هڪ حقيقي شاعر پنهنجي ماڻهن جي خوشين ۽ غمن ۾ شريڪ هوندو آهي، سندن جدوجهد جو مشاهدو ڪندو آهي ۽ سندن تڪليف کي محسوس ڪندو آهي. هڪ شاعر جي عظمت ان ڳالهه ۾ لڪيل آهي ته هو ٻار جي اکين ۾ بک ڏسي سگهي، مظلومن جون خاموش دانهون ٻڌي سگهي ۽ ناانصافي جي ڪري لڳل زخمن کي محسوس ڪري سگهي.
ڪجهه جديد شاعر رڳو حسن ۽ عشق تي ڌيان ڏين ٿا. هُو پنهنجن جذبن جو ذڪر ته ڪن ٿا، پر سماج جي درد، غربت ۽ ناانصافيءَ کان ڪٽيل آهن. اهڙي شاعري ماڻهن جي حقيقي جدوجهد کي بيان ڪرڻ ۾ ناڪام رهي ٿي. حسن ۽ عشق اهم آهن، پر جڏهن سماج تڪليف ۾ هجي، ته اهڙي شاعري جيڪا صرف رومانس يا جماليات جي ڳالهه ڪري، اها بي حس لڳندي آهي.
سنڌ جهڙن خطن ۾ جتي ماڻهو غربت، ناانصافي ۽ سماجي مسئلن کي منهن ڏئي رهيا آهن، اتي هڪ شاعر جي ذميواري وڌيڪ وڌي وڃي ٿي. شاعرن کي گهرجي ته هو انهن للڪارن کي سمجهن، انهن تي غور ڪري لفظن ۾ بيان ڪن. تڏهن ئي هُو پنهنجي قوم جا سچا نمائندا بڻجي سگهي ٿا.
ليکڪ: نور محمد مري، ايڊووڪيٽ | اسلام آباد
منهنجي نظر ۾، جيڪو شاعر پنهنجي سماج کان منهن موڙي وٺي ٿو، سندس شاعري چاهي ڪيتري به خوبصورت ڇو نه هجي، پر هو ڪڏهن به صحيح معن ۾ پنهنجي قوم جو آواز نٿو بڻجي سگهي. شاعري رڳو لفظن جي راند ناهي؛ اها انساني زندگي، تڪليفن، خوشين ۽ جذبن جو عڪس هوندي آهي. جڏهن هڪ شاعر پاڻ کي پنهنجي آسپاس کان ڌار ڪري ٿو، ته سندس شاعري اها حقيقت، اهو درد ۽ اهي احساس وڃائي ويهندي آهي جيڪي هڪ سچي شاعر جي سڃاڻپ هوندا آهن.
هڪ حقيقي شاعر ڪڏهن به اڪيلو ناهي هوندو. هو پنهنجي ماڻهن جي خوشين ۽ غمن ۾ شريڪ هوندو آهي، انهن جي جدوجهد جو مشاهدو ڪندو آهي ۽ سندن تڪليف کي محسوس ڪندو آهي. مان هميشه سوچيندو آهيان ته هڪ شاعر جي عظمت ان ڳالهه ۾ لڪيل آهي ته هو ٻار جي اکين ۾ بک ڏسي سگهي، مظلومن جون خاموش دانهون ٻڌي سگهي ۽ ناانصافي جي ڪري لڳل زخمن کي محسوس ڪري سگهي. اهي تجربا سندس دل ۾ گهر ڪن ٿا ۽ پوءِ لفظن جي صورت ۾ شاعري بڻجي ماڻهن تائين پهچن ٿا.
سماج هڪ پيچيده نظام آهي، ۽ هر فرد ان مان متاثر ٿئي ٿو. هڪ شاعر انهن اثرن کي ٻين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ گهرائي سان محسوس ڪندو آهي. جيڪڏهن هو ڄاڻي واڻي انهن حقيقتن کي نظرانداز ڪري ٿو، ته منهنجو مڃڻ آهي ته هن پنهنجي شاعريءَ جي اصل جوهر کي ترڪ ڪري ڇڏيو آهي. سندس لفظ شايد ڏسڻ ۾ سهڻا لڳن، پر اهي دلين کي ڇهي نٿا سگهن ۽ نه ئي شعور کي بيدار ڪري سگهن ٿا.
تاريخ شاهد آهي ته عظيم شاعر هميشه اهي ئي رهيا آهن جيڪي پنهنجي سماج سان جڙيل رهيا. منهنجي خيال ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي ان جو بهترين مثال آهي. سندس شاعري رڳو رومانوي عشق تائين محدود نه هئي؛ اها عام ماڻهن جي زندگي، جدوجهد ۽ وقار جي عڪاسي هئي. سندس ڪردار اسان کي سيکارين ٿا ته شاعري رڳو ذاتي جذبو ناهي، پر اها سماج جو آئينو به ٿي سگهي ٿي.
ساڳئي طرح، شيخ اياز پنهنجي شاعريءَ ذريعي پنهنجي ماڻهن جي جدوجهد کي آواز ڏنو ۽ ناانصافيءَ خلاف ڳالهايو. جڏهن مان سندس تخليقون پڙهان ٿو، ته مون کي محسوس ٿئي ٿو ته هر سٽ هڪ پوري سماج جي ڪهاڻي ٻڌائي ٿي. سندس شاعري نه رڳو دل کي ڇهي ٿي پر آگاهي به پيدا ڪري ٿي ۽ عمل جو جذبو اڀاري ٿي.
بدقسمتيءَ سان، مان محسوس ڪريان ٿو ته ڪجهه جديد شاعر رڳو حسن ۽ عشق تي ڌيان ڏين ٿا. هُو پنهنجن جذبن جو ذڪر ته ڪن ٿا، پر سماج جي درد، غربت ۽ ناانصافيءَ کان ڪٽيل آهن. مونکي اڪثر لڳندو آهي ته اهڙي شاعري ماڻهن جي حقيقي جدوجهد کي بيان ڪرڻ ۾ ناڪام رهي ٿي. حسن ۽ عشق اهم آهن، پر جڏهن سماج تڪليف ۾ هجي، ته اهڙي شاعري جيڪا صرف رومانس يا جماليات جي ڳالهه ڪري، اها بي حسي لڳندي آهي.
خاص طور تي اهڙن سماجن ۾ جتي ماڻهو بنيادي ضرورتن لاءِ وڙهندا هجن، اتي هڪ شاعر خاموش نٿو رهي سگهي. اهڙي صورت ۾ خاموشي هڪ قسم جي غفلت آهي. جيڪڏهن هڪ شاعر حقيقت کان منهن موڙي ٿو، ته هو شايد خوبصورت لفظ ته پيدا ڪري سگهي، پر اهي ماڻهن جي زندگين يا دلين تي اثر انداز نه ٿيندا.
مان جين پال سارتر جي ان ڳالهه سان اتفاق ڪريان ٿو ته اديبن ۽ شاعرن کي پنهنجي دور سان جڙيل رهڻ گهرجي. ادب ڪڏهن به اڪيلائيءَ ۾ پيدا ناهي ٿيندو؛ اهو سماج جو عڪس هوندو آهي. جيڪو شاعر اها دعوي ڪري ٿو ته کيس سياست يا سماجي حالتن جي خبر ناهي، هو حقيقت ۾ پنهنجي ماڻهن جي ذميواريءَ کان ڀڄي رهيو آهي.
منهنجي راءِ ۾، شاعر رڳو هڪ مشاهدو ڪندڙ ناهي پر سماج جو هڪ حصو آهي. کيس حقيقت کي سمجهڻ، سوال ڪرڻ ۽ ناانصافي خلاف آواز اٿارڻ گهرجي. شاعريءَ جي اصل طاقت دلين کي ڇهڻ ۽ شعور کي جاڳائڻ جي صلاحيت ۾ آهي.
تاريخ اسان کي اهو به ٻڌائي ٿي ته حڪمران هميشه انهن شاعرن کان ڊڄندا رهيا آهن جن جا لفظ ماڻهن جي دلين تائين پهچن ٿا. هڪڙو سچو نظم ماڻهن کي بيدار ڪري سگهي ٿو، کين متحد ڪري سگهي ٿو ۽ کين سوچڻ تي مجبور ڪري سگهي ٿو. ان ڪري ئي شاعريءَ کي اڪثر سينسر ڪيو ويو يا دٻايو ويو.
پر اها شاعري جيڪا حقيقت کي نظرانداز ڪري ٿي، ان مان ڪو به خطرو ناهي هوندو. اها رڳو هڪ وندر بڻجي وڃي ٿي. اها شايد آسانيءَ سان قبول ڪئي وڃي، پر ان جي اهميت گهٽجي ويندي آهي.
اڄوڪي دور ۾، خاص ڪري سنڌ جهڙن خطن ۾ جتي ماڻهو غربت، ناانصافي ۽ سماجي مسئلن کي منهن ڏئي رهيا آهن، اتي هڪ شاعر جي ذميواري وڌيڪ وڌي وڃي ٿي. مان محسوس ڪريان ٿو ته هڪ شاعر کي گهرجي ته هو انهن للڪارن کي سمجهي، انهن تي غور ڪري ۽ لفظن ۾ بيان ڪري. رڳو تڏهن ئي هو پنهنجي قوم جو سچو نمائندو بڻجي سگهي ٿو.
جيڪو شاعر انساني تڪليفن کي نظرانداز ڪري صرف ظاهري خوبصورتيءَ بابت لکي ٿو، هو پنهنجي فرض ۾ ناڪام وڃي ٿو. سندس شاعريءَ جي واکاڻ ته ٿي سگهي ٿي، پر اها سندس ماڻهن جو آواز نٿي بڻجي سگهي.
منهنجي نظر ۾، شاعريءَ جي اصل طاقت ان جي حقيقت سان لڳاءَ ۾ آهي. شاعر کي گهرجي ته پنهنجي سماج سان جڙيل رهي، ان جي دردن ۽ اميدن کي محسوس ڪري ۽ پنهنجي لفظن ذريعي بيان ڪري. تڏهن ئي شاعري رڳو هڪ فن کان وڌيڪ بڻجي ٿي. اها تبديليءَ جي قوت بڻجي وڃي ٿي.
تنهن ڪري، مان سمجهان ٿو ته اهو شاعر جيڪو پنهنجي سماج کان منهن موڙي ٿو، هو شعر ته لکي سگهي ٿو پر پنهنجي ماڻهن لاءِ ڳالهائي نٿو سگهي. هڪ سچو شاعر پنهنجي ماڻهن سان گڏ بيٺو هوندو آهي، سندن درد ۽ اميدون محسوس ڪندو آهي ۽ انهن کي پنهنجي شاعريءَ ۾ زنده ڪري ڏيکاريندو آهي. اهڙي شاعري رڳو خوبصورت لفظ ناهي هوندي. اها انسانيت جو آواز ۽ تبديلي آڻڻ جي طاقت هوندي آهي.
_____________
نور محمد مري، ايڊووڪيٽ اسلام آباد ۾ رھي ٿو
