوڙهن جو گيت“ چيو ويندو آهي، جيڪي اڪثر شاديءَ جي موقعي تي ڳايا ويندا آهن.

نو-شو جي اٽڪل 396 اکرن کي عالمي يونيڪوڊ سسٽم ۾ شامل ڪيو ويو آهي. ان جو مطلب آهي ته هاڻي نو-شو کي ڪمپيوٽر ۽ موبائيل فون تي به ٽائپ ڪري سگهجي ٿو. نو-شو  هڪ اهڙي لکت آهي جنهن ثابت ڪيو ته قلم (يا سوئيءَ) جي طاقت ڪنهن به تلوار يا قانون کان وڌيڪ آهي. اها عورتن جي اهڙي ڳجهي دنيا هئي، جتي اهي پنهنجي مرضيءَ جون مالڪ هيون.

___________  

ھيءُ مضمون مختلف ويب سائيٽن تي موجود مواد جي مدد سان لکيو ويو، جن ۾ بي بي سي، يونيسڪو، وڪيپيڊيا، انٽريپڊ ٽريول، يورپين گوانگزي، گرجوئيٽ انسٽيٽيوٽ ۽ جيمنائي وغيرہ شامل آھن.

نصير اعجاز سينئر صحافي، اديب، شاعر، محقق، ۽ ھڪ سفرنامي سميت ياتھن ڪتابن جو مصنف آھي. ھُو ست ڀيرا ڏکڻ ڪوريا وڃي سمورو ملڪ گھمي چُڪو آھي.