شاعري خلا ۾ نہ پر سماجي ڇڪتاڻ، جدوجهد ۽ تبديلين مان جنم وٺندي آهي

شاعري سماج جو رُوح آھي. شاعريءَ کي رڳو انساني جسماني حسن جي بيان تائين محدود ڪرڻ نه صرف فن جي توهين آهي، پر منهنجي نظر ۾ اها تاريخ سان پڻ هڪ ناانصافي آهي.

شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ محبت جو اظهار ڪيو، پر سندس محبت ڪڏهن به رڳو جسماني حسن تائين محدود نه هئي. ان ۾ وڇوڙي جو درد، عام ماڻهن جو آواز ۽ هڪ گهري روحاني تڙپ شامل هئي. سندس ڪردار ان ڪري حقيقي لڳن ٿا ڇاڪاڻ ته اهي زندگيءَ مان کنيل آهن، نه ڪي اڪيلائيءَ ۾ ويهي گهڙيا ويا آهن

نور محمد مري ايڊووڪيٽ، اسلام آباد

شاعريءَ کي رڳو انساني جسماني حسن جي بيان تائين محدود ڪرڻ نه صرف فن جي توهين آهي، پر منهنجي نظر ۾ اها تاريخ سان پڻ هڪ ناانصافي آهي. شاعري پنهنجي حقيقي جوهر ۾ لفظن جي سينگار يا ظاهر جي واکاڻ کان وڌيڪ عظيم آهي. هي انساني تجربي جو هڪ جيئرو جاڳندو دستاويز آهي، جيڪو سماج، حالتن ۽ گڏيل زندگيءَ جي اونھن وهڪرن مان جنم وٺي ٿو.

باقاعدي تاريخ لکڻ جي شروعات کان گهڻو اڳ، شاعري ئي اهو بنيادي ذريعو هئي جنهن ذريعي انسان پنهنجي ماضيءَ کي محفوظ ڪيو. تاريخ، هڪ تحريري علم جي طور تي گهڻو پوءِ آئي ۽ تڏهن به اها رڳو مخصوص هئي. اڪثر ڪري بادشاهن، جنگين ۽ سياسي واقعن تائين محدود رهي. پر شاعريءَ ان کان گهڻو وڌيڪ محفوظ ڪيو. ان نه صرف واقعن پر جذبن کي، نه صرف حڪمرانن پر عام ماڻهن کي، نه رڳو جيتن پر ڏکن ۽ تڪليفن کي به رڪارڊ ڪيو. ان تهذيبن جي حقيقي زندگيءَ کي پنهنجي اندر سمائي ورتو.

قديم ترين ”تاريخدان“ هومر (Homer) جديد معني ۾ تاريخ نه لکي هئي. سندس شاهڪار ڪم، ‘ايليڊ’ (Iliad) ۽ ‘اوڊيسي’ (Odyssey)، زباني روايتن تي ٻڌل هئا. تنهن هوندي به شاعراڻي اظهار جي ذريعي، هن جنگ، بهادري، سماجي قدرن ۽ انساني جدوجهد جي يادن کي محفوظ ڪيو. سندس شاعري ان وقت تاريخ بڻجي وئي، جڏهن تاريخ اڃا پاڻ کي لکڻ به نه سکيو هو.

اهڙي طرح، اسلام کان اڳ واري عربستان ۾، شاعري ثقافتي زندگيءَ جو مرڪزي ادارو هئي. ‘سوق عڪاظ’ جهڙا وڏا ميڙا رڳو بازارون نه هئا، پر اهي علمي ۽ فڪري مجلسون هيون جتي شاعر پنهنجا ڪلام پيش ڪندا هئا. اهي شاعر، هڪ لحاظ کان، پنهنجي وقت جا تاريخدان هئا. انهن قبائلي جهڳڙن، اتحادن، واپاري قافلن جي سفرن، ڏڪارن، خوشحالي ۽ سماج جي اخلاقي ضابطن کي به قلمبند ڪيو. هڪ اهڙي دنيا ۾ جتي لکت جو رواج نه هو، اتي شاعري ئي ياداشت، سڃاڻپ ۽ تاريخ جو سنگم هئي.

اسلام جي اچڻ سان عربي زبان کي هڪ نئين گهرائي ۽ طاقت ملي. نبي ڪريم ﷺ کي ڪڏهن ڪڏهن سندن مخالف شاعر به چوندا هئا، ڇاڪاڻ ته قرآن ۾ هڪ اهڙي لئه، قوت ۽ حسن هو جنهن عربن جي شاعراڻي ذوق کي لوڏي ڇڏيو هو. پر ان پنهنجي پيغام ۽ بناوت ذريعي پاڻ کي ممتاز ڪيو ۽ ٻوليءَ کي روايتي شاعريءَ کان مٿانهون ڪري ڇڏيو، جڏهن ته شاعراڻي حِسن کي پڻ برقرار رکيو.

ٻين روايتن ۾ پڻ، شاعري مذهبي ۽ فلسفياڻي فڪر جو بنياد رهي آهي. ‘رگويد’ اهڙن شاعراڻي مذهبي گيتن تي ٻڌل آهي جيڪي وجود، فطرت ۽ خدائي طاقتن جي ڳولا ڪن ٿا. اهڙي ريت، بائيبل جا وڏا حصا شاعراڻي نموني ۾ لکيل آهن، جن ۾ لئه، استعارن ۽ جذباتي گهرائيءَ تي زور ڏنو ويو آهي. اها ڳالهه ان طرف اشارو ڪري ٿي ته ابتدائي انساني سمجهه، چاهي اها روحاني هجي يا سماجي، پنهنجو فطري اظهار شاعريءَ ۾ ئي ڳولي لڌو.

پر هن عظيم ورثي جي باوجود، هميشه شاعريءَ کي رڳو “حسن” تائين گهٽائڻ جو رجحان رهيو آهي. يعني محبوب جي واکاڻ، جسماني ڪشش جو بيان، يا لفظن جي موسيقيءَ واري ترتيب. منهنجي راءِ ۾، اها حدبندي شاعريءَ کي ان جي تاريخي ۽ سماجي اهميت کان محروم ڪري ڇڏي ٿي.

هڪ شاعر جيڪو پاڻ کي سماج کان ڌار ڪري ٿو، اهو شايد ڪجهه شعر ته چئي وٺي، پر اهڙي شاعري تاريخي وزن ۽ اخلاقي جوهر کان خالي هوندي آهي. انهن جو پسمنظر کوکلو ۽ معني ڪٽيل هوندي آهي. شاعري خلا ۾ پيدا نه ٿيندي آهي؛ هي سماجي ڇڪتاڻ، جدوجهد ۽ تبديلين مان جنم وٺندي آهي. هر سچو نظم پنهنجي وقت جي گونج، ان جي جهڳڙن، ناانصافين ۽ امنگن جي مهر کڻي اچي ٿو.

جڏهن شاعري سماج سان پنهنجو ناتو ٽوڙي ٿي، ته اها هٿراڌو بڻجڻ لڳي ٿي. اها شايد لئه ۽ ٻوليءَ ذريعي متاثر ته ڪري، پر اها “بناوتي شاعري” بڻجي وڃي ٿي جيڪا رڳو لفظن جو جادو هجي ٿي، پر ان ۾ حقيقي زندگيءَ جو تجربو ناهي هوندو. اهڙي شاعري ڪجهه دير لاءِ ته وندرائي سگهي ٿي، پر اها امر نه ٿيندي آهي. ان ۾ اها گهرائي نه هوندي آهي جيڪا نسلن کي مخاطب ٿي سگهي.

تاريخ پاڻ ان جو خاموش پر طاقتور ثبوت ڏئي ٿي. هومر جا رزميه داستان رڳو سورمن جا قصا نه آهن، پر اهي جنگ، غيرت، تقدير ۽ انساني جدوجهد جو عڪس آهن. اهڙي طرح، فيض احمد فيض جي شاعري ان ڪري جيئري لڳي ٿي ڇو ته اها حقيقي زندگيءَ جي تلخين، مزاحمت، ناانصافي، تڙپ ۽ اميد ۾ جُڙيل آهي.

ابتدائي اسلامي دور ۾ به شاعري سماجي زندگيءَ کان ڌار نه هئي. رسول الله ﷺ جي صحابين، جهڙوڪ حضرت حسان بن ثابت، شاعريءَ کي رڳو تعريف لاءِ نه پر حقيقي حالتن جي جواب طور استعمال ڪيو يعني سڃاڻپ، عقيدي ۽ سماج جي دفاع لاءِ.

سنڌي روايت ۾، شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ محبت جو اظهار ڪيو، پر سندس محبت ڪڏهن به رڳو جسماني حسن تائين محدود نه هئي. ان ۾ وڇوڙي جو درد، عام ماڻهن جو آواز ۽ هڪ گهري روحاني تڙپ شامل هئي. سندس ڪردار ان ڪري حقيقي لڳن ٿا ڇاڪاڻ ته اهي زندگيءَ مان کنيل آهن، نه ڪي اڪيلائيءَ ۾ ويهي گهڙيا ويا آهن.

اهو خيال ته شاعريءَ کي رڳو حسن جي واکاڻ ڪرڻ گهرجي، ان کي رڳوھڪ بناوٽي سجاوت بنائي ڇڏي ٿو. سچي شاعري حقيقت کان نه ڀڄندي آهي؛ بلڪه اها حقيقت سان مقابلو ڪندي آهي. ڪڏهن نرميءَ سان ته ڪڏهن شدت سان. هيءَ جنگ ۽ امن، ظلم ۽ مزاحمت، ڏڪار ۽ خوشحالي، ايمان ۽ شڪ بابت ڳالهائي ٿي. هيءَ زندگيءَ جي مڪمل چرپر جي عڪاسي ڪري ٿي.

فڪر، الهام وانگر، خلا ۾ پيدا ناهي ٿيندو. هي پسمنظر مان اڀري ٿو. انهن حالتن مان جن ۾ هڪ ماڻهو رهي ٿو، مشاهدو ڪري ٿو ۽ سوچي ٿو. هڪ شاعر پنهنجي ماحول کي شعوري يا لاشعوري طور جذب ڪري ٿو ۽ پوءِ ان کي اظهار ۾ تبديل ڪري ٿو. جيڪڏهن شاعريءَ مان سماج ۽ حالات غائب هوندا، ته جيڪو بچندو اهو فطري تخيل نه پر هڪ هٿراڌو بناوت هوندي جنھن ۾ لفظ ته مهارت سان ترتيب ڏنل هوندا، پر انهن ۾ اندروني سچائي جي کوٽ هوندي.

هتي شايد هڪ باريڪ پر اهم فرق آهي. فطري تخيل تجربي مان جنم وٺي ٿو؛ اهو حقيقت کي فن ۾ تبديل ڪري ٿو. ٻئي طرف، هٿراڌو تخيل حقيقت کان فرار اختيار ڪري ٿو ۽ رڳو ٻوليءَ جي چمڪ دمڪ تي ڀاڙي ٿو. هڪڙو اهڙو ادب پيدا ڪري ٿو جيڪو زنده رهي ٿو؛ ٻيو رڳو اهي شعر پيدا ڪري ٿو جيڪي رڳو موجود آهن (پر اثر نه اٿن).

تنهن ڪري، هڪ شاعر سماج کان مڪمل علحدگي اختيار نٿو ڪري سگهي. هو سوچ ويچار لاءِ ڪجهه وقت اڪيلائي ۾ وڃي سگهي ٿو، پر لاڳاپو نٿو ٽوڙي سگهي. سندس حساسيت پنهنجي ماڻهن جي نبض سان جڙيل هجڻ گهرجي. انهن جي جدوجهد، انهن جي خاموشين ۽ انهن جي اڻ چيل اميدن سان.

ان حوالي سان، جيڪا شاعري سماج کان ڪٽيل آهي، اها شايد چمڪي ته سگهي ٿي، پر روشني نٿي ڏئي سگهي. اها پنهنجي گهرائي، پنهنجي اهميت ۽ آخرڪار پنهنجي سچائي وڃائي ويهي ٿي. حقيقي شاعري، جيڪا انساني تجربن ۾ جڙيل هجي، اها فن به آهي ۽ ياداشت به. هڪ اهڙو آواز جيڪو آسانيءَ سان ناهي گهٽبو، ڇاڪاڻ ته ان جي اندر اها زندگي موجود هوندي آهي جنهن مان ان جنم ورتو آهي.

_____________

نور محمد مري ايڊووڪيٽ ۽ ثالث اسلام آباد ۾ رھي ٿو