سنڌو سڀيتا جا پٿر جا اوزار: موهن جي دڙي ۽ روهڙيءَ جي جبلن جي کوٽائيءَ جو احوال

سنڌو سڀيتا جي ٻن اهم ترين ماڳن، موهن جي دڙي ۽ روهڙي جي جبلن مان، 1922ع ۽ 1923ع جي کوٽائي دوران مليل قديم پٿرن، اوزارن ۽ ٻين نوادرات جو هڪ انتهائي اهم تاريخي رڪارڊ. هي اڀياس ظاهر ڪري ٿو ته ڪيئن پٿر جي جديد دور (Neolithic Age) جا رواج، لوهه ۽ ڪوشاڻ دور جهڙن پوئين تاريخي دورن تائين سنڌ جي ماڻهن ۾ زنده رهيا. ان کان علاوه، هتان مليل مختلف رنگين پٿرن، اڇي پٿر (Limestone) جي ڇلن، مڻين، عقيق جي شين ۽ قديم رسم الخط واريون دريافتون سنڌو ماٿريءَ جي ڏکڻ هندستان ۽ ميسوپوٽيميا سان تجارتي ۽ ثقافتي لاڳاپن تي پڻ روشني وجهن ٿيون. قديم اٿارن جي ماھر رکلداس بئنرجيءَ جي رپورٽ جو ھڪ باب.

نصير اعجاز

سنڌو ماٿريءَ جا قديم پٿر جا اوزار ۽ رواج

روهڙي ۽ سکر جي آس پاس وارن چمڪندڙ اڇن ۽ سڌي چوٽيءَ وارن جبلن جي بلڪل مٿاهن حصن تي، ۽ پٿر جي جديد دور (نيولٿڪ) جي دفن ڪرڻ وارن هنڌن تي اڃا تائين نيولٿڪ دور جا پٿر جا اوزار موجود آهن، ۽ انهن ماڳن جي اڃا تائين صحيح نموني کوجنا نه ڪئي وئي آهي.

1875ع ۾ بلانفورڊ (Blanford) لکيو هو ته سنڌو نديءَ جي پيٽ مان مليل پٿر جا گولا (cores) روهڙي جي جبلن مان مليل پٿر جي اوزارن کان پوءِ واري دور جا هئا، ۽ جبلن تي اوزار ٺاهيندڙن ۽ سنڌو نديءَ جي ڪناري اوزار ٺاهيندڙ ماڻهن جي وچ ۾ فرق آهي

J.A.S.B. ، جلد II، 1875ع، صفحا 135-136.

هي معاملو هاڻي چڱيءَ طرح سمجھ ۾ اچي ٿو، ڇاڪاڻ ته اسان کي معلوم آهي ته عيسوي سن جي ٻي صديءَ ۾ به، جڏهن لوهه جو استعمال عام ٿي چڪو هو، تڏهن به پٿر جي گولن مان پليٽون (blades) ٺاهڻ جو رواج تائين قائم هو. پٿر جي جديد دور جي پوئين حصي کان وٺي، سنڌو ماٿريءَ جي رهندڙ ماڻهن پنهنجي انفراديت برقرار رکي ۽ عيسوي سن جي شروعاتي صدين تائين چقمق يا چيرٽ (Chert) جي پٿر جا بليڊ استعمال ڪندا رهيا. هنن ميتن سان گڏ پٿر جا چاقو يا بليڊ رکڻ جو پنهنجو قديم رواج برقرار رکيو، جيتوڻيڪ هو ڪافي وقت اڳ ٽامي يا لوهه جو استعمال سکي چڪا هئا. (ياد رهي ته سنڌو سڀيتا ۾ لوهه جو استعمال نه ٿيندو هو، ڇاڪاڻ ته اهو اڃا تائين دريافت نه ٿيو هو).

تنهنڪري، پٿر جي جديد دور ۾ مڙهه ساڙڻ (cremation) جي رواج کان اڳ واري دور جي دستور موجب، لوهه جي دور ۾، يا مڙهه ساڙڻ جو رواج عام ٿيڻ کان پوءِ واري دور ۾ به پٿر جي چاقوئن جو استعمال جاري رهيو. تنهنڪري، اها ڪا حيرت جي ڳالهه ناهي ته هن ماڳ تان اسان کي نهايت خوبصورتي سان ٺهيل تکا چاقو يا بليڊ مليا آهن، ۽ انهن سان گڏ ڪجهه ننڍا ۽ اڻ گهڙيل پٿر جا چاقو به مليا آهن جيڪي استعمال جي لائق ناهن (ماڳ تان اڻپورا ٺهيل يا ٺاهڻ دوران ٽٽل بليڊ به مليا آهن).

تاريخي دور ۾ به نيولٿڪ ريتن رسمن جي زنده رهڻ جي ڪري، مون اڪيلي ئي ماڳ نمبر 1 مان هڪ سئو ڇاونجاهه (156) نهايت شاندار طريقي سان ٺهيل چيرٽ يا چقمقي بليڊ حاصل ڪيا. (ساڳئي ماڳ تان مليل سنڌو سڀيتا جا پٿر جا بليڊ ڪوشاڻ دور جي اڏاوتن مان مليا هئا). ماڳ نمبر 2 مان مون کي صرف ڏهه يا ٻارهن بليڊ مليا، ۽ ماڳ نمبر 3 مان رڳو هڪڙو مليو. ماڳ نمبر 1 مان ڇهه پٿر جا گولا (cores) مليا، جنهن مان ثابت ٿئي ٿو ته گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه چيرٽ جا بليڊ هتي ئي ٺاهيا ويا هئا.

(خاص نوٽ: پڙهندڙن کي اهو نه وسارڻ گهرجي ته موهن جي دڙي ۾ ڪوشان دور جي تاريخي اڏاوتن جي هيٺان سنڌو سڀيتا جي دور جون اڏاوتون دفن آهن. صدين جي تباهيءَ ۽ ڦيرڦار جي ڪري، ٻنهي دورن جي اڏاوتن جي ناس ٿيڻ کان پوءِ، قديم دور جون شيون دڙي جي مٿاڇري تي اچي ويون آهن.)

حقيقي نيولٿڪ اوزار تمام نادر آهن. کهري ۽ وارياسي پٿر مان ٺهيل مُترڪي يعني ھٿوڙي جو هڪ ٽڪرو، ۽ هڪ ڪهاڙي (celt) جا ٽي ٽڪرا ماڳ نمبر 1 مان مليا هئا، جيڪي بعد ۾ سوناري جي ڪسوٽي (touchstone) طور استعمال ڪيا ويا هئا. ماڳ نمبر 1 مان اڇي لسي پٿر مان ٺهيل ننڍا ۽ وڏا هٿوڙا پڻ مليا، پر اهي پوئين دور جا لڳن ٿا. اهي حقيقي معنيٰ ۾ مجسمي سازي جي فن جا مڪمل نمونا آهن، نه ڪي نيولٿڪ دور جهڙو اڻ گهڙيل ڪم. شايد اهي مذهبي يا عقيدت جي شين طور استعمال ٿيندا هئا. هن حالت ۾ اسان ڏسون ٿا ته نيولٿڪ دور جو هڪ رواج تاريخي دور ۾ به زنده رهيو.

سڀ کان بهترين نمونو هڪ اهڙو ٽڪرو آهي جنهن جي ٻاهرين مٿاڇري تي ڪيتريون ئي پراسرار نشانيون آهن، جتي ٽي دائرا هڪ ٽڪنڊي وانگر ترتيب ڏنل آهن. جيولاجيڪل سروي آف انڊيا جي ڊائريڪٽر ڊاڪٽر اي. ايڇ. پاسڪو (Dr. E.H. Pascoe) جي مطابق، هي نمونو صابڻي پٿر (Talc – C.182) آهي.

اڇي پٿر ۽ ٻين پٿرن مان ٺهيل متفرق شيون

مٿي بيان ڪيل نيولٿڪ دور جي پٿر جي شين کان علاوه، 1922-23ع جي کوٽائي دوران ٽنهي ماڳن تان مليل ٻين پٿر جي شين جي پاڻ ۾ ڪا به هڪجهڙائي نه آهي. ماڳ نمبر 1 مان مليل نمونا پنهنجي تنوع ۽ سنڌو ماٿري، ڏکڻ هندستان ۽ ميسوپوٽيميا جي قديم تهذيبن جي وچ ۾ لاڳاپن جي ڪري تمام گهڻا اهم آهن. انهن نمونن ۾ هڏين مان ٺهيل ساديون دٻليون (relic caskets)، اڇي پٿر جا ٿانو، گڏوگڏ غير معمولي هنر ۽ فنڪاراڻي مهارت واريون شيون شامل آهن.

مليل شين جو تفصيل:

ٿانءُ جو ڍڪ: هي هڪ عجيب شڪل جي ٿانءُ جي ڍڪ جو ٽڪرو آهي. دراصل هن ٿانءُ جي شڪل هڪ کُليل ڪنول جي گل وانگر هئي، ۽ ان جي ڍڪ جي شڪل ڪنول جي گل جي هيٺئين حصي جهڙي هئي. هن ڍڪ جي صرف هڪ پنکڙي اسٽوپا جي منڊپ (تالار) جي چوڌاري ٺهيل اڱڻ جي اتر-اوڀر واري ڪنڊ مان ملي هئي. هيءُ گولائي وارو ٽڪرو ڪنول جي پنکڙي وانگر مٿان کان چهنبدار آهي. هن جو مٽيريل (مواد) پڻ ڪافي دلچسپ آهي، ڇاڪاڻ ته هي آگره يا ڪرڙي جي ڳاڙهي پٿر (Agra or Karri red sandstone) مان ٺهيل آهي، جيڪو عام طور تي ڪوشان دور جي مجسمي سازي ۾ استعمال ٿيندو هو ۽ مغل شهنشاهه اڪبر جي اڏاوت ڪيل عمارتن ۾ پڻ نظر اچي ٿو. جيتري قدر مونکي معلوم آهي، اهڙي بناوت وارو ڳاڙهو پٿر سنڌ يا بلوچستان جي ڪنهن به کاڻ مان نٿو ملي.

وڏو اڇو ڍڪ يا ڇٽي (Umbrella): ٻي اهم شيءِ هڪ وڏي اڇي پٿر جو ڍڪ يا ڇٽي جا چار ٽڪرا آهن، جنهن جي مٿئين حصي تي هڪ گول پر سنهي ٿيندڙ چهنب آهي. اهي ٽڪرا اسٽوپا جي اوڀر واري پاسي جي محرابن يا مندرن سان گڏ لنگهه جي کوٽائي دوران مليا هئا. هڪ ٽڪري تي مٿيون هٿيو (handle) نظر اچي ٿو، جڏهن ته ٻئي تي ان جو لسو هيٺيون حصو آهي. پٿر جي بناوت مان معلوم ٿئي ٿو ته هي پڻ ساڳي کاڻ مان آيل آهي جتان ماڳ نمبر 2 تان مليل اڇي پٿر جا ٽڪرا آيا هئا.

صوبت جو ميس يا گرز: هي هڪ غير معمولي نمونو آهي، ۽ مون هندستان جي ڪنهن به ميوزيم ۾ اهڙي شئي ناهي ڏٺي. هي نمونو جيولاجيڪل سروي آف انڊيا جي ڊائريڪٽر ڊاڪٽر اي. ايڇ. پاسڪو ڏانهن معائني لاءِ موڪليو ويو هو، جنهن رپورٽ ڏني ته هي مٽيريل ٽالڪ (Talc) يا صابڻي پٿر (soapstone) آهي. هيءَ شئي هڪ گول ڇلي (ring) جهڙي آهي، جنهن جي وچ ۾ هڪ گول سوراخ آهي، ۽ هي بلڪل ماڳ نمبر 2 مان مليل ٻين اڇي پٿر جي ڇلن وانگر آهي. ان ۾ ۽ ٻين شين ۾ صرف اهو فرق آهي ته هن نموني ۾ قبضا يا ريويٽ (rivets) لڳائڻ لاءِ ٻه گول سوراخ (mortise holes) ٿيل آهن. اهي سوراخ ماڳ نمبر 2 جي مکيه مندر مان مليل اڇي پٿر جي نالي (channel) ۽ ڇلي ۾ موجود سوراخن سان بلڪل هڪجهڙائي رکن ٿا. هن جي ٻاهرين مٿاڇري تي هڪ ڊيزائن آهي: ٽي ننڍا دائرا پاڻ ۾ ملي هڪ ٽڪنڊي جي شڪل ٺاهين ٿا. ائين لڳي ٿو ته هي هڪ ميس-هيڊ (mace-head/گرز جو مٿو) آهي جيڪو ڪا مذهبي يا روحاني شئي هئي، ڇاڪاڻ ته صابڻي پٿر ايترو سخت نه هوندو آهي جو ان کي هٿيار طور استعمال ڪري سگهجي.

چترڪاريءَ واري تختي: هي اڇي پٿر جو هڪ سنهو ٽڪرو آهي جيڪو تمام اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ان تي هڙپا ۽ موهن جي دڙي مان مليل عجيب تصويري رسم الخط (pictographic script) جون ڪيتريون ئي خوبصورت نشانيون اڪريل آهن. هي پٿر تي اڪريل هن رسم الخط جي دريافت جو پهريون رڪارڊ ٿيل نمونو آهي. 1924-25ع ۾ راءِ بهادر پندت ديا رام ساهني هڙپا مان اهڙو ئي پر ان کان وڏو نمونو هٿ ڪيو هو.

عقيق جو مڻيو: هي ترڪي چيبوڪ (Turkish chiboque) تماڪ پيئڻ واري پائپ جي منهن (mouthpiece) جهڙي شڪل جو عقيق (carnelian) جو هڪ ڊگهو مڻيو آهي. مسٽر ڪي. اين. دڪشٽ 1924-25ع جي ڪم جي سيزن دوران موهن جي دڙي مان اهڙا سوين نمونا دريافت ڪيا هئا. موهن جي دڙي مان 1922-23ع ۾ هٿ آيل انهن مڻين کي ٽن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو:

مڪمل ۽ صحيح سلامت، جنهن جي رنگ ۾ ڪا تبديلي نه آئي هجي.

نقصان رسيل، جيڪي اڌ اڇا ۽ اڌ ڳاڙها آهن.

مڪمل طور خراب ٿيل ۽ تنهنڪري اڇا ٿي ويل.

ماڳ نمبر 1 مان هن قسم جا ڇهه نمونا مليا هئا. اهڙا ئي ساڳيا مڻيا بلوچستان جي ڪوهه ويجهو دراڪ (Drak) مان پڻ مليا آهن، جيڪي هاڻي انڊين ميوزيم ۾ محفوظ آهن.

پٿر جو ڍڪ: هي اڇي پٿر جي هڪ سنهي چڪي (disc) آهي، جيڪا ايئن لڳي ٿي ته اڇي پٿر جي ڪنهن ننڍڙي ٿانءُ جو ڍڪ هئي.

سادو ٿانءُ: ماڳ نمبر 2 مان مليل اڇي پٿر جي هڪ سادي ٿانءُ جو ٽڪرو آهي، جنهن جو ٻاهريون حصو کهرو پر اندريون حصو ڪافي لسو آهي.

راند جو مهرو/شطرنج جو پيادو: هي ڳاڙهي عقيق مان ٺهيل راند جو هڪ مهرو (chessman) آهي. ان جي شڪل مطابق، جنهن راند لاءِ هي استعمال ٿيندو هو ان کي هندستاني ۾ پچيسي (pachisi) ۽ بنگالي ۾ پاشا (pasha) چيو ويندو آهي. ان جو تري وارو حصو لسو ناهي، ۽ ان تي ڪجهه نقطن سان گڏ هڪ لڪير ڇڪيل آهي، جنهن مان لڳي ٿو ته ڪاريگر ان تي ڪجهه اڪرڻ چاهيو ٿي. ان ڪري سر جان مارشل جو خيال هو ته هي نمونو دراصل هڪ اڻپوري مهر (unfinished seal) هئي.

ٿالهي نما اسٽينڊ: هي هڪ ٿالهي نما اسٽينڊ آهي، جنهن جو رڳو هڪ ٽڪرو مليو آهي.

پليٽ يا لسي ڇٽي: هن پليٽ ۾ توهان اڇي لسي پٿر جي هڪ ڇٽي يا ڍڪ جو اندريون حصو ڏسي سگهو ٿا، جنهن ۾ باهه جي ڪري بيشمار ڏار پئجي ويا هئا.

پٿر جو وٽو/پاهڻ: هي گهاٽي ڪاري رنگ جي اگني پٿر (igneous rock) جي هڪ ويلڻ نما شئي آهي جنهن جا پاسا سنها ٿيندڙ آهن. هي گيا (Gaya) جي ڪاري پٿر (black chlorite) مان ٺهيل لنگري/اُکري جي دستي (pestle) وانگر لڳي ٿو، جيڪو هندستان ۾ حڪيم ۽ ويد استعمال ڪندا آهن. رڳو اهو فرق آهي ته دستي جو صرف هڪ پاسو سنهو هوندو آهي. اهڙي ئي ساڳي شڪل جي ڪجهه نمونن تي لکيل اکرن مان ثابت ٿيو آهي ته اهي وزن (weights) طور استعمال ٿيندا هئا.

پٿر جو اسٽينڊ: هي اڇي پٿر جو هڪ گول اسٽينڊ يا ٿانءُ جي ڳچي آهي جيڪا مٿي ڏانهن وريل آهي، ۽ ان جي وچ ۾ هڪ گول سوراخ آهي. هي نمونو ماڳ نمبر 2 جي مکيه مندر مان مليو هو.

سراحيءَ جي ٽوٽي: هي اڇي پٿر جي جڳ يا ٿانءُ جي گول ٽوٽي (spout) جو هڪ تمام خراب ٿيل ٽڪرو آهي.

اڇو ڇلو: ماڳ نمبر 2 جي مکيه مندر مان مليل هي پڻ هڪ تمام خراب ٿيل اڇي پٿر جو گول ڇلو (ring) آهي.

پير جو حصو: هي اڇي پٿر مان ٺهيل پير جو هڪ حصو آهي.

پليٽس:  اهي اڇي پٿر جي ڍڪ يا ڇتري جي ڪناري واري خوبصورت گهڙت (moulding) کي ظاهر ڪن ٿيون.

هڏي جي دٻلي: هڏي جي سادي دٻليءَ (relic casket) جو اندريون حصو ۽ ان جو ٻاهريون حصو پليٽ ڏيکاريو ويو آهي.

ننڍا چقمقي بليڊ.

سرمي جي سَرائي: هي هڪ منفرد نمونو آهي: چمڪندڙ مٽي (faience) مان ٺهيل هڪ سنهي، لسي ۽ ننڍي سرائي آهي، جيڪا بلڪل اهڙي آهي جهڙي اڄڪلهه اتر هندستان ۾ سرمو پائڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي.

پٿر جو ڍڪ: هي گولائي وارو ۽ وارياسي پٿر جو هڪ ڍڪ آهي، جيڪو ماڳ نمبر 1 جي اڱڻ جي ڏاکڻي پاسي واري مندر نمبر 22 مان مليو هو.

سوناري جو وزن جو ماپو: هي لڪيرن واري عقيق مان ٺهيل سوناري جو هڪ ڪعب نما ٻٽ (cubical weight) آهي. ميجر ميڪي اڌ صدي اڳ بلوچستان مان بلڪل اهڙو ئي نمونو هٿ ڪيو هو. 1922-23ع ۾ هن قسم جا ڪيترائي نمونا مليا هئا، جيتوڻيڪ 1923-24ع ۾ پندت مادو ساروُپ وتص (Pandit Madho Sarup Vats) ماڳ نمبر 4 مان ڪيتريون ئي شڪليون ۽ وڏي مقدار ۾ اهي نمونا گڏ ڪيا هئا. موهن جي دڙي مان مليل ننڍا نمونا پڻ ساڳي سائيز جا آهن.

ٿنڀ جو مٿيون حصو/ڪيپيٽل): ايئن لڳي ٿو ته هي هڪ ٻه-هٿيو بريڪٽ يا ڪنهن ننڍڙي مستطيل ٿنڀ جو مٿيون حصو (capital) آهي. هن نوب جهڙي ڪيپيٽل جي وچ مان هڪ گول سوراخ لنگهي ٿو، ۽ ان جي ٻنهي ٻانهن مان به سوراخ لنگهن ٿا. هن جو هيٺيون پاسو گهرو (concave) آهي. هي سنڌ ۾ ملندڙ پيلي جنگشاهي پٿر مان ٺهيل آهي. هي پٿر قديم بندرگاهه ٺٽي جي اڏاوتن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو هو. (ٺٽو پاڪستان جي صوبي سنڌ جو هڪ تاريخي شهر آهي جيڪو ڪنھن زماني ۾ سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو. سڪندر اعظم جي دور ۾، سنڌو نديءَ جي مکيه بندرگاهه طور قديم ‘پاتالا’ جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو غالباً هيءَ ئي ھنڌ ھو).

پٿر جو چرخو/پيڊل: هي ڳاڙهي وارياسي پٿر مان ٺهيل هڪ چرخو (wheel) آهي، جنهن جو رنگ ۽ بناوت ڪيمور وارياسي پٿر (Kaimur sandstone) جهڙي آهي. ان جو هڪ پاسو گولائي وارو ۽ ٻيو پاسو سنئون آهي.

ڪسوٽي: هي هڪ نيولٿڪ اوزار جو مٿيون حصو آهي، جيڪو بعد ۾ سوناري جي ڪسوٽي طور استعمال ڪيو ويو.

پٿر جي صراحي جي ڳچي: هي پٿر جي ٿانءُ جي ڳچي جو مٿيون حصو آهي، جنهن کي غلطيءَ سان پهرين پڪل مٽي (terracotta) جي شئي سمجهي ان سيڪشن ۾ رکيو ويو هو. هي هڪ سوڙهي ٿانءُ يا پاڻيءَ جي لُوٽي جو حصو لڳي ٿو، جيڪو جيتوڻيڪ تمام لسو ۽ پالش ٿيل آهي، پر پنهنجي ساخت ۾ قديم لڳي ٿو. ان مان لنگهندڙ سوراخ گول ۽ لسو آهي پر ٽڪڙي جي سائيز جي ڀيٽ ۾ تمام سوڙهو آهي. دراصل، هن شيءِ کي شايد هڪ الڳ ٿيڻ وارو ڍڪ هوندو هو جيڪو ٿانءُ سان هڪ ڪلي يا نٽ ذريعي ڳنڍبو هو.

قديم هڏي جي دٻلي: هيءَ هڪ تمام قديم هڏي جي دٻليءَ جو ٽڪرو آهي. بلڪل هن قسم جا ٿاننَ پمپلي وفد (Pumpelly expedition)  اناؤ (Anau) مان دريافت ڪيا هئا. ان جو اندريون حصو کهرو آهي ۽ منهن ڏانهن سوڙهو ٿيندو وڃي ٿو.

سادو ڍڪ: اڇي پٿر جي هڪ ٻي سادي گول شئي آهي، جنهن جي وچ ۾ هڪ سوراخ آهي. هي پڻ هڪ چرخي جو يا هڏي جي سادي دٻليءَ جو ڍڪ لڳي ٿو.

پٿر جي بوتل جو حصو: هي پٿر جي بوتل يا ڪنهن اهڙي ٿانءُ جي ڳچي جو هڪ ٻيو ٽڪرو آهي. هي ٽڪرو اصل شئي جو وچون حصو هو، ڇاڪاڻ ته ان جي مٿئين ۽ هيٺين ٻنهي پاسن کان هڪ هموار سطح آهي.

تباهه ٿيل مجسمو/ٽڪرو: ماڳ نمبر 1 مان مليل هڪ ٻي عجيب شيءِ آهي. هي مڪمل طور تي چڪناچور ٿيل آهي ۽ ان جو بيان ڪرڻ ناممڪن آهي. بعد ۾ مليل شين جي لسٽ ۾ ان کي اڇي پٿر جو ٻوڌيستوا (Bodhisattva) جو جسم سڏيو ويو آهي. منهنجي هڪ دوست چيو ته هي گهوڙي جي منهن جو اڳيون حصو آهي. ان جي هڪ پاسي تي ٽي لڪيرون آهن جن کي گهوڙي جي لغام يا ڪنهن جي لباس جي گهڙت سمجهي سگهجي ٿو. هن ٽڪري جي اندرين پاسي ٻه گول سوراخ آهن، جن مان هڪ بند سوراخ (mortised) آهي ۽ ان جو اندريون حصو اڃا تائين ان ٽڪري ۾ موجود آهي؛ جڏهن ته ٻيو سوراخ ان جي پوري ڊيگهه تائين لنگهي ٿو ۽ اهو گهڻو ڪري هڪ لوهي سيخ پائڻ لاءِ هو، جيتوڻيڪ ان جو سبب واضح ناهي.

پٿر جو کوپو: هي اڇي پٿر جي هڪ وريل خول جو ٽڪرو آهي جنهن جي وچ ۾ گول خال آهي.

انساني مجسمي جو حصو: هي هارن بلينڊ شسٽ (Hornblende schist) مان ٺهيل انساني مجسمي جو هڪ حصو آهي. بلڪل هن قسم جو پٿر ملتان ضلعي ۽ سنڌ جي اولهه ۾ بگٽي علائقي ۾ ٻڌ جي مجسمن کي تراشڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.

ناڙيدار پٿر جا ڇلا: اهي اڇي پٿر جا چار ناڙيدار ڇلا (corrugated rings) آهن، جهڙا ڪننگهام هڙپا بابت پنهنجي پيپر ۾ بيان ڪيا هئا. هڙپا جي وڏي دڙي مان چقمق ۽ وارياسي پٿر جا ڪيترائي ڇلا مليا آهن، جيڪي هڪ مسلمان درگاهه جي ويجهو آڻي رکيا ويا آهن جنهن کي “نوگزي پير جو مقبرو” سڏيو ويندو آهي. هنن ناڙيدار پٿر جي ڇلن جي دريافت موهن جي دڙي ۽ هڙپا جي وچ ۾ لاڳاپي کي ثابت ڪري ٿي، جيڪو اڳي ئي ٻنهي هنڌن تان تصويري لپي وارين مهرن جي ملڻ سان ثابت ٿي چڪو هو.

لباس جا ٽڪرا: اهي اڇي پٿر جي هڪ مجسمي جي لباس (drapery) جا ٽڪرا آهن.

ماڳ نمبر 2 مان مليل تباهه ٿيل خزانو

1922-23ع ۾ ماڳ نمبر 2 مان اڇي پٿر جون ڪل 321 شيون هٿ ڪيون ويون، ۽ انهن مان 301 نمونا ڀت نمبر 27 جي پٺيان مليا، جيئن ماڳ نمبر 2 جي مکيه مندر جي نقشي ۾ ڏيکاريل آهي. اڪثر شيون خزاني جي ڳولا ڪندڙن ھٿان کوٽيل هڪ سرنگ مان مليون آهن، جيڪا مندر نمبر 23 کان اوڀر ڏانهن وڃي ٿي.

هڪ شئي کان سواءِ، اڇي پٿر جا باقي سڀ نمونا مڪمل طور تي ٽٽل حالت ۾ مليا هئا. ائين لڳي ٿو ته خزاني جي ڳولا ڪندڙن انهن کي ڄاڻي واڻي ٽوڙيو ته جيئن ڏسي سگهجي ته انهن جي اندر ڪو سون يا قيمتي پٿر ته ناهي لڪل. هن بيدردي واري تباهي مان اندازو ٿئي ٿو ته ان وقت اهي اڇي پٿر جا ٽڪرا ٽامي جي ڪلين يا قبضا بندن سان هڪ ٻئي سان جڙيل هئا ۽ ڪا مورتي يا شڪل ٺاهي رهيا هئا.

انهن مان اڪثر ٽڪرا اڇي لسي پٿر جا گول ڇلا يا بيضوي شيون آهن (حقيقت ۾ موهن جي دڙي جا هي ڇلا چُن پٿر جا آهن، اڇي پٿر جا نه). اهي ٻن قسمن ۾ ورهايل آهن:

گول سوراخ وارا نمونا.

مستطيل سوراخ وارا نمونا.

___________________

نصير اعجاز صحافي، اديب، شاعر، محقق، ۽ ھڪ سفرنامي سميت يارھن ڪتابن جو مصنف آھي. انھن ڪتابن ۾ سندس ھڪ انگريزي ڪتاب Hur – The Freedom Fighter بہ شامل آھي جيڪو سوا سئو ورھين جي تاريخ تي ٿيل تحقيقي ڪم آھي.