ناراٿر جبل جي ڪُک ۾گڏاپ جا قديم قبرستان: ڪراچيءَ جي ماضيءَ جو ناياب رڪارڊ

هي ماڳ گڏاپ تعلقي جي ڳوٺ ڪونڪر کان لڳ ڀڳ 4 ڪلوميٽر اولهه طرف آهي. ناراٿر جي آسپاس پٿرن تي نقش نگاري ٿيل ڪيتريون ئي قبرون آهن، جن ۾ سنڌ جي مشهور لوڪ ڪهاڻي “موکي ۽ متارا” جي ڪردارن ’متارن‘ جون قبرون پڻ شامل آهن. متارن جي قبرن جي اتر-اوڀر ۾ هڪ ٻيو قديم قبرستان آهي جنهن ۾ جوکيا قبيلي جون قبرون آهن.

تحرير: ذوالفقار علي ڪلهوڙو

ڪراچيءَ جي ملير ضلعي ۾ واقع گڏاپ واري علائقي ۾ ڪيترا ئي قديم قبرستان موجود آهن. انهن مان هڪ اهم ترين قبرستان ناراٿر جبل جي ڪُک ۾ واقع آهي. هي ماڳ گڏاپ تعلقي جي ڳوٺ ڪونڪر کان لڳ ڀڳ 4 ڪلوميٽر اولهه طرف آهي. ناراٿر جي آسپاس پٿرن تي نقش نگاري ٿيل ڪيتريون ئي قبرون آهن، جن ۾ سنڌ جي مشهور لوڪ ڪهاڻي “موکي ۽ متارا” جي ڪردارن ’متارن‘ جون قبرون پڻ شامل آهن. متارن جون اهي قبرون ناراٿر جي  ڪُک ۾ پٿرن جي هڪ گهيري (چارديواري) اندر آهن، جيتوڻيڪ ڪجهه ماڻهن جو خيال آهي ته اهي ٽڪريءَ جي چوٽيءَ تي واقع آهن. مون موکي ۽ متارا جي لوڪ داستان تي ڪيترائي مضمون لکيا آهن. مون پهريون ڀيرو 2007 ۾ ناراٿر جي هن قبرستان جو دورو ڪيو هو ۽ پوءِ 2009 ۽ 2018 ۾ ٻيهر اتي ويس.

موکي ۽ متارا سنڌ جو هڪ مشهور لوڪ داستان آهي، جنهن ۾ هڪ شراب خاني ۽ ان عورت جو ذڪر آهي جيڪا پنهنجي گذر سفر لاءِ شراب وڪڻندي هئي. ڪجهه سنڌي عالمن جو خيال آهي ته هي واقعو سومرا دور جي آخري حاڪم همير سومري (1328-1349ع) جي دور ۾ پيش آيو، جنهن ٿرپارڪر تي حڪومت ڪئي هئي. روايت آهي ته موکيءَ جي ماءُ ’ناتر‘، مومل جي محل (ڪاڪ محل) تي ساقيءَ طور ڪم ڪندي هئي، جيڪا پوءِ موجوده ڪراچي واري علائقي ۾ اچي آباد ٿي ۽ اتي شراب تيار ڪرڻ جي بٺي ۽ شراب خانو قائم ڪيائين.

ناتر ڪاڪ محل ۾ شراب تيار ڪندڙ هئي ۽ هن پنهنجي ڌيءَ موکي کي به شراب تيار ڪرڻ سيکاريو هو. موکي هڪ اهڙي چوراهي تي شراب خانو ۽ مسافر خانو قائم ڪيو جتان چار رستا ڪراچي، گڏاپ، مول ۽ حب طرف ويندا هئا. انهن رستن تان گذرندڙ واپاري موکيءَ جي مسافر خاني ۾ ترسندا هئا ۽ اتان جي شراب مان لطف اندوز ٿيندا هئا.

چيو وڃي ٿو ته ان شراب خاني جي شهرت ۽ موکيءَ جو نالو پري پري تائين پکڙجي ويو ۽ ڪيترائي پيئڻ وارا ۽ رند اتي اچڻ لڳا. ان ’مڌ‘ ڪيترن ئي مسافرن ۽ پارکن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيو.

هڪ ڏينهن، ڪجهه ’متارا‘ (مضبوط جوان) پنهنجي ڳوٺ ڏانهن واپس ويندي موکي جي مئخاني تي رڪيا ۽ شراب جي گهر ڪيائون. ان وقت موکيءَ وٽ کين ڏيڻ لاءِ ڪجهه به نه هو. پر هو سندس پراڻا گراهڪ هئا، تنهنڪري موکيءَ کين مايوس ڪرڻ نه پئي چاهيو. هن پنهنجا سڀ دلا ۽ مٽ ڏٺا ته نيٺ هڪ مٽ ۾ ڪجهه شراب ملي ويو، پر ان ۾ هڪ مري ويل نانگ پڻ پيل هو. موکيءَ ان مٽ مان شراب ڪڍي پيالن ۾ ڀري متارن کي پياريو.

متارن کي اهو شراب تمام گهڻو پسند آيو ۽ هنن وڌيڪ طلب ڪئي. موکيءَ کين ٻڌايو ته هاڻي مٽ خالي ٿي چڪا آهن. پوءِ هن کين اهو به ٻڌايو ته جيڪو شراب هنن پيتو هو شايد اهو مئل نانگ جي ڪري زهريلو هو. اها ڳالهه ٻڌندي ئي متارا اتي ئي مري ويا. ڪهاڻي جي هڪ ٻي روايت موجب هُو هڪ سال کان پوءِ مئا هئا. ان روايت مطابق، جڏهن هو ڇهه مهينا پوءِ ٻيهر اتي آيا ۽ موکيءَ کان ساڳيو شراب گهريائون جيڪو هنن گذريل سال پيتو هو، تڏهن موکيءَ کين سچ ٻڌايو ته اهو شراب زهريلو هو. اهو ٻڌندي ئي هو اتي ئي ڍير ٿي ويا.

موکيءَ جو شراب خانو غالباً ناراٿر جي ويجهو هو. ان جا آثار، جن کي مقامي طور “ڪافرن جو ڪوٽ” چيو ويندو آهي، متارن جي قبرن کان هڪ ڪلوميٽر ڏکڻ طرف سهراب فقير جوکيو جي ڳوٺ ويجهو موجود آهن. اهي آثار ممڪن طور موکي جو شراب خانو ۽ مسافر خانو آهن.

ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ موجب، موکي ۽ متارن جي ڪهاڻي اسلام کان اڳ واري دور جي لڳي ٿي، جڏهن ساساني دور (4 کان 7 صدي عيسوي) ۾ ايران جو سماجي ۽ سياسي اثر سنڌ تائين پکڙيل هو. لفظ “موکي” اصل ۾ “موغي” (Moghi) جي سنڌي شڪل آهي. “موغان” زرتشتي مذهب جا پادري هوندا هئا جيڪي مذهبي تقريبن ۽ جشنن ۾ شراب پياريندا هئا.

متارن جي قبرن جي اتر-اوڀر ۾ هڪ ٻيو قديم قبرستان آهي جنهن ۾ جوکيا قبيلي جون قبرون آهن. گورنمينٽ پرائمري اسڪول سهراب فقير جوکيو جي استاد محمد اشرف جوکيو موجب، ناراٿر جي ويجهو برفتن ۽ جاکرا قبيلن جي وچ ۾ هڪ وڏي جنگ لڳي هئي، جنهن کي “ناراٿر جي جنگ” چيو وڃي ٿو. ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ پنهنجي ڪتاب “جنگ نامو” ۾ هن جنگ جو ذڪر ڪيو آهي. هي جنگ ڪلهوڙا دور (1700-1783ع) ۾ لڳي هئي. ڊاڪٽر بلوچ موجب هن جنگ جو سبب برفتن هٿان جاکرا قبيلي جي هڪ معتبر شخص آري جاکري جو قتل هو. چيو وڃي ٿو ته جوکيا قبيلي جي ان وقت جي سردار ڄام بجار جاکرا قبيلي کي بدلو وٺڻ لاءِ اتساهيو. مال جي چوريءَ جي معمولي جهيڙن کان شروع ٿيل هي تڪرار هڪ وڏي قبائلي جنگ جي صورت اختيار ڪري ويو ۽ ناراٿر جي ٽڪريءَ تي ٻنهي ڌرين جو هڪ ٻئي سان مقابلو ٿيو. هن سخت جنگ ۾ جاکرا قبيلي کي شڪست ٿي ۽ برفت قبيلي کي فتح ملي، جنهن کانپوءِ برفت قبيلي جو اثر رسوخ وڌي ويو.

ناراٿر جو جوکين وارو قبرستان رڳو پٿرن جي خوبصورت تراشيل قبرن جو مجموعو ناهي، پر هي يادن جو هڪ جيئرو جاڳندو آرڪائيو آهي. اڃا تائين اهو يقين سان نٿو چئي سگهجي ته جنگ ۾ مارجي ويل ماڻهو ناراٿر ۾ ئي دفن آهن يا نه، ڇاڪاڻ ته ان باري ۾ ڪو مستند رڪارڊ موجود ناهي.

بهرحال، هن قبرستان کي “ناراٿر قبرستان” يا “جوکيا قبرستان” چيو وڃي ٿو. هي گڏاپ ۾ جوکيا قبيلي جي مختلف پاڙن جو قديم ترين قبرستان آهي. محمد اشرف جوکيو موجب، هي گڏاپ جي سمورن جوکيا ڳوٺن جو گڏيل قبرستان هو. هتي اهي بزرگ دفن آهن جن جي نالي پٺيان گڏاپ جا ڪيترائي ڳوٺ آهن، جهڙوڪ: حاجي جوکيو، مريد جوکيو، مانگييو جوکيو، راڌو جوکيو، سهراب فقير جوکيو، غلام محمد جوکيو، قادو جوکيو، گھنور جوکيو، بکار جوکيو، غلام علي جوکيو ۽ سومار جوکيو.

هي قبرستان سترهين صدي عيسويءَ جو آهي. هتي قبرن جا ٽي قسم آهن: پهرين قسم جون قبرون بغير ڪنهن نقش نگاريءَ جي آهن جيڪي سترهين صديءَ جون آهن. ٻئي قسم جون قبرون چُن جي پلستر واريون آهن جيڪي ارڙهين صديءَ جون آهن. ٽئين قسم جون قبرون پٿر تي نقش نگاريءَ (ڪاريگريءَ) واريون آهن، جيڪي ارڙهين صديءَ جي آخري حصي کان وٺي ويهين صديءَ تائين ٺهنديون رهيون. ڪجهه جديد قبرون سيمنٽ ۽ سنگ مرمر جون پڻ آهن. 1998 کانپوءِ ماڻهن هتي ميتن کي دفنائڻ بند ڪري ڇڏيو آهي ۽ هاڻي هو پنهنجن پنهنجن ڳوٺن ۾ تدفين ڪن ٿا.

پٿر جي نقش نگاريءَ واريون اڪثر قبرون 19 هين ۽ 20 هين صديءَ جون آهن. انهن مان ڪجهه قبرون پنهنجي خوبصورت آرائشي ڪم جي ڪري مشهور آهن. هڪ تمام گهڻي متاثر ڪندڙ قبر قيصر خان جوکيو جي آهي، جيڪو برطانوي راڄ دوران ٺٽي جي پوليس کاتي ۾ صوبيدار هو. قبر تي لکيل ڪتبي موجب سندس وفات 30 جمادي الثاني 1323 هجري مطابق 31 آگسٽ 1905ع تي ٿي. دلچسپ ڳالهه اها آهي ته قيصر خان جي قبر تي ان جي اڏاوت جو خرچ (200 رپيا) پڻ لکيل آهي. اهڙا رڪارڊ ملير، ٺٽي ۽ ڄامشوري جي ٻين ڪيترن ئي قبرن تي به ملن ٿا، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته قبر تي خرچ لکرائڻ مقامي ثقافت جو هڪ حصو هو.

اهي انگ اکر صرف مالي حيثيت نه پر سماجي معنيٰ به رکن ٿا. اهي خاندان پاران ڪيل ڪوششن، عزت ۽ فرض جي ادائگي کي ظاهر ڪن ٿا. قيصر خان جي قبر سنڌي فنِ تعمير جو هڪ اعليٰ نمونو آهي. ان جي پٿرن تي گلڪاري، پاڻي جا ٿانو (صراحيون) ۽ زندگي جي تسلسل جون علامتون نقش ٿيل آهن. سندس قبر جي سرهاڻي تي هڪ پاسي تلوار ۽ ٻئي پاسي بندوق جي تصوير اڪريل آهي، جيڪا مردانگي ۽ بهادريءَ جي علامت آهي.

قبرستان ۾ عبدالڪريم جوکيو (وفات 1944ع) جي قبر پڻ آهي، جيڪا ٽن خانن تي ٻڌل آهي. ان کان علاوه سهراب فقير جوکيو جي قبر به اتي موجود آهي، جنهن گڏاپ ۾ پنهنجي نالي سان ڳوٺ آباد ڪيو هو. اتي هڪ اهڙي قبر به آهي جنهن تي ان کي ٺاهيندڙ ڪاريگر يا رازي جو نالو به لکيل آهي، جنهن جو تعلق “بورا” برادري سان هو. بورا برادريءَ جا ڪاريگر پٿر جي نقش نگاريءَ ۾ تمام گهڻا ماهر هوندا هئا.

هن قبرستان ۾ حاجي غلام محمد جوکيو (وفات 1890ع) جي شاندار قبر به موجود آهي. ان جي ويجهو رحيم خان ۽ وڏيرو بلوچ خان جون قبرون به آهن. ڪجهه قبرن جي پٿرن تي مسجدن جا محراب ۽ گلن جا نمونا به ٺهيل آهن.

ناراٿر جي هن قبرستان ۾ “جکرو جوکيو” به دفن آهي، جيڪو 1925ع ۾ گڏاپ ۾ ڌاڙيلن سان وڙهندي شهيد ٿيو هو. مقامي طور تي هن واقعي کي “گڏاپ جو ڌاڙو” چيو ويندو آهي. جڏهن ڌاڙيلن هندن جي سونارن جون دڪانون لٽيون، تڏهن رڳو جکرو جوکيو ۽ سندس دوست ڇٽو جوکيو هئا جن انهن سان مقابلو ڪيو ۽ مارجي ويا. جکري جوکيو جي هن بهادريءَ کي مقامي شاعريءَ ۾ به ڳايو ويو آهي.

ناراٿر جا هي مقبرا مقامي طور مليل پيلي پٿر (Sandstone) مان ٺهيل آهن. هي رڳو قبرستان ناهي، پر تاريخ جو هڪ اهڙو ورق آهي جتي ماضيءَ جون يادون پٿرن تي اڪريل آهن، جيڪي لوڪ داستانن ۽ تاريخي واقعن جي صورت ۾ اڄ به جيئريون آهن.

___________________

ليکڪ اسلام آباد جي پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ڊيولپمينٽ اڪنامڪس (PIDE) ۾ ايسوسيئيٽ پروفيسر ۽ بشريات جو ماهر (Anthropologist) آهي. سندس ارٽھن ڪتاب شائع ٿيل آھن.