ٽئگور کي سنڌ سان پيار ھو ۽ سنڌ بہ کيس پيار جو جواب بيحد محبت سان ڏنو

رابندرناٿ ٽئگور ڪل 12 ناول لکيا آهن. سندس سڀئي ناول سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو ۽ شايع ٿي چڪا آهن ۽ ڪيترن جا هڪ کان وڌيڪ ڀيرا ڇاپا پڻ آيا آهن. ٽيگور جا نظم ۽ ناٽڪ پڻ سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيا ويا آهن.

سنڌي ۽ بنگالي مزاج، يا هندستاني مزاج جي هڪجهڙائيءَ جو اندازو ان حقيقت مان لڳائي سگهجي ٿو ته شانتينڪيتن ۾ سال 1932-33 دوران سنڌ جي صوفي بزرگن تي ليڪچرن جو بندوبست ڪيو ويو هو. اهي ليڪچر پروفيسر گورديل ملڪ ڏنا هئا ۽ اهي ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيا جنهن جو عنوان هو ”ڊيوائن ڊويلرس ان دي ڊيزرٽ“ (ريگستان جا روحاني رهواسي). هن ڪتاب جا ٻه ڇاپا اچي چڪا آهن.

سنڌي ادب ۾ رابندرناٿ ٽئگور جي پذيرائيءَ جي حوالي سان ليک

ليکڪ: موهن گيھاني

”هن پنهنجي پوري طاقت سان تلوار مياڻ مان ڪڍي ورتي، جڏهن ته ٻيو شخص بلڪل خاموش، ۽ ڪنگ ڪوبرا (نانگ) وانگر ڪَر کنيو بيٺو آهي.“   ”نريندرا تمام اعلي صلاحيتن جو مالڪ آهي ۽ هيرا پڻ اهڙو ئي آهي. ڪيتري نه سادگي آهي! ڪيترو نه مٺو مزاج اٿس! مان چاهيان ٿو ته هو هميشه منهنجي ويجهو رهي.“ — (سري رام ڪرشن امرت ڪٿا – سنڌي)  

مٿيون مشاهدو ڪنهن ٻئي جو نه، پر هندستان جي هڪ عظيم ڏاهي سوامي رام ڪرشن پرماهنس جو آهي. سندن روحاني گفتگو ٻڌڻ کان پوءِ سواميءَ اهي جملا چيا هئا. ان مشاهدي ۾ نريندرا مان مراد سوامي ويوڪانند آهي ۽ هيرا مان مراد سنڌ جو ساڌو هيرانند آهي. لڳي ٿو ته ٻنهي جوڳين جو گهرو تعلق هو، ۽ اها ئي حالت سنڌ ۽ بنگال جي به آهي. ان تاريخي پسمنظر تي هڪ مختصر نظر وجهڻ بيجا نه ٿيندو، جيڪو هن برصغير جي ٻنهي انتها تي موجود جاگرافيائي حدن کي هڪٻئي کان ڌار به ڪري ٿو ۽ ڳنڍي به ٿو.  سنڌ وٽ سنڌو ندي آهي جيڪا پنهنجي بيشمار شاخن سان ان جي بقا جي ضامن آهي، جڏهن ته بنگال وٽ پاڪ گنگا ندي آهي جيڪا ان کي زرخيز ڪرڻ لاءِ پنهنجون رڳون پکيڙي بيٺي آهي. سنڌ وٽ دنيا جي قديم ترين تهذيبن مان هڪ آهي ۽ بنگال وٽ پنهنجو هڪ جادو آهي. سنڌ تي بيشمار حملي آورن جا ڪٽڪ ڪاهي آيا، جڏهن ته بنگال هميشه دهليءَ جي حڪمرانن لاءِ پنهنجي اقتدار جي خواهش جي آخري حد رهيو آهي. سنڌ جي ريگستان ۾ اٺن جي پيرن ۾ ٻڌل گھنڊڻين جو آواز ۽ سراب پٺيان ڊوڙندڙ هوائن جا سوساٽ انسان جي اندر ۾ هڪ روحاني موسيقي ۽ فلسفو ڦوڪي ڇڏيندا آهن. ٻئي طرف بنگال جي ساوڪ سان ڀريل سارين جي ٻنين مان ايندڙ هير ڪن ۾ زندگي جي اسرارن ۽ ان جي خوشين جي سُسپُس ڪندي آهي. بنگال جا ڳائيندڙ فقير (بائول) ٻنين ۽ فارمن جي ڀرسان گهمندي انسان ذات ۽ فطرت جي يڪجهتيءَ جو پيغام پکيڙيندا آهن. جڏهن ته سنڌ جا گهمندڙ ڀَٽ ۽ فقير ”انا الحق“ (مان ئي سچ آهيان) ۽ ”وحدت الوجود“ (ڪائنات ۾ روشنيءَ جي هڪ ئي چڻنگ جي ايڪائي) جو پيغام پکيڙيندا آهن، جيڪو سچ ڪائنات جي هر ذري ۾ سمايل آهي. بنگال چيتنيا ۽ چندي داس جي ورثي کي ساهه سان سانڍي ٿو، ۽ سنڌ شاهه عبداللطيف، سچل ۽ ساميءَ جي ورثي کي پنهنجي رڳن ۾ رت وانگر اڪيري ٿو. وشنويت فلسفي ۽ صوفي فڪر جو بنيادي روح هڪ ئي چشمي مان ڦٽي نڪري ٿو، اهو چوڻ هڪ چٽي حقيقت هوندي.  صدين کان وٺي ماتر شڪتي (ماءُ جي پوڄا) جا پوڄاري سنڌ مان لنگهي، بلوچستان جي جبلن ۾ موجود ماتا هنگلاج جي مندر جا ياترا ڪندا رهيا آهن.

ان ڪري، تمام تر فرقن ۽ فاصلي جي باوجود، سنڌ ۽ بنگال ڪڏهن به هڪٻئي لاءِ ڌاريان نه رهيا آهن. انگريزن هندستان ۾ پنهنجي سلطنت جو بنياد بنگال مان رکيو ۽ سنڌ آخري حصو هئي جنهن کي هنن 1843ع ۾ فتح ڪري پنهنجي قبضي ۾ ورتو. ان وقت بنگال ۾ عظيم سماجي سڌارن جي تحريڪن جي شروعات ٿي چڪي هئي. ان تبديليءَ جي هوائن جو اثر سنڌ ۾ به محسوس ڪيو ويو. حيدرآباد (سنڌ)، جيڪو انگريزن جي حملي تائين گاديءَ جو هنڌ هو، جي هندو برادري جي مکيه ماڻهو جو پٽ برهمو سماج جي اصولن کان ايترو متاثر ٿيو جو هو ڪيشب چندر سين سان ملڻ لاءِ سريلنڪا تائين هليو ويو. واپسيءَ تي هن حيدرآباد (سنڌ) ۾ برهمو سماج جي هڪ شاخ قائم ڪئي. جلد ئي هڪ جاءِ چونڊي اتي برهمو مندر تعمير ڪيو ويو، جيڪو ننڍي پيماني تي شانتينڪيتن سان مشابھت رکندو هو. ان ئي عرصي دوران رابندرناٿ جو وڏو ڀاءُ، مسٽر ستيندرناٿ ٽيگور، حيدرآباد ۾ سيشن جج طور مقرر ٿيو. اهڙي طرح ٻنهي خاندانن جي وچ ۾ گهرا لاڳاپا قائم ٿيا ۽ ٻنهي گهرن جا ٻار اڪثر هڪٻئي جي سنگت ۾ نظر ايندا هئا. جڏهن هيرانند عمر گهٽ هجڻ ڪري ميٽرڪ جي امتحان ۾ ويهي نه سگهيو، ته ڪيشب چندر سين جي مشوري ۽ سرپرستي ۾، کيس پنهنجي ننڍي ڀاءُ موتي سان گڏ ڪلڪتي موڪليو ويو ته جيئن هو اتان ميٽرڪ ۽ بعد ۾ ڪلڪتا يونيورسٽي مان گريجوئيشن ڪري سگهي. پنهنجي شاگردي واري دور ۾ هو پنهنجي وقت جي بهترين ذهنن سان مليو. جڏهن هيرانند سنڌ واپس آيو ته هن سماجي سڌارن جي تحريڪ کي اڳتي وڌائڻ لاءِ ٻه اخبارون شروع ڪيون. هڪ سنڌي ۾ ۽ ٻي انگريزي ۾. ان ڪم ۾ بنگال مان سندس دوست مسٽر ناگيندرناٿ گپتا به ساڻس گڏ ٿيو. ان دور ۾ برهمو سماج جي اصولن سان لاڳاپيل گهڻو ادب سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪري شايع ڪيو ويو. جڏهن هيرانند ڏٺو ته اخبارون قائم ٿي چڪيون آهن، ته هو برهمو سماج جي اصولن جي تبليغ لاءِ هڪ تعليمي ادارو قائم ڪرڻ طرف وڌيو. ان اداري ۾ پڻ سندس دوست نندلال سين ۽ ڀواني چرن بانرجي ساڻس گڏ شامل ٿيا. اهڙي طرح سنڌ ۽ بنگال جي وچ ۾ ثقافتي، علمي ۽ ذاتي سطح تي لاڳاپا مضبوطيءَ سان قائم ٿيا ۽ اهي هڪٻئي لاءِ ڌاريان نه رهيا. 

رابندرناٿ ٽئگور کي 1913ع ۾ سندس گيتن جي ڪتاب ”گيتانجلي“ تي ادب جو نوبل انعام ڏنو ويو. ان انعام سڄي ملڪ جي قومي وقار کي وڌائڻ ۾ وڏو ڪردار ادا ڪيو. اهو انعام هڪ اهڙي وقت ۾ مليو جڏهن ملڪ جي آزاديءَ لاءِ نئين قومي تحريڪ اڀري رهي هئي ۽ حڪمران اڃا تائين اها بحث ڪري رهيا هئا ته هندستاني پنهنجي حڪومت هلائڻ جي لائق نه آهن. هر هندستاني ان ڪاميابي تي فخر محسوس ڪري رهيو هو. رابندرناٿ کي اهو انعام اصل ۾ پهرين عالمي جنگ جي پڄاڻي کان پوءِ 1918ع ۾ ملي سگهيو. رابندرناٿ پاڻ مارچ 1923ع ۾ سنڌ جو دورو ڪيو. سنڌ ۾ کيس پنهنجو ڪري ڀليڪار ڪيو ويو. سنڌي ادب جي نامياري شخصيت ڄيٺمل پرسرام، جيڪو پاڻ ان وقت جو هڪ اهم ليکڪ، قومپرست ۽ دانشور هو، اخبارن ۾ وڏيون سرخيون لکيون. شاعرن سندس استقبال ۽ احترام ۾ نظم لکيا. هڪ نظم نامياري ليکڪ آسانند مامتورا به لکيو هو. حيدرآباد ۾، ڪاليج جي شاگردن ايم. يو. ملڪاڻي ۽ ٻين سندس ناٽڪ ’چترا‘ جي ڪجهه حصن جي ڪارڪردگي پيش ڪئي، جنهن جو انگريزي ترجمو شاعر پاڻ ڪيو هو. تاريخ ۾ رڪارڊ آهي ته هو ايم. يو. ملڪاڻي (جيڪو بعد ۾ ساهتيه اڪيڊمي جو فيلو بڻيو) ۽ طاهل آڏواڻي جي اداڪاريءَ کان ايترو متاثر ٿيو جو کين ٻئي ڏينهن صبح جي چانهه تي پاڻ وٽ گهرايائين.

سنڌ ۾ رهائش دوران مختلف شهرن ۽ تنظيمن پاران سندس مانائتي آجيان ڪئي وئي. هو سنڌي سماج ۾ ذات پات جي نظام ۽ ڇوت ڇات جي غير موجودگيءَ کان تمام گهڻو متاثر ٿيو، جيڪا باقي ملڪ لاءِ هڪ لعنت بڻيل هئي. اهو چئي سگهجي ٿو ته کيس پهرين نظر ۾ ئي سنڌ سان پيار ٿي ويو ۽ سنڌ به ان پيار جو جواب بيحد محبت سان ڏنو. سنڌ جي سرزمين تي پير رکڻ کان اڳ ئي سندس ڪتاب ’ساڌنا‘ جو ترجمو هڪ آزاديءَ جي پرواني ۽ ليکڪ ويرومل بيگراج ڪيو هو، جيڪو گانڌي جِيءَ سان گڏ يروڙا جيل ۾ قيد هو. هن اهو ترجمو جيل جي اندر ئي ڪيو هو ۽ اهو 1923ع ۾ شايع ٿيو. سندس ناول ”ناوڪا ڊوبي“ (دي ريڪ) جو ترجمو سنڌي زبان جي ٻئي اهم ليکڪ پرسرام گلراجاڻي ’ٻڏل ٻيڙي‘ جي نالي سان 1924ع ۾ ڪيو. سندس ”رٿ ياترا“ جو ترجمو آچاريه آسودومل گدواڻي ڪيو ۽ اهو 1924ع ۾ شايع ٿيو. رابندرناٿ ٽيگور جي ناولن جو پڻ سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيو ويو ۽ سنڌي ادب تي ان جا گهرا اثر پيا. رابندرناٿ ٽيگور ڪل 12 ناول لکيا آهن. سندس سڀئي ناول سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو ۽ شايع ٿي چڪا آهن ۽ ڪيترن جا هڪ کان وڌيڪ ڀيرا ڇاپا پڻ آيا آهن. سندس ناول ’بو ٺاڪوراني هاٽ‘ جو ترجمو ميلارام واسواڻي ’دهاڳڻ راڻي‘ جي نالي سان ڪيو. سندس ’راج رشي‘ جو ترجمو پڻ ميلارام واسواڻي ڪيو جيڪو 1943ع ۾ شايع ٿيو. ’چوکر بالي‘ ناول جو ٽن مختلف ليکڪن پاران ٽي ڀيرا ترجمو ڪيو ويو آهي. ان ناول جو چوهڙمل هندوجا پاران ڪيل ترجمو ”اک جو سور“ جي نالي سان ساهتيه اڪيڊمي پاران 1973ع ۾ شايع ڪيو ويو. مسٽر چوهڙمل هندوجا ’دي ريڪ‘ جو به ٻيهر ترجمو ڪيو جيڪو 1939ع ۾ شايع ٿيو. ’گورا‘ جو ترجمو 1938ع ۾ پهرين سنڌي خاتون ليکڪا گلي سادارنگاڻي (ڪرپلاڻي) ڪيو. رابندرناٿ جي انسانيت پسند خيالن کان متاثر ٿي، هن بين المذاهب شاديءَ جي تڪراري موضوع تي پنهنجو ناول ’اتحاد‘ لکيو. ’گهري بائري‘ جو ترجمو ٻن ليکڪن ڪيو آهي؛ هڪ روچيرام گنگارام ساداڻي ۽ ٻيو ’اديب‘. سندس ناول ’يوگا يوگ‘، ’شيشير ڪاويتا‘، ’دوئي بھون‘ ۽ ’چار ادھياءَ‘ پڻ شايع ٿيا آهن ۽ نسلن تائين تمام گهڻا مقبول رهيا آهن. سندس ڪجهه طويل ڪهاڻيون به ناولن جي صورت ۾ شايع ٿيون آهن.  رابندرناٿ ٽئگور جي ننڍين ڪهاڻين جا سنڌيءَ ۾ وڏي تعداد ۾ ترجما ٿيا آهن. ڪهاڻين جو پهريون ترجمو گرڌاري وهرومل ڪرپلاڻي ڪيو، جنهن کي 1913ع ۾ سندس والدين گورو-شِشيه پرمپرا (استاد-شاگرد روايت) تحت صرف 13 سالن جي ننڍي عمر ۾ شانتينڪيتن موڪليو هو. سندس ٽئگور جي ڪهاڻين جو مجموعو 1927ع ۾ شايع ٿيو. ’ڪابلي والا‘ ۽ ’هنگري اسٽونس‘ (بکيا پٿر) جا ترجما شروعات کان وٺي سنڌي پڙهندڙن جا پسنديده رهيا آهن. ننڍين ڪهاڻين جو هڪ ٻيو مجموعو جنهن جو عنوان ’رابندرناٿ جون ڪهاڻيون‘ هو، جيڪو اصل ۾ سومناٿ مترا ايڊٽ ڪيو هو، تنهن جو ترجمو فتح چند واسواڻي ڪيو. هي مجموعو ساهتيه اڪيڊمي پاران سال 1963ع ۾ شايع ڪيو ويو آهي. 

ٽئگور جا ناٽڪ پڻ سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيا ويا آهن. سنڌيءَ ۾ ترجمو ٿيندڙ پهريون ناٽڪ ڄيٺمل پرسرام جو ”رٿ ياترا“ هو. هي ناٽڪ ان وقت جو هڪ اهم موضوع هو ڇو ته اهو اڇوت جي مسئلي تي ٻڌل هو. اهو 1926ع ۾ ترجمو ۽ شايع ٿيو. ’ڊاڪ گهر‘ (پوسٽ آفيس) ناٽڪ جو 3 مختلف ليکڪن پاران ترجمو ڪيو ويو آهي. پهريون ترجمو هڪ نامياري ليکڪ ڀيرومل مھرچند ڪيو جيڪو سال 1938ع ۾ شايع ٿيو. هري رام ماريوالا ۽ نارائڻي آڏواڻي ان ئي ناٽڪ جو ترجمو 1957ع ۾ ڪيو. هري رام ماريوالا جو ترجمو هندوستان ساهت مالا پاران شايع ڪيو ويو هو. ’اوما ۽ ونايڪ‘ هندو مسلم اتحاد تي ٻڌل آهي. اهو اسانند مامتورا پاران ترجمو ڪيو ويو ۽ 1930ع ۾ شايع ٿيو. ’چترا‘ گرو ديو پاران 1892ع ۾ لکيو ويو هو ۽ 1914ع ۾ هن پاڻ ان جو انگريزي ترجمو ڪيو هو. ان جو سنڌي ترجمو تيرٿ بسنت ڪيو جيڪو رسالي ”سنڌو“ ۾ قسطوار شايع ٿيو ۽ 1944ع ۾ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيو. ’مڪتا دھارا‘ (شارشار/آبشار) جو ترجمو چوهڙمل هندوجا ڪيو ۽ 1942ع ۾ شايع ٿيو. سندس ٻه ننڍا ناٽڪ ’ڪرن ۽ ڪنتي‘ ۽ ’بليڊان‘ (قرباني) پڻ سنڌيءَ ۾ ترجمو ٿيا آهن. پروفيسر ايم. يو. ملڪاڻي نيو سنڌ ڪاليج سوسائٽي جي انتظام هيٺ، ڪاليج جي سالياني فنڪشن دوران 1924ع کان 1927ع جي سالن ۾ ٽيگور جا ٽي ناٽڪ ’ماليني‘، ’بليڊان‘ ۽ ’دي ڪنگ اينڊ ڪوين‘ اسٽيج ڪيا. ڪاليج جي گولڊن جوبلي تقريب جي موقعي تي 1937ع ۾ ’پوسٽ آفيس‘ اسٽيج ڪيو ويو.  هڪ شاعر جي حيثيت ۾ رابندرناٿ ٽيگور علمي دنيا ۾ هڪ ديومالائي شخصيت ۽ چمڪندڙ تارو آهي. سندس هزارين گيت هر نسل جي بنگالي ڳالهائيندڙ ماڻهن جي زبان تي آهن. اهي سندس گيتن کي پنهنجي چپن تي نئين پرهه ڦٽڻ جي مرڪ وانگر سجائيندا آهن. کيس سندس گيتن جي ڪتاب ’گيتانجلي‘ تي نوبل انعام مليو هو. حقيقت ۾ هي ڪتاب پهريون هجڻ گهرجي ها جنهن جو سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيو وڃي ها. پر نثري شاعريءَ جي صورت ۾ پهريون ترجمو صرف 1927ع ۾ ئي سامهون اچي سگهيو. اهو ترجمو دليپ سنگهه مڪاڻي ڪيو هو. گيتانجلي جو باقاعده شاعراڻي بحر وزن (شاعري جي روپ) ۾ ترجمو رڳو 1956ع جي آس پاس ٿي سگهيو، جيڪو ٽئگور جي ادب جي سڄي عمر جي پرستار پروفيسر ايم. يو. ملڪاڻي پاران ڪيو ويو. هي ترجمو اصل ’گيتانجلي‘ جي روح سان بلڪل اڻائو ۽ موزون سمجهيو ويندو آهي. مسٽر گوبندرام سلامترائي ’سائل‘ پڻ گيتانجلي جو نثري شاعري ۾ ترجمو ڪيو جيڪو ڪافي دير سان 1976ع ۾ شايع ٿيو. چوٿون ترجمو پڻ نثري شاعري ۾ امرلال سادھواڻي ڪيو هو پر ڪن اڻڄاتل سببن جي ڪري اهو ترجمو ڪتابي صورت ۾ سامهون نه اچي سگهيو. صرف ڪجهه نظم ئي ڪجهه ادبي رسالن ۾ محفوظ رهجي ويا آهن. پروفيسر ايم. يو. ملڪاڻي ٽئگور جي نظمن جو نثري شاعري جي روپ ۾ ’گارڊنر‘ (باغبان) جو ترجمو ڪيو جيڪو صرف 1940ع ۾ شايع ٿي سگهيو. هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ اجمير مان ان جو ٻيو ڇاپو شايع ٿيو. ڪتاب جي اصل ايڊيشن جي مهاڳ ۾ پروفيسر ايم. يو. ملڪاڻي لکي ٿو ته هن اهو ڪتاب تمام اڳ 1921ع ۾ ئي ترجمو ڪري ڇڏيو هو پر اهو 20 سالن جي تڪليف ڏيندڙ دير کان پوءِ ئي شايع ٿي سگهيو. ان ئي دور ۾ لعلچند امرڏينومل پاران ڪجهه نظمن کي نثري شاعريءَ جو روپ ڏنو ويو جنهن جو نالو ’سدا گلاب‘ رکيو ويو. ان کي ڪاليج جي نصاب ۾ درسي ڪتاب طور شامل ڪيو ويو هو. ’ڪريسينٽ مون‘ (چنڊ جي ڪور) جو ترجمو مسٽر ارجن اسراڻي ڪيو ۽ اهو 1940ع ۾ شايع ٿيو. مسٽر هري رام ماريوالا ٽئگور جي مختلف مجموعن مان چونڊيل نظمن جو ترجمو ڪيو ۽ اهو هندوستان ڪتاب گهر پاران 1956ع ۾ ’ڦُول چونڊ‘ (گل گڏ ڪرڻ) جي نالي سان شايع ڪيو ويو. اهڙي طرح مسٽر ڦٽڻ پورسواڻي ٽئگور جي چونڊيل نظمن جو ترجمو ڪيو جيڪو سال 1955ع ۾ ’گيت گنگا‘ جي عنوان سان شايع ٿيو. 

تازو ئي مسٽر کيمڻ مولاڻي هندي ڪتاب ”گيتانجلي“ مان مسٽر ستياڪام ويديالنڪار پاران گڏ ڪيل 203 نظمن جو ترجمو ڪيو آهي. هي ڪتاب ڇپائيءَ جي مرحلي ۾ آهي. گيتانجلي جي انگريزي نسخي ۾ صرف 104 نظم آهن جيڪي باقي سڀني ترجمن جو بنياد آهن. ٽئگور جو گهڻو ڪري ڪم انگريزي مان ترجمو ٿيل آهي، سواءِ ڪجهه ڪمن جي جيڪي هندي يا اردو تان ڪيا ويا آهن. اهڙي طرح ترجمي جو نقصان ٻيڻو ٿي ويندو آهي، تنهن هوندي به اهڙي ترجمي ۾ پڻ اظهار جي خوبصورتي ڪافي متاثر ڪندڙ رهي ٿي. سنڌيءَ ۾ ترجمو ٿيل ٽئگور جو ادب گذريل صديءَ ۾ ڪيترن ئي ليکڪن لاءِ اتساهه جو سبب رهيو آهي. ٽئگور جي نظمن جي نثري شاعري ۾ ترجمي سنڌي ادب ۾ نثري شاعري جي هڪ نئين صنف کي جنم ڏنو. ان صنف ۾ پروفيسر ايم. يو. ملڪاڻي، مسٽر لعلچند امرڏينومل، شروهتي ڪلا پرڪاش ۽ مسٽر ڦٽڻ پورسواڻي جو ڪردار تمام اهم رهيو آهي. هڪ وڏو شاعر ڪشنچند بيوس، جنهن کي سنڌي شاعريءَ جو رخ فارسي آميز مواد جهڙوڪ گل و بلبل، ساقي و ميڪده ۽ محبوب جي زلفن جي خم مان موڙي عام ماڻهن جي ڏکن ۽ سکن جي موضوعن ڏانهن آڻڻ ۽ سنڌي شاعري جي لغت کي تبديل ڪرڻ جو ڪريڊٽ ڏنو ويندو آهي، سو ٽيگور کان تمام گهڻو متاثر هو. هو لاڙڪاڻي جي گيان باغ ۾ گيتانجلي جو مطالعو ڪرڻ لاءِ هفتيوار ڪلاسن جو بندوبست ڪندو هو. هن ٽئگور جي لاڏاڻي تي هڪ يادگار ۽ دل ڏيندڙ نظم پڻ لکيو هو. سال 1961ع ۾ ٽئگور جي صدي تقريب (سو ساله سالگرهه) جي موقعي تي اڪثر ادبي رسالن، خاص ڪري ڪهاڻي، تصوير، ۽ نئين دنيا، ٽئگور ۽ سنڌي ادب ۾ سندس حصي بابت خاص پرچا شايع ڪيا. هڪ نامياري ’ترقي پسند‘ نقاد مسٽر اي. جي. اتم هڪ ڪتاب ’ٽيگور هڪ نظر‘ لکيو.  تنهن هوندي به، رابندر سنگيت سنڌ ۾ ڪو خاص اثر ڇڏڻ ۾ ناڪام رهيو. هاڻي مان سمجهان ٿو ته ٻين ٻولين ۾ به اها ئي صورتحال آهي. هتي مان ريبا سوم جي تازي ڪتاب ”رابندرناٿ ٽئگور: دي سنگر اينڊ هز سانگ“ جو حوالو ڏيندس. ان ۾ لکيل آهي ته، ”هڪ اردناريشور (ميلاپ) واري انداز ۾ ٻول ۽ موسيقي گڏجي ڪم ڪن ٿا ته جيئن اهو فني توازن پيدا ٿئي جيڪو ٽئگور جي ڪوشش هئي…… سندس گيتن کي ثقافتي پسمنظر ۾ ترجمو ۽ واضح ڪرڻو پوندو.“ مان سمجهان ٿو ته گرو ديو جي 150 هين سالگرهه جي موقعي تي کيس هڪ مناسب خراج عقيدت اهو هوندو جيڪڏهن سندس گيتن کي سمورين هندستاني ٻولين ۾ ترجمو ڪيو وڃي ۽ رابندر سنگيت جي روايت موجب انهن جي ڌُن ترتيب ڏني وڃي. اهو ملڪ لاءِ هڪ منفرد تحفو هوندو ۽ ان عظيم سنگيتڪار لاءِ هڪ بهترين خراج عقيدت هوندو جيڪو هندستان ڪڏهن پيدا ڪيو آهي. اها اميد ڪئي وڃي ٿي ته ساهتيه اڪيڊمي ۽ سنگيت ناٽڪ اڪيڊمي ان ڪم ۾ هڪٻئي سان تعاون ڪنديون.  سنڌ لاءِ ٽئگور جو هڪ اهم ڪردار شانتينڪيتن جي ذريعي رهيو آهي. ٽئگور هي تعليمي ادارو هندستاني روايت جي تسلسل طور قائم ڪيو هو، جيڪو فطرت سان گڏجي هڪ فرد جي مڪمل ترقيءَ جو قائل هو ۽ نظم و ضبط جي سکيا ذريعي بهترين صلاحيتن کي ٻاهر آڻيندو هو، برخلاف ميڪالي واري تعليمي طريقي جي جتي رٽي بازي، نقل ۽ زبردستي نظم و ضبط مڙهيو ويندو هو. شروعاتي سالن ۾ ئي مسٽر اتم چند فيڪلٽي جي حصي طور شانتينڪيتن ۾ شامل ٿيو. هو انهن پهرين چئن استادن مان هڪ هو جن هن اداري ۾ شموليت اختيار ڪئي. ان کان پوءِ ڪيترائي شاگرد جي حيثيت ۾ اتي ويا پر جن سماج ۾ پنهنجو نالو پيدا ڪيو انهن جو هتي ذڪر ڪرڻ ضروري آهي.

مسٽر ڪرشن ڪرپلاڻي سال 1933ع ۾ شانتينڪيتن ۾ شامل ٿيو. هو اتي ئي رهي پيو ڇاڪاڻ ته بنگال کيس پنهنجو ڪري ورتو ڇو ته هن ٽيگور خاندان ۾ شادي ڪئي هئي ۽ هن پنهنجي زندگيءَ جو گهڻو حصو بنگال ۾ گذاريو. هن شانتينڪيتن ۾ ڪيترن ئي اهم عهدن تي ڪم ڪيو. جڏهن ساهتيه اڪيڊمي قائم ٿي ته هو ان جو پهريون سيڪريٽري هو. 1976ع ۾ کيس لنڊن ۾ ڪامن ويلٿ فيسٽيول ۾ شرڪت جي دعوت ڏني وئي جتي هن ’گيتانجلي‘ تي هڪ معلوماتي ليڪچر ڏنو. کيس رابندرناٿ ٽئگور جي زندگي ۽ ادب تي هڪ اٿارٽي سمجهيو ويندو هو. سنڌ مان پهريون شاگرد گرڌاري لال ڪرپلاڻي هو. سنڌيءَ ۾ ٽئگور جي ادب جي ترجمي ۾ سندس ڪردار اڳ ۾ ئي رڪارڊ تي موجود آهي. سوبھو گيانچنداڻي، جيڪو شانتينڪيتن آيو ۽ گرو ديو کيس پيار مان ”موهن جو دڙو جو ماڻهو“ چوندا هئا، تنهن لاءِ هن پنهنجي ذاتي لئبرري جا دروازا کولي ڇڏيا ته جيئن هو پنهنجي علم جي اڃ اجهائي سگهي. هاڻي پنهنجي 92 سالن جي وڏي عمر ۾ به هو پنهنجي اباڻي سرزمين سنڌ (پاڪستان) ۾ رهي ٿو. هو انسانيت پسند، سوشلسٽ ۽ سيڪيولر قدرن جي مشعل کي روشن رکيو اچي ۽ پنهنجي بيشمار پيروي ڪندڙن لاءِ روشنيءَ جو مينار آهي، عجيب ڳالهه اها آهي ته هڪ اهڙي ملڪ ۾ جيڪو بنياد پرست دهشتگردي جي تشدد جو شڪار آهي. هو مختلف ڪامياب حڪومتن پاران وقت بوقت جيل موڪلڻ باوجود پنهنجي مقصد تان نه هٽيو! مسٽر ڪشن کٽواڻي چيتراڪاري (پينٽنگ) پڙهڻ لاءِ شانتينڪيتن ۾ شامل ٿيو. ملڪ جي ورهاڱي سندس زندگي بدلائي ڇڏي ۽ رنگن جي برش بدران کيس پنهنجي اظهار لاءِ قلم کڻڻو پيو. پنهنجي لکڻين ۾ هن پنهنجو هڪ منفرد شاعراڻو، گهرو ۽ متوازن انداز پيدا ڪيو. سندس لکڻين تي بنگالي هاضمي (ثقافت) جو اڻ مٽ اثر آهي. هن ساهتيه اڪيڊمي ايوارڊ کٽيو ۽ ساهتيه اڪيڊمي جي ايگزيڪيوٽو بورڊ جو ميمبر به رهيو. مسٽر ميٿرام دهرماڻي ملڪ جي ورهاڱي کان پوءِ شانتينڪيتن ۾ شامل ٿيو. هن شانتينڪيتن مان پينٽنگ ۽ مجسمي سازي سيکي ۽ اڄ کيس ملڪ جي نامياري مجسمي سازن مان هڪ هجڻ جو اعزاز حاصل آهي. اهو چوڻ جي ضرورت ناهي ته شانتينڪيتن جو ثقافتي انداز سڀني کي گڏ کڻي هلڻ وارو هو. جتي سنڌ جو تعلق آهي، سنڌي ۽ بنگالي مزاج، يا ان کان علاوه هندستاني مزاج جي هڪجهڙائي جو اندازو ان حقيقت مان لڳائي سگهجي ٿو ته شانتينڪيتن ۾ سال 1932-33 دوران سنڌ جي صوفي بزرگن تي ليڪچرن جو بندوبست ڪيو ويو هو. اهي ليڪچر پروفيسر گورديل ملڪ پاران ڏنا ويا هئا ۽ اهي ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيا جنهن جو عنوان هو ”ڊيوائن ڊويلرس ان دي ڊيزرٽ“ (ريگستان جا روحاني رهواسي). هن ڪتاب جا ٻه ڇاپا اچي چڪا آهن.  ملڪ جي ورهاڱي جي دردناڪ حادثي کان پوءِ سنڌي هندن کي پنهنجي ڌرتي ڇڏڻي پئي ۽ اهي هاڻي سڄي هندستان ۾ ائين پکڙيل آهن جيئن طوفان کان پوءِ سڪل پن پکڙجي ويندا آهن. اسان هندستان جي آباديءَ جو اڌ سيڪڙو کان به گهٽ آهيون، تنهن هوندي به اسان کي دنيا جي قديم ترين انساني تهذيبن مان هڪ جي ورثي جا وارث هجڻ تي فخر آهي. اسان پنهنجي دلين ۾ انهن اعليٰ ترين روايتن ۽ قدرن کي کنيو گهمون ٿا جيڪي ثقافت جو روح آهن. اسان کي پنهنجي ٻولي، ادب ۽ امير ثقافت تي فخر آهي. اسان ڄاڻون ٿا ته هن وسيع ملڪ ۾ اسان جي پيرن هيٺان هڪ انچ به زمين ناهي—تنهن هوندي به اسان فخر سان جيوون ٿا، ۽ جڏهن اسان قومي ترانو ٻڌون ٿا ۽ ان ۾ ’سندھ‘ لفظ اچي ٿو، ته رت اسان جي دلين ڏانهن ڊوڙي ٿو، ۽ اسان جا مٿا رابندرناٿ ٽيگور جي اڳيان جهڪي وڃن ٿا. هو اسان جي دلين جي هر ساهه ۾ رهي ٿو.  (هي مقالو ساهتيه اڪيڊمي جي ڪولڪتا ۾ 10 ۽ 11 مئي 2012ع تي ٿيل سيمينار ۾ پڙهيو ويو هو.)  

______________

انگريزيءَ مان ترجمو: جيمناءِ

ايڊيٽنگ: نصير اعجاز