مرڻ مون سين آءُ: جنھن ننڊ ڪئي اُھو منزل کان ڏور ٿي ويو

سسئي لطيف سائينءَ جو محبوب قصو آھي۔ جنھن کي پنجن سُرن ۾ بيان ڪيو اٿائين۔ سسئي سنڌ ۽ بلوچستان کي ڳنڍيندڙ آھي۔ پر لطيف سائين ھن قصي ذريعي سمورن کنڊن کي ملايو آھي

ننڊ يعني شڪست ۽ جاڳ معنا فتح۔ جنھن ننڊ ڪئي معنا منزل کان ڏور ٿي ويو۔ ان ڪري لطيف سائين ننگيون ٿي نڪرڻ جو چوي ٿو۔ ھتي “ننگيون ٿي نڪرڻ” مان مراد ويس وڳا، ڳھ ڳٺا، ھار سينگار، ھنڌ بسترا، سيج پلنگ، ۽ دنيا جا ٻيا سڀ لڳ لاڳاپا، رشتا ناتا ۽ آسائشون ڇڏي بي حجاب ٿي نڪري پوڻ آھي۔

لطيف شناسيءَ جي عنوان ھيٺ سُر معذوريءََ جو اڀياس

ڊاڪٽر خادم منگي

لفظ معذوري جو ڌاتو عذر آھي۔ ڪجهہ ڏاھا ھن سُر کي معذور بہ لکن ٿا۔ جيڪو عربي لفظ آھي۔ جنھنجو مطلب آھي ڪمزور، نٻل، بيحال، لاغر، عاجز، ناتوان ضعيف ۽ ھيڻو۔ سر معذوريءَ ۾ گهڻي ڀاڱي جبل جي پنڌ جو ذڪر آھي۔ جبل پنھنجي جوھر ۾ بي قياس ٿيندو آھي۔ اسين ماڻھو ڪٺور شخص کي پٿر دل بہ چوندا آھیون۔ سسئي ڀنڀور کي ڇڏي ڪيچ مڪراڻ ڏانھن پنڌ پَئِي ھئي۔ ڀنڀورُ جيڪو آسائش جو استعارو آھي تہ وري ڪيچ جو پنڌ تڪليف ۽ آزمائش جو۔ ھڪ طرف اڪيلي عورت ۽ ٻئي طرف ھيبتناڪ جابلو علائقو، خونخوار درندا، آڏا ٽيڏا لڪ، اڻ سونھون پنڌ ۽ ان نہ پاٹي وات ۾۔ ھن منظرکي جيڪڏھن فلمايو وڃي تہ ھي ھڪ  ڊپ واري فلم جو ڏيک ڏيندي۔ اھو منظر ڏسڻ سان چڱن ڀلن جا ھانوَ گِهرڪي وڃي پيرن ۾ پوندا۔ ھن قصي جي ٻُڌڻ سان ئي لڱ ڪانڊارجي وڃن ٿا۔ انڪري بظاھر تہ ھيءَ عورت ڪمزور ۽ ھيڻي لڳي ٿي پر پنھنجي جوھر ۾ ھڪ مضبوط ارادي جي مالڪڻ آھي۔ سوال ٿو اڀري تہ سسئيءَ ڪيئن اھو پنڌ ڪيو ھوندو؟ ٻئي طرف وري جواب ٿو اچي تہ جیڪڏھن ايئن نہ ڪري ھا تہ کیس پاڙي وارا بہ نہ سڃاڻنس ھا۔ اڄ سندس مري وڃڻ جي صدين کان پوءِ ڀي اسين سڀ کيس ياد ڪيون ٿا۔ ماڻھو ڪجهہ وقت کانپوءِ پنھنجي رت جي رشتيدارن کي بہ وساري ڇڏيندا آھن۔ ھن ڇوڪريءَ کي اڄ تائين پاڻ آخر ڇو ٿا ياد رکيون اچون؟ ھي قصو لطيف سائينء کان بہ صدیون اڳ جو آھي۔ پر ماڻھن ان کي امانت طور پنھنجي سيني جي صندوق ۾ سانڍي، پيڙھيءَ در پيڙھيءَ اڳتي وڌائي نيٺ اچي ڪلھوڙن جي دؤر تائين پھچايو۔ ھن قصي لطيف سائينءَ جو ڄڻ تہ صديون انتظار پئي ڪيو۔ تہ ڪو اھڙو شاعر پيدا ٿئي جيڪو پنھنجي ڪمال مھارت ۽ شاعراڻہ خيال جي پرواز سان ھن قصي ۾ روح ڦوڪي۔   لطيف سائينءَ تائين جڏھن ھي قصو پھتو ھوندو تہ پاڻ ان جي پھريان تہ ڇنڊ ڇاڻ ڪئي ھوندئون، باريڪ بينيءَ سان تحقيق ڪئي ھوندئون۔ سسئي جڏھن سمورن معيارن تي پوري لٿي ھوندي تہ لطیف سائینءَ پوءِ ئي کيس پنھنجي شاعريءَ ۾ شامل ڪيو ھوندو ۽ وڏي ڳالھ آھي تہ سنڌ جي ڏاھپ جي ھن سرواڻ شاھ لطيف پنھنجي آفاقي پيغام ذريعي کيس ايترو تہ نالو ۽ مشھوري ڏني آھي جو ھوءَ سندس عظيم سورمي ٿي وئي آھي۔

ھن سُر ۾ سسئيءَ جي ھيڻي حال جو بيان آھي۔ ھونءَ تہ ھزارین ماٹھو ھوندا جيڪي معذور ھجڻ جي باوجود ايڏا وڏا ڪم ڪري ويا آھن جو دنيا انھن کي ياد رکندي اچي ٿي۔ سسئي جسماني طور تي معذور ناھي پر جن حالتن سان ھن منھن ڏنو آھي، اھي ايتريون تہ سخت آھن جو انھن کي ڏسي چئي سگهجي ٿو تہ جيئن معذور ماڻھوء لاء عام زندگي گذارڻ اوکو آھي تيئن ئي ھن ڇوڪريءَ لاءِ جابلو پنڌ ڪرڻ ڏکيو آھي۔ ھن ڇوڪريءَ بہ وري واھ جو نڀايو آھي۔ پنھنجن ڪونگوءَ رتن پيرڙن مان رت وھايو آھي ۽ مينديء رتن ھٿڙن سان چاڙھيون چڙھيون آھن۔

سسئي لطيف سائينءَ جو محبوب قصو آھي۔ جنھن کي پنجن سُرن ۾ بيان ڪيو اٿائين۔ سسئي سنڌ ۽ بلوچستان کي ڳنڍيندڙ آھي۔ پر لطیف سائین ھن قصي ذريعي سمورن کنڊن کي ملايو آھي۔ ھي قصو ملڪان ملڪ مشھور آھي۔ سسئي پاڻ بہ چوي ٿي تہ پنھون جھڙي سگهاري مڙس سان رشتو ڪري ڏيھان ڏيھ مشھور ٿيس۔ پر جي اھا رسڪ نہ کڻان ھا تہ مون برھمڻِ کي، جيڪر ڪو سنڌ ۾ بہ نہ سڃاڻي ھا۔ منھنجو خيال آھي تہ سنڌ تہ پري کيس ڪو ڀنڀور ۾ بہ ياد نہ ڪريس ھا۔

“سَڌَرَ سين سَڱُ ڪَري، پَرکَنڊين پِيياسِ،

ڪير بِرهمڻِ؟ ڪِنِ جي؟ ڪيرُ ڄاڻي ڪيڻاسِ؟

هُوند نہ سِنڌُ سُياسِ، هِن پُرِيين ڪَيَسِ پَڌِري.“ لطيف سائين سسئيء کي عربي، ايراني، سنڌي ۽ ھندي راڳن ۾ ان ڪري بہ ڳايو آھي تہ جیئن ھي قصو سڀني پرکنڊن ۾ مشھور ٿئي۔

لطيف سائين ھن سنڌياڻيءَ جي عشق جي ايڏي گهڻي تعريف، انڪري بہ ڪئي آھي، جو ھن ۾ تمام گهڻا ڳُڻ آھن۔ ھيءَ ڇوڪري بھادر، بيباڪ، اڻٽر ۽ ارڏي آھي۔ منجهس لالچ ۽ لوڀ ڪونھي۔ مقصد سان سچائيءَ جو استعارو آھي ۽ وفا جو پتلو آھي۔

“سڀ ننگيون ٿي نڪرو، لالچ ڇڏي لوڀ۔

سپيريان سين سوڀ، ننڊون ڪندي نہ ٿئي”

ننڊ مان سسئيءَ اھڙو سبق پرايو آھي جو ھاڻي ڏيھن کي ڏس ڏيندي ٿي وتي۔ ننڊ سندس ورُ وڃايو۔ سسئي ڄڻ تہ ڦرجي وئي۔ دينا داستي ڄڻ تہ ڪو ڌاڙو لڳو ھجيس۔ ھونءَ ڀي ننڊ انسان جي وڏي دشمن آھي۔ صرف ايتري ڪجي جو دماغ جي بيٽري چارج ٿي سگهي۔ پر خطري جي ڏينھن ۾ تہ وري تارا پٽي ويھجن۔ ان ڪري غفلت، سستي، آرس، موڳائپ ۽ بي ھمٿي، ھي سڀ گنديون عادتون آھن ۽ ننڊ جا ٻيا لفظ بہ آھن۔ ان ڪري ننڊ يعني شڪست ۽ جاڳ معنا فتح۔ جنھن ننڊ ڪئي معنا منزل کان ڏور ٿي ويو۔ ان ڪري لطيف سائين ننگيون ٿي نڪرڻ جو چوي ٿو۔ ھتي “ننگيون ٿي نڪرڻ” مان مراد ويس وڳا، ڳھ ڳٺا، ھار سينگار، ھنڌ بسترا، سيج پلنگ، ۽ دنيا جا ٻيا سڀ لڳ لاڳاپا، رشتا ناتا ۽ آسائشون ڇڏي بي حجاب ٿي نڪري پوڻ آھي۔ لالچ ۽ لوڀ، ھي ٻئي سڀني علتن جون مائرون آھن۔ انھن کي ڇڏڻو پوندو۔ پنڌ پوڻ جو مطلب آھي منزل جي ويجهو ٿيندو وڃڻ۔ فتح حاصل ڪرڻ، سوڀارو ٿيڻ۔ جاڳڻ ۽ اڳتي وڌڻ سان سوڀ يقيني آھي۔

”ڪَھـٖي جا ڪِينَ کَڻِي، پِرِينءَ پَھتِي سا،

وِهـٖي ويڙِهجِي جا، وَصلُ تنھن وِڃائِيو.“

مونکي ھڪ شعر ياد اچي ويو۔

”جانے کس وقت کوچ کرنا ہو،

اپنا سامان مختصر رکھئے۔“

سفر ۾ سڀ کان وڌيڪ آرام سان اھو شخص ھوندو آھي۔ جنھن وٽ سامان مختصر ھجي۔ جيڪو سفر ۾ گهڻو سامان کڻندو آھي يا غير ضروري سامان خريد ڪندو ويندو آھي ان سان ڏاڍي ٿيندي آھي۔ ھو بار ڍوئيندڙ لڳندو آھي، مسافر نہ۔ جيڪڏھن سفر ۾ گهڻو ڪجهہ ڏسڻ چاھيو ٿا تہ ننڊ، کاڌو ۽ سامان جيترو مختصر اوترو ڀلو۔

ان ڪري جيڪا ستُر ڪري ويڙھجي سيڙھجي گهر ۾ ويٺي ئي رھي، سا ڀلي ويٺي ئي ھجي کيس وصل جو مزو نہ ملندو۔ وصل جو مزو ان لاءِ آھي جيڪا ٽن ڪپڙن ۾ گهران نڪرندي۔ جيئن سسئي نڪتي، سمورين آسائشن کي ٺڪرائي۔

“ھلندي هوتَ پُنھونءَ ڏي، کُھجَنِ ڪي کوٽِيُون،

پَھڻُ تنِين پَٽُ ٿِئي، جي لالَڻ لئہ لوٺِيُون،

سڀِ سھيليُون سِڪَ کي، چُنجهُون ۽ چوٺِيُون،

ٻانڀڻِ! ٿِيُ ٻُوٽِيُون، تہ ڪُتا کِينِئي ڪيچَ جا.“

ھن بیت جي آخري سِٽ ڇا تہ ڪمال جي آھي! جدوجھد ۾ پاڻ کي پَڻي ڪرڻو آھي۔  جدوجھد ناھي، ڄڻ پاڻ کي ڪُھي، ماس  ڪوري، رستي جي گوشت خور جانورن کي کارائڻو آھي۔ پڙھڻ سان ئي منھنجو ھانءُ ڪَچو ٿي وڃي ٿو۔ سوال ٿو اڀري تہ ایڏي وڏي قرباني!؟ جواب ٿو اچي تہ ايڏي وڏي قربابيءَ لاء پاڻ کي تيار رکڻ ئي سڀ ڪجهہ حاصل ڪرڻ آھي۔ ھھڙي قرباني ڏيڻ واري انسان کي شڪست ڪير بہ نہ ٿو ڏئي سگهي۔ ھي بيت کوٽين ۽ لوٺين جي فرق کي سمجهائڻ لاء لکيو ويو آھي۔ کوٽيون/fake lovers ۽ لوٺيون/سچ پچ ۾ لٽجي ويل/سچيون/ true lovers جو تضاد سمجهائڻ لاءِ ھي بيت رھنما اصول آھي۔ کوٽيون جابلو پنڌ ۾ ٿڪجي پون ٿيون ۽ سچيون وري جبل کي جبل ئي نہ ٿيون سمجهن۔ جبل جي سختي انھن لاء پَٽ وانگر ڪونئري ٿي وڃي ٿي۔ ڪوڙيون سھيليون، ڪوتاھ نظر ۽ دل جون سوڙھيون آھن۔ ان ڪري مونکي پاڻ کي سچو ثابت ڪرڻ لاءِ ڀلي ٻوٽيون ٿيڻو پيو تہ بہ ٿينديس۔ ڀلي مونکي ڪيچ جا ڪتا کائن۔

ڪتن جو جيئن ئي ذڪر آيو تہ وري لطيف سائين ڪتن سان واڳيل عادتن جو ذڪر بہ ڪيو آھي۔ ڪتن جي باري ۾ بيان ڪندي لطيف سائين چڱا خاصا بیت لکیا آھن پر ھتي وڌيڪ نہ تہ مڙوئي ٻہ بیت لکڻ ضروري ٿو سمجهان۔

“نہ ڪي اسين چوھڙا، نہ ڪي اسين چورَ۔

ھاگاما ۽ ھورَ، ڪتا! ڪريين ڪن تي؟”

چورن تي تہ ڪتا ڀؤنڪندا ئي آھن پر چھڙن تي ڇو ٿا ڀؤنڪن؟ ڪا خبر ئي ناھي۔ چھڙو sweeper کي چئبو آھي؟ ۽ جيڪڏھن چھڙا نہ ھجن تہ سڄي دنيا ھڪ وڏو گند جو ڍير ٿي وڃي۔ انڪري چھڙو بہ ھڪ پورھيو آھي ۽ ڪنھن بہ پورھئي کي ڪمتر نہ سمجهڻ کپي۔ سمورا پورھيا عزتدار پورھيا آھن۔ چھڙو ۽ چور جيڪي ڪپڙا پائي ٿو يا حليو ڪري ٿو، ممڪن آ اھو ھڪجھڙو ھجي ان ڪري ڪتا ٻنھي کي ساڳيو سمجهي مٿن ڀؤنڪن ٿا۔ پر اصل ۾ ھي بيت لطيف سائين جو مزاحمتي خيال آھي۔ جنھن ۾ دشمنن سان مخاطب آھي۔  تہ اسان تي ڇو ٿا ڀؤنڪو اسين نہ ڪي چھڙا آھيون نہ ئي وري چور آھيون۔ جڏھن بہ مزاحمتي ادب لکيو ويندو ھي بيت ان جي سر ورق تي لکيل ھوندو۔

لطيف سائين جي سر مارئيءَ مان ھڪ ٻيو مزاحمتي بيت بہ یاد اچي ويو۔

“ھي منھن ڏيئي ٻن، تون وھ کائي نہ مرین؟

تان جي ملير ڄائيون، تو سين سڱ نہ ڪن۔

تون ڪيئن منجهان تن، پاڻ سڏائين مارئي!”

موٽي اچون ٿا معذوريء ڏانھن۔

مٿئين بيت جي جواب ۾ ھڪ بيت لکيل آھي تہ

”ڪتو چي” قريبَ جا آھيو ساڌَ سَھي،

پھرين باتَ بَھي، پُڇون پوءِ پانڌيءَ کي”

ڪتو جواب ڏي ٿو تہ اوھین برابر چور ناھیو، ساڌ ئي آھيو پر ڪتن جي فطرت ۾ شامل آھي تہ ھو ھر نئين ايندڙ پانڌيءَ تي ڀؤنڪندا آھن۔ پھريان پڪ ڪندا آھن تہ چور آھي يا ساڌ؟ پنھنجو آھي يا پرائو۔ پوءِ ئي اچڻ ڏيندا آھن۔ منھنجو خيال آھي تہ ڪتن جي ھيءَ وصف سمجهائڻ لاء ئي چورن ۽ چھڙن وارو بيت لکيو ويو آھي۔ ڪتا انسان سان وفادار آھن، چوڪيداري ڪندا آھن۔ ھاڻي تہ وڏن ھوٽلن، ايئرپورٽن ۽ ٻين جاين تي ڪتن کان سيڪيورٽي ڪليئرنس جا ڪم ورتا ٿا وڃن۔ کين watchdog چيو وڃي ٿو۔ ھي ايندڙ ويندڙ تي ڪڙي نظر رکندا آھن، خطري کان آگاھ ڪندا آھن۔ ۽ باڊي گارڊ جو ڪم بہ ڪندا آھن۔ ڪتو، بگهڙ جي نسل سان واسطو رکي ٿو۔ لومڙي ۽ گدڙ بہ سندس ویجها مائٽ آھن۔ پر ھنن جي پاڻ ۾ پوندي صفا ناھي۔ ڪتو ھڪ گهرو جانور آھي۔ گوشت خور carnivores آھي۔ ڪتِي پنھنجي ٻچن کي کير پيئاريندي آھي۔ ان ڪري mammal آھي۔

آڳاٽي دؤر ۾ ڪتو انسان سان وڙھيو آھي ۽ پوء انسان ھن لاءِ شڪار مان ڪجهہ حصو پتي جڏھن مقرر ڪيو، تڏھن ساڻس گڏ رھڻ لڳو۔ باھ جي اماڙيءَ بہ کیس تابع ڪيو۔

“ڪھين، تہ آپُ ڪُھہ ڏَسِ مَ چُوهَڙِيان،

سَندا آهيڙِيان، آن نہ سَھَندِي هَٿَڙا،”

چوھڙن جو بيان شايد ھن بيت جي مقصد کي سمجهائڻ لاء چيو ويو آھي۔ سسئي ٿي چوي تہ اي پنھون! جيڪڏھن توکي ڪھڻو ھجي تہ پاڻ پنھنجي ھٿڙن سان ڪھجانءِ۔ آئون شڪارين ۽ چھڙن جي ھٿن سان ڪسڻ بہ ڪين قبولينديس۔ مطلب آھي تہ مونکي مئي يا جيئري ڪنھن بہ ڌارئي ماڻھوءَ جو ھٿ نہ ڇُھي۔

موٽي اچون ٿا پنھنجي اصل موضوع معذوريءَ طرف۔ جتي سسئي جابلو سفر دوران بي جان ۽ جاندارن سان گفتگو ٿي ڪري۔

“وڌو ڪيم وٹاھ، اوچا ڏونگر مَ ٿئو۔

ٽمو مَ نيڻاھ، تہ پیر نھاریان پنھونءَ جو”

مونکي حيرت ٿيندي آھي جڏھن ڪو انسان ڪنھن اھڙي جاندار يا بي جان شيءِ سان ڳالھائيندو آھي، جنھنجي فطرت ۾ ٻڌڻ ۽ ڳالھائڻ آھي ئي نہ۔ ٻڌڻ ۽ ڳالھائڻ جي صلاحيت انسان کان سواء ممڪن آھي ڪجهہ ٻين جيوَن وٽ ھجي بہ سھي ۽ ھو پاڻ ۾ ھڪ ٻئي سان ڳالھائيندا بہ ھجن، پر انسان انھن صلاحیتن ۾ سڀني کان اتم آھي۔ جانور ڪجهہ آواز ڪڍندا آھن ۽ انھن آوازن ۾ خوشي، غم، تڪليف، بک ۽ اڃ وغيره جو اظھار بہ ڪندا ھجن جيئن طوطو، ڊالفين ۽ ھاٿي وغيره پر ڳالھائڻ ۽ اھو بہ ھزارین ٻولين ۾ ڳالھائڻ جو اعزاز صرف انسان وٽ آھي۔ انسان اھي سڀ لفظ سمجهي ٿو ۽ ردعمل ڪري ٿو۔ لطيف سائين ھن بيت ۾ سسئيء جي وڻن ۽ جبلن سان گفتگو ڪرائي ٿو۔ مولانا رومي جي مثنويء ۾ لکيل آھي تہ

“جملہؑ ذرات عالم در نہان۔

با تو می گویند روزانٖ شبان۔

ما سمیعیم بصیریم و خوشیم،

باشما نامحرمان ماخامشيم”

ڪائنات جو ذرو ذرو توھان سان ڏينھن رات ڳالھائڻ جي ڪندو آھي۔ ھو ٻڌندو بہ آھي، ڏسندو بہ آھي ۽ خوش بہ ٿيندو آھي۔ پر بي وڙي، بي حس يا اڻ واقف ماڻھوءَ جي آڏو خاموش ٿي ويندو آھي۔

سسئيءَ جي جبل ۾ رھڻ دوران، وڻ ڪيترو وڌيا ھوندا؟ ڪو انچ يا اڌ انچ کڻي مڃون ٿا تہ وڌيا ھوندا. جبل اڪثر ڀرندا ويندا آھن۔ ھلو مڃون ٿا تہ ڪو جبل، ملي ميٽر متان کڻي وڌيو بہ ھجي، ڪجهہ جبل روزبروز  وڌندا رھن ٿا توڻي جو سندن واڌ ويجهہ اڻ لکي آھي۔ جونءَ پير وڌندا ھوندا۔ جبل پنھنجي tectonic activity جي ڪري وڌن ٿا۔ زير زمين جابلو پليٽون ھڪ ٻئي سان ٽڪرائجي ھڪ ٻئي کي ڌڪينديون آھن۔ ان سان زمين مٿي ٿيندي آھي ۽ جبل اوچا ٿيندا آھن۔ مونکي حيرت آھي تہ سنڌ جي ھن فڪري امام، شاھ لطيف کي ٽي صديون اڳ بہ ھن Geology ۽ Orology جي علم جي ڄاڻ ھئي۔ جبل ڇا وڌيا ھوندا؟ پر سسئيءَ کي ايترو وڌڻ بہ گوارا ناھي۔ ڇو تہ وڻ ۽ جبل سندس رستي ۾ حائل ٿين ٿا، ان سان پرينءَ جو پيرو کڻڻ ۽ پرينءَ ڀر نھارڻ ۾ ڏکيائي ٿي ٿئي۔ منھنجي سمجھ کان تہ اھو ٻاھر آھي۔ پر شايد لطيف سائين، ان گفتگوءَ ۾ ڪيل ڳالهہ ذريعي اھو سمجهائڻ جي ڪوشش ٿو ڪري تہ ھی بیان مون پیر نھارڻ جي اھميت کي اجاگر ڪرڻ لاء ڪيو آھي۔ ان پير نھارڻ واري عمل سان سسئيءَ جي ڪيڏي نہ جذباتي وابستگي آھي۔ جو اکين مان جيڪي ڳوڙھا ٿا ڳڙنس، اھي بہ ھن جي پير نھارڻ واري عمل ۾ ساڻس تعاون نہ ٿا ڪن۔ ڳوڙھن جي ڪري ڏسڻ ۾ تڪليف ٿئي ٿي۔ شيون، منظر ۽ لقاءَ چٽا نظر نہ ٿا اچن۔ سڀ ڌنڌلا ٿي ٿا وڃن۔ ان ڪري وڻن جو وڌڻ، جبلن جو اوچو ٿيڻ ۽ اکين جو ٽمڻ، ھي سڀ عمل يا تہ رنڊڪ وجهن ٿا يا رستي جي چٽائيءَ جو تعين ڪرڻ ۾ حائل ٿين ٿا۔

جابلو وڻن ۾ ڪنڊا بہ ٿيندا آھن۔ جڏھن وڌندا تہ جابلو لڪن کي ڍڪي ڇڏيندا ۽ پوءِ راھگير کي انھن ڪنڊن تان ئي گذرڻو پوندو۔

“ڪنڊا مون پيرن ۾ توڻي لَک لڳن۔

آڱر آڱوٺي نہ مِڙي، ڇِپون پير ڇنن۔

ويندي ڏانھن پرين، جتي جات نہ پائيان”

 ڇا تہ عھد آھي۔ ڀلي ڪيتريون بہ رنڊڪون ھجن، پر منزل نظر ۾ ئي ھجي ۽ پنڌ ڪرڻ نہ ڇڏجي۔ ڇپون پيرن کي چيري ڇڏن ٿيون۔ ۽ چيريل پير جي آڱر کي اگر آڱوٺي سان ملائبو تہ سور وڌيڪ ٿيندو ان ڪري آڱر، آڱوٺي سان نہ ٿي ملي۔

آئون ھن بيت جي وڌيڪ سمجهاڻي پيش ڪري، اجايو ھن بيت جو مزو ڇو خراب ڪيان؟ دل چوي ٿي تہ ھن بیت جو مزو ھرڪو پنھنجي شعوري حيثيت مطابق پاڻ ئي محسوس ڪري۔

“اوچو اتاھون گهَڻو، جيئڻ کي جبلُ۔

مرڻ مون سين ھلُ، تہ پُٺيءَ تو پنڌُ ڪيان”

جيڪي جيئڻ چاھن ٿا يا کڻي چئجي تہ جن کي ساھ مٺو آھي تن لاء جبل اوچو ۽ اڙانگوآھي۔ مطلب آھي تہ بھاني بازن ۽ مِنھن ڪندڙن لاء بھانا کوڙ۔ پر جيڪي مرڻ چاھن ٿا يا سر تان آھ کنيون ٿا ھلن، تن جي لاءِ جبل ميداني علائقو آھي۔ ان ڪري جيئڻ سان سڀ رشتا ختم ڪري، حياتيءَ سان سڀ لڳ لاڳاپا ٽوڙي، ٻيون سڀ اجايون اميدون ۽ آسرا پلي، ھڪ آسرو ڪري، موت تي سواري ڪبي تہ منزل آسان ٿي پوندي۔

ھيٺيون بيت وري مٿئين بيت جي توسيع آھي۔ اي زندگي! تنھنجا گهڻا ئي تعلق آھن۔ رشتا ناتا، لڳ لاڳاپا، سڱ سياڪا آھن۔ ان ڪري منھنجو ۽ تنھنجو جوڙ ٺھي ئي نہ ٿو۔ اي موت! اچ تہ توسان ھمرڪاب ٿيان ۽ پاڻ گڏجي منزل ماڻيون۔

“تو سنگ ساھَ کڻڻ سين، جِئَڻَ! گوشي جاءُ۔

مرڻ! مون سين آءُ، تہ پُٺيءَ تو پنڌُ ڪيان”

موت سان عاشق ايئن پيار ڪندو آھي، جيئن مالدار پئسي سان۔ ھن بيت ۾ سسئي زندگي ۽ موت ٻنھي سان واري واري سان مخاطب آھي۔ زندگي/جيئڻ کي مخاطب ٿيندي چوي ٿي تہ توسان رشتو ساھ کڻن تائين آھي۔ ساھ نڪتو معني رشتو ختم۔ اي زندگي! ھاڻي تون منھنجي پچر ڇڏي وڃ۔ ۽ ٻئي طرف موت کي سڏ ٿي ڪري تہ اي موت! ھلي آءُ تہ تنھنجي پٺيءَ/ ڪڍ لڳي پنڌ ڪيان۔ 

“هَٿين، پيرين، مُونڙِئين، ڪَھجِ ڀَر ڪَپارَ،

مَتان ڇوري! ڇَڏِئين، پِرِيتَڻي پَچارَ،

توکي سنَدَ سَسُئي!، سَندي لَنئو لَغارَ،

جي هُوِنئي هوتَ هَزار، تہ بہ پاڙج ڪو مَ پُنھونءَ سين.”

هٿن، پيرن ۽ گوڏن سان ھلڻ تہ سمجهہ ۾ کڻي اچي ٿو۔ پر ھي ڪپار/مٿي ڀر ڪيئن ھلبو؟

غالب جو ھڪڙو شعر آھي تہ

”گو ہاتھ میں جنبش نہیں، آنکھوں میں تو دم ہے۔

رہنے دو ابھی ساغر و مینا مرے آگے“

ھٿن ۽ پيرن جي مرڻ سان دماغ نہ ٿو مري۔ ذھني موت بعد ۾ ٿيندو آھي۔ ڪجهہ موقعن تي اھو عرصو سيڪنڊن جو ٿيندو آھي تہ وري ڪجهہ عرصو سالن جو۔ ان وچ ۾ غنودگي کان وٺي بيھوشيءَ تائين جي حالت مان انسان گذرندو آھي۔ جنھنکي سڪرات چون ٿا۔ اڄڪلھ اھڙن مريضن کي ventilators تي رکيو ويندو آھي۔ ان ڪري جيستائين مڪمل موت نہ ٿو ٿئي، تيستائين ھلڻو ئي آھي۔ ڪو آرام ناھي، ڪا ساھي پٽڻي ناھي ۽ ڪو بھانو ناھي۔ ۽ ٻيو تہ ڪنھن کي پنھونءَ جي برابر ئي نہ سمجهجانءِ۔

“ٿڌيءَ ٿَڪي نہ وِهي، تَتيءَ ڪَري تاڻَ،

وڌائين وَڻِڪارِ ۾، سَسُئيءَ پاڻُ سُڪاڻُ،

پڇي پَھَ پَکِيُنِ کي، پيئي منڌ پَرِياڻَ،

ڏِنس پَرچي پاڻَ، اَچي آرياڻي وَري.“

انسان جي فطرت ۾ شامل آھي تہ جڏھن ھو ٿڪجي پوندو آھي تہ ٿوري دير لاء ساھي پٽيندو آھي۔ پر جي رستي ۾ ڪو وڻن جو جهڳٽو نظر اچي ويو، اونھاري ۾ ڪو ڇانورو پلئہ پيو تہ انسان ٿڪ ڀڃڻ لاءِ، اصل لَڏو لاھي ويھي رھندو۔ ھونء بہ وڻ جي اھميت گرميءَ ۾ وڌي ويندي آھي۔ جاپاني چوڻي آھي تہ جڏھن گرمي ھلي ويندي آھي تہ ڇانوَ ڏيندڙ وڻ کي ھرڪو وساري ڇڏيندو آھي۔ پر ھيءَ ڇوڪري ٿڪل ھجڻ جي باوجود بہ ٿڌيءَ جاءِ تي نہ ٿي ويھي۔ ۽ گرميءَ ڏانھن ڇڪبي ٿي وڃي، ڇو تہ کيس خبر آھي تہ منزل گرميءَ ۾ ھلڻ سان ئي ملندَي۔ توٹي جو لُڪن/گرم جهولن کيس لوساٽي بہ ڇڏيو آھي تہ بہ ڪا پرواھ نہ ٿي ڪري۔ پنھونءَ جا پنڌ ۽ پيچرا پکين کان بہ پڇي ٿي ۽ سندس ان سچائيءَ جي ڪري ئي پنھون موٽي ساڻس ملڻ آيو۔

ٻيو ھڪ بيت جيڪو اڪثر ماڻھن کي برزبان ياد آھي

“تتيءَ ٿڌيءَ ڪاھِ، ڪانھي ويل ويھڻ جي۔

متان ٿيئي اونداھِ، پيرُ نہ لھین، پرينءَ جو۔”

جن ماڻھن موسم جو خيال ڪيو ۽ پاڻ کي موسم جو تابع بڻايو سي منزل تي نہ پھتا۔ پر جن منزل کي نظر ۾ رکيو، ھر موسم انھن جي تابع ٿي وئي۔

“ماڙهُو ڏيئي مِھڻا، مُون کي ڪندا ڪوھ؟،

جنھن ڇوريءَ ۾ ڇوھ، سا پِٿُون ٿِيندي پيرَ تي۔“

جن کي عشق جو جُنون ۽ جولان آھي، اھي دنيا جي مھڻن تي ڪن نہ ڌرينديون آھن۔

“ڪيائين ڪيچِيُنِ لئہ، جُسو جلاوَتَ،

ڇڏي پيٺي ڇَپرين، هاري سڀِ حُجَتَ،

هُئي نماڻي نِسَتَ، پَنڌ وِڌائين پاڻَ تي.“

سسئيءَ ڪيچين ڪاڻ پنهنجو سرير ڪباب ڪيو. هوءَ نڌر سڀ خيال ۽ دليل ترڪ ڪري، جبلن ۾ ڪاهي پيئي. هوءَ هئي نماڻي ۽ نٻل، تہ بہ پاڻ تي ڏکيو سفر برسر ڪيائين.

ھي آھي اھو بيت جنھنجي ڪري ھن سر تي معذوري نالو پيو آھي۔ نِسَتَ يعني ڪمزور ھجڻ جي باوجود بہ ڏکيو سفر چونڊڻ ۽ ان سفر ۾ ھر رنڊڪ کي ٽوڙڻ، تڪليفن مان پار پوڻ، خوف کي شڪست ڏيڻ، ھي آھي سر معذوريءَ جو اصل مغز۔ جنھنجي آڙ ۾ لطيف سائين پنھنجو فلسفو پيش ڪيو آھي۔

“فردا مَنڌُ ڦِٽي ڪئي. نَقَدُ کنيو نارِ،

هِيَ جا واڳَ وِلَھيءَ جي، ويرمَ ڏي مَ وارِ،

جانڪي مُٺيءَ مارِ، جانڪي ميڙِ مُٺيءَ کي.”

هيءَ عورت ”سڀاڻ“ جي واعدي تي نہ ٿي ڀاڙي۔ معنا “اوڌر” تي ڀروسو نہ ٿي ڪري۔ ۽ “اڄ”، حال، ھاڻي، ھينئر، ھتي، حاضر وقت معنا “روڪڙ” ۾ ڪيل حاصلات کي ئي سڀ ڪجهہ سمجهي ٿي۔ هيءَ جا هن مسڪين جي واڳ جيڪا  تنهنجي هٿ ۾ آهي، تنهن کي ديرِ ڏانھن نہ وراءِ. اجايو انتظار نہ ڪراء۔ يا هن مُٺيءَ کي مار يا پاڻ سان ملاءِ. صرف ٻہ اختيار آھن۔ ڪو بہ ھڪ چونڊيو واري ڳالهہ ڪيل آھي۔ ھتي ڪيڏي نہ تُزُ ڳالهہ ڪيل آھي؟ اھڙي ڳالهہ جنھن ۾ اگر، مگر، چونڪہ، چنانچہ نہ ھجي، بس سڌي ڳالهہ۔

“ڏکيءَ سَندِيُون ڏُونگَرين، پَسو! پِٽُون پُونِ،

مُئي پُڄاڻا مُنڌَ کي، روجَهہ رُڃنِ ۾ رُونِ،

ڀُوڻا ايھين چُونِ، ته ”مُئيءَ اسانکي مارِيو!“.

سسئي مري وئي ۽ سڄو جابلو علائقو سوڳوار ٿي ويو۔ روجهہ ھڪڙو جابلو جانور آھي ۽ ان بہ روئڻ شروع ڪيو آھي۔ سڀ گڏجي چون ٿا تہ ھيءَ ڇوڪري صرف پاڻ اڪيلي نہ مئي آھي۔ ھن جي درديلي موت تہ اسان کي بہ ماريو آھي۔ روجهہ کی نیل گائے/ Nilgai یا جھنگلي ڳئون بہ چون ٿا۔ ڳئون ھونءَ بہ انسان دوست، پالتو ۽ کير ڏيندڙ جانور آھي۔ ماءُ جي کير جو تہ ڪو نعم البدل ئي دنيا ۾ موجود ناھي پر جنھنجي ماءُ مري ويندي آھي ان کي ڳئونءَ جو کير پيئاري پالي تاتي وڏو ڪندا آھن۔ ڳائو مکڻ دنيا ۾ ٻئي سموري مکڻ کان بھتر آھي۔ ان ڪري جهنگلي ڳئون بہ ايئن ئي سسئيء جي مرتئي تي روئي ٿي ڄڻ سندس نئون ڄاول ڦر مري ويو ھجيس۔

جيئن انسان جانورن سان پيار ڪندو آھي تيئن ئي جانور بہ انسان سان پیار ڪندا آھن۔ جابلو علائقي ۾ جهنگلي ٻڪري ibex، جهنگلي رڍ، چيتو، بگهڙ، چراخ ۽ ٻيا ڪيترائي جانور، نانگ، بلائون ۽ پکي رھن ٿا

“ڏُکيءَ سَندِيُون ڏونگَرين، اوڇِنگارُون اَچنِ،

هَڻي سانگِ سَسُئيءَ کي، ڪِلو ڪَيو ڪيچِينِ،

جي هَٿان هوتَ مَرَنِ، هوتُ تِنين جي هَنجَ ۾.”

ساڳئي ئي مٿئين مضمون جو تسلسل آھي۔ ڏونگرن مان بہ اوڇنگارون پيئون اچن. ڪيچين سسئيءَ سان ڪو ڳجهو جهيڙو ڪيو آھي، لڳي ٿو ھن ڇوڪريءَ ڏانھن سندن ڪو پراڻو پلاند يا ڪو پاءُ پاٹيءَ جو رھيل ھيو۔ ان ڪري اھڙي ڪٽاري هنئي اٿئونس جو ڳجهہ ڳوھ ۾ ئي مري وئي آھي۔ اھو آھي ڪيچين طرفان نظر انداز ڪرڻ واري تلوار، جنھن کيس ٻہ اڌ ڪري ڇڏيو آھي۔ ڪيچين کي بہ باھیون ھوندیون جو ھن ڇوڪريءَ سندن سڪيلڌي پٽ پنھونءَ کان پراوا ڪپڙا ڌوئاريا ھئا۔ پاڻ کي پرٽ/کٽي ثابت ڪرڻ لاء پنھونءَ لالا محمد کٽيءَ جي گهاٽ تي ڪپڙا ڌوتا ھئا ۽ ٻيو تہ ھن ڇوڪريءَ پنھونءَ کي ڳالھين ئي ڳالھين ۾ ايترو تہ ڦاسايو ھيو جو پنھنجي والدين جي راضپي ۽ مشوري کان سوا ئي ڀنڀور ۾ پرڻو ڪري ڇڏيائين۔ انڪري ھن آري ڄام جي اختيار کي چئلينج ڪيو ھيو، کيس سزا بہ ایڏي ئي وڏي ملڻ کپي۔ انڪري سسئيءَ کي ڪُھڻ ۾ تِر جيترو بہ ترس نہ ڪيائون۔ ڪھڻ مان مراد ور کسڻ ورتي وڃي۔ پر آخري سٽ جو مضمون ئي منفرد آھي۔ جي پرينءَ هٿان فنا ٿيون ٿين، پرين پاڻ ئي تن جي هنج ۾ اچيو پوي ٿو۔ مطلب تہ جن کي هو ڪُھي ٿو، تن کي ئي سندس وصال نصيب ٿئي ٿو۔

“وڍيءَ سي واڍوڙِيا، رَتُ نہ ڏٺو جن،

موتُ قَبوليو تنِ، ڏِٺو جنِ ڏُکيءَ کي.“

وري ٻئي طرف ھن پنھنجي صبر سان الائي ڪيترين شين کي وڍيو آھي۔ اھڙين شين کي سسئيءَ وڍيو، جن ۾ رت ئي نہ ھیو۔ مثالطور وڻ ٽڻ، جبل پھاڙ۔ انھن ويچارن وري پاڻ ئي موت قبوليو، جڏھن ھن ڇوڪريءَ جي اھڙي حالت ڏٺائون تہ سڪتو طاري ٿي وين۔ سسئي جتان گذرندي پئي وئي ان جڳهہ کي رتوويت ڪندي پئي وئي۔

آخري داستان ۾ سسئيءَ کي حسرت آھي تہ جیڪر مرڻ کان پھريان پرينءَ سان گڏجان ھان۔ ڪاش! پنھونءَ سان وصال ٿئي ھا۔ اکين سان جیڪر ھڪ دفعو ٻيھر ڏسانس تہ ھان۔ کيس ڏسي پوءِ ئي جيڪر دم ڏيان ھان۔

چون ٿا تہ جنھن جي طلب ھوندي آھي ۽ مرڻ تائين بہ جیڪڏھن اھو نہ پھتو تہ میت جون اکیون کلیل ئي رھجي وينديون آھن۔ اي پنھل! ڪيترائي سج اڀري لٿا۔ ھاڻي تہ سڪرات ۾ آھيان، عزرائيل اچي مٿان بيٺو آھي، پر سڪ جيئن ھئي تيئن ئي آھي۔ اڄ بہ تون ئي ياد آھين۔

“آئوُن نہ گَڏي پِرِينءَ کي، پويون ٿِيو پَساھ،

سِڪان ٿي سَڪِرات ۾، رويو پُڇان راھ،

شالَ مَ وَڃييمِ ساھ، ڌاران پَسَڻَ پِرِينءَ جي.”

“آئون نہ گڏي پرينء کي” جي پد سان ڪن نسخن ۾ ٽي بيت آھن تہ وري ڪن ۾ ست۔

“آئون نَہ گَڏِي پِرِينءَ کي، تُون ٿو لَهين سِجِ!

آئُون جي ڏيَئيٖن سَنِيها، نيئِي پِرِيان کي ڏِج،

وَڃِي ڪيچِ چَئِج، تہ ويچارِي واٽَ مُئِي!”

کنڀات ۾ رات جو منظر آھي ان ڪري لطيف سائين نياپا چنڊ ذريعي ٿو اماڻي ۽ ھن سر ۾ ڏينھن جو منظر آھي انڪري نياپا سج ذريعي نہ اماٹجن تہ ٻيو ڪنھن جي ھٿان اماڻجن؟

سج نظام شمسيءَ ۾ شامل سمورن سيارن جو مرڪز آھي۔ سڀ سيارا ان جي گرد گهمن ٿا۔ سج لھندو ناھي۔ ھا باقي سج جي ذريعي نياپو موڪلڻ وارو خيال شاندار آھي۔

آئون سمجهان ٿو تہ ھي بيت ھن سر معذوريء جو climax آھي۔ اڳتي سر ايئن چرندو جيئن ڪھاڻيء ۾ anticlimax مئل ڪھاڻيء کي گهليندو آھي۔ “ويچاري واٽ مئي” جي پد لکڻ وقت لطيف سائين جي اکين جا ٿانو بہ ڇلڪي پيا ھوندا۔ منھنجي بہ دل چوي ٿي تہ ٿوري دير اکيون ٻوٽي روح جي پرواز سان اڏري ڀٽ شاھ پھچي لطيف سائين جي پيرانديءَ ويھي ڪي گڏجي ٻہ چار سڏڪا ڀريان، ڪي ھانءُ پٽي پار ڪڍان۔ ۽ چوانس سائين! “حڪم ڌڻيء جو”

ايئن ئي وري “ولاڙيو وڻين چڙھي” جي پد سان بہ ڪجهہ بیت آھن۔ جن جو مطلب آھي تہ سسئي ڊگهن وڻن تي چڙھي پنھونءَ لاء نھاري پئي، ھڪ ٽاريءَ کان ٻئي ٽاريءَ تي ڇلانگ ٿي ڏي جيئن مور يا ڊيل پنھنجن اڏري ويل ٻچڙن لاء بليکم ٿيندا آھن۔ مور جو ٻچڙو ڇھن مھينن تائين ماءُ سان گڏ ھوندو آھي ۽ پوءِ آھستي آھستي جڏھن اڏامڪ ٿيندو آھي تہ ماءُ کي ڇڏي ويندو آھي۔ سندس ماءُ ڳولا ۾ پريشان ٿيندي آھي۔ ھيءَ سسئي بہ ایئن ئي رستا ڳولي پئي، ڪيچ ڪيترو پري آھي؟ ان جا اندازا لڳائي پئي۔ پر کيس صرف رئي، لٽ ۽ ڌنڌ پيو نظر اچي۔ چوڌاري نہ ماٹھو نہ ڪو ماڻھوءَ جو پاڇو۔ ان ڪري پنھنجي ۽ پنھونءَ جي وچ ۾ پيل فاصلي/وڇوڙي جي فڪر اچي کيس ستايو آھي تہ اھو آخر ڪيئن ختم ڪجي؟

“ولاڙِيو وَڻين چَڙهي، رَئي پَسِيو روءِ،

وِچان جو وِچُ پوءِ، سو ڪَنھن پَرِ ڪَھي لاهِيان.”

ھوءَ ولاڙون ڏيندي، وڻن تي چڙهيو ٿي وڃي. ڏسو تہ سھي ايڏي سگهہ منجهس ڪٿان آئي؟ ھڪ نٻل ۽ ڪمزور ڇوڪري ۽ ايڏي سگهہ!  کيس نہ ماءُ ساڻ آهي نہ پيءُ. هوءَ اڌ رات جو اڪيلي سفر ڪندي پيئي وڃي. سندس ساٿي، اهو سندس ئي آواز آهي، جو پرانھين پنڌن تي پڙاڏا پيو ڪري.

”ولاڙِيو وَڻين چَڙهي، پَسو سَگهَہ سَندِياسِ،

آڌيءَ وَڃيو آکُڙيءَ، نَڪو پِيُ نہ ماسِ،

سوئي سو سيڻاسِ، پَري پَڙاڏا ڪَري.”

لطيف سائين معذوري سر کي ھڪ آخري رڙ تي ختم ڪري ٿو۔ رڙ کي ڪڏھن ڪويل جي ڪوڪ سان تشبيھ ٿو ڏي تہ ڪڏھن ڪونج جي ڪرڪڻ سان۔ ڪويل جي ڪوڪ بہ ساز ۽ آواز آھي، ان ڪري راڳ آھي۔ ڪونج جو ڪرلائڻ بہ ساز ۽ آواز آھي، ان ڪري راڳ آھي۔ ۽ آخر ۾ اھا پڪ ٿئي ٿي جڏھن لطيف سائين

“رڃن ۾ رڙ ٿي” کي سارنگيءَ جي ساز سان تمثيل ڏئي ٿو۔ سارنگي تہ پڪ سان ساز آھي۔ ان ڪري ھن سُر کي سارنگيء جي ساز تي ختم ڪرڻ ذريعي اھو ٻڌائي ٿو تہ دنيا ۾ راڳ ۽ ساز جي ڪيڏي نہ اھمیت آھي۔ ھن کي ڪمزور عورت جو آواز نہ سمجهيو وڃي۔ ھيءَ ھڪ عشق جي دانھن آھي۔ رڙ آھي، ڪوڪ آھي، ازلي ۽ ابدي آواز آھي۔ big bang بہ ھڪ آواز ئي ھيو۔ ھڪ اھڙو آواز جنھن مان سڀ آواز تخليق ٿيا آھن۔ بگ بينگ کان پھريان ڪائنات گونگي ھئي۔ بلڪل شانت ۔ ھي ھڪ اھڙو آواز آھي جنھن مان ٻين لکين ڪروڙين آوازن جنم ورتو آھي۔ حضرت دائود عليه السلام جي بربط جھڙو آواز جنھن ۾  زبور جي songs of solemn کي ڳائجي۔ اھڙو آواز جنھن سان اڏامندڙ پکي بہ مري ڪري پون۔ اھڙي سريلي آواز بہ ان آواز مان ئي جنم ورتو آھي۔

دل ٿي چوي تہ آخر ۾ اھي ٽئي بيت لکي ھن سُر کي ختم ڪجي۔ جيڪي اڄ بہ پٻ جبل ۾ گونجي رھيا آھن۔ اھي رڙيون، اھي سڏ، اھي پڙاڏا اڄ بہ پٻ جبل جي پٿرن سان پنھنجو مٿو ٽڪرائيندا ئي رھن ٿا۔ اھي سڏ پاڻ ئي سسئي ٿي ويا آھن۔ سسئي جيڪا سڏن ۽ پڙاڏن جو روپ ڌاري ھميشہ لاء امر ٿي وئي آھي۔ سڀ آواز black holes ۾ ڀلي ھليا وڃن پر سسئي نہ مرندي۔ سمورن عاشقن جي سينن ۾ سندس نالو ادب ۽ احترام اڄ بہ موجود آھي۔ الوداع! سسئي، الوداع! لطيف سائينءَ جي محبوب سورمي! الوداع ٻانڀڻياڻي! الوداع کٽياڻي! الوداع سنڌياڻي! حيرت آھي توکي ٻانڀڻن ۽ ٻروچن پنھنجو نہ ڪيو!

سرجيس تان سورَ، سامايس تان سُک ويا،

اھي ٻئي پورَ، مون نماڻيءَ نصيبُ ٿيا”

اھو بيت جيڪڏھن سسئي جي واتان چيل آھي تہ ايئن ئي آھي۔ پر جي لطيف سائين اھا وارتا ٻڌائيندو تہ ھیئن چوندو۔

”سرجي تان سور، سامائي تان سک ويا،

اھي ٻئي پور، نماڻيء نصيب ٿيا”

فڪر نہ ڪر منھنجي ڀيڻ! لطيف سائينءَ توکي پنھنجو ڪيو آھي۔ توکي دنيا جي ڪنھن بہ ٻئي رشتي جي ضرورت ئي ناھي۔ لطيف سائين جي اھا ئي تہ خوبي آھي جنھنکي سڀ ڇڏي ويندا آھن، انھن کي سيني سان لائيندو آھي۔ انھن جي مٿي تي ھٿ رکندو آھي۔

اچو تہ اھي ٽئي بيت پڙھي ھن سر کي ختم ڪيون

“رڃُنِ ۾ رَڙِ ٿِي، ڪَرِ ڪوَوَلَ جِي ڪوڪَ،

وَلَوَلو ۽ وُوڪ، اِيَ تان آھ عِشقَ جي.”

“رڃنِ ۾ رَڙِ ٿِي، ڪَرَ ڪَرِڪِي ڪُونجَ،

نَعرو مَنجِهہ نِڪُونجَ، اِيَ تان آھ عِشقَ جي.”

“رڃنِ ۾ رَڙِ ٿي، ڪَرَ سارنگي سازُ،

اِيُ عِشقَ جو آوازُ، ماڙهو رَکَنِ مُنڌَ تي.”

عشق، جيڪو سمورن جذبن تي غالب آھي۔ جيڪو ڪائنات جو محور آھي۔ اصل ۾ ٻڌائڻو اھو آھي تہ سسئيءَ کي صرف عام مُنڌ يا عورت نہ سمجهيو وڃي، ھي سراپا عشق آھي۔

ھن کي لطيف سائين جھڙي پارس ڇھي سون ڪري ڇڏيو آھي۔

ڪلياڻ آڏواڻيءَ جي ترتيب ڏنل رسالي ۾ ست داستان ٥٥ بيت ۽ ٢ وايون آھن۔

جڏھن تہ غلام محمد شاھواڻي جي ترتيب ڏنل رسالي ۾ ١٠٦ بيت ۽ ٧ وايون آھن۔

سرمعذوري جي ھڪڙي وائي ھيٺ رکجي ٿي۔

وائي

اَچي لالَڻ! لَٽِ،

مُئيءَ جو لوڙھ لَڪَنِ ۾.

هوتُ کَٿُوريءَ هيرئُون،

مُون ۾ صابُڻَ ڇَٽ،

آرِياڻي اَچي ڪري،

ڪا گَهڙي مُون وَٽِ جَٽِ،

کَٿُوري کَشبُوءِ سين،

هارِيائُون هَٽِ هَٽِ،

دَرِدُ مُنهنجي دِلِ جو،

ڪامِل! اَچي ڪَٽِ،

اَدِيُون! عَبدُاللَطيفُ چي،

سِر تائين آهي سَٽِ.

______________

ڊاڪٽر خادم منگي انجمن ترقي پسند مصنفين سنڌ جو سيڪريٽري آهي ء سکر ۾ رھي ٿو