سنڌ يونيورسٽي: لائبريري سائنس ۾ ايم فل ۽ پي ايڇ ڊي پروگرام ڪجهه سالن کان معطل
صرف بي ايس پروگرام تسلسل سان جاري آهي. يونيورسٽي انتظاميا ۽ علمي حلقن کي اميد آهي ته اهي پروگرام جلد ئي ٻيهر شروع ڪيا ويندا، جنهن سان سنڌ ۾ ڪتبخانن جي ارتقا تحقيق، اسڪالرشپ ۽ انساني وسيلن جي ترقي سان اڳتي وڌندي.
پروفيسر ڊاڪٽر نثار احمد صبحپوٽو
سنڌ ۾ ڪتبخانن جي ارتقا هزارين سال پراڻو علمي سفر آهي، جنھن ۾ علم جي تحفظ، ترتيب ۽ پکيڙڻ لاءِ مختلف دورن ۾ ڪوششون ڪيون ويون. سنڌ، دنيا جي قديم تهذيبن مان هڪ آهي، جتي علم ۽ لکڻ جو شوق هزارين سال اڳ موجود هو. موئن جو دڙو ۽ هڙپا جي ماڳن مان هٿ ايندڙ مهرون ۽ علامتي تحريرون اهو ڏيکارين ٿيون ته سنڌين علم کي صرف محفوظ نه ڪيو، پر ان کي سماجي يادداشت جو اهم حصو بڻايو. تصور ڪريو ته هزارين سال اڳ هتي جي بازارن ۽ گهرن ۾ نوجوان لکڻيون سکندا، عالم پنهنجي شاگردن کي پڙهائيندا ھئا ۽ مذهبي يا تجارتي معلومات کي محفوظ ڪرڻ لاءِ مٽيءَ جون تختيون استعمال ڪيون وينديون هيون. اهي ابتدائي آرڪائيوز ۽ علمي ذخيرا، سنڌ ۾ ڪتبخانن جي ارتقا جو پهريون مرحلو هو، جيڪي بعد ۾ جديد لائبريرين ۽ آرڪائيوز جو بنياد بڻيا.
ٻُڌ مت ۽ اسلامي دور کان اڳ سنڌ ۾ قائم تعليمي مرڪزن ۽ خانقاهن سنڌ ۾ ڪتبخانن جي ارتقا جو اهم حصو بڻجي، علمي مواد جي حفاظت ۽ ڦھلائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. انهن مرڪزن ۾ مذهبي متن، فلسفيانه سوچ ۽ تدريسي مواد محفوظ ڪيو ويندو هو. اهي ادارا علم سان گڏ مواد جي نقل، تحفظ ۽ پکيڙڻ جا مرڪز پڻ هئا. اسلامي دور ۾ سنڌ ۾ ڪتبخانن جي ارتقا وڌيڪ نمايان ٿي. مسجدن، مدرسن ۽ خانقاهن سان گڏ مخطوطاتي ڪتاب گهر قائم ٿيا، جتي قرآن، حديث، فقهه، تاريخ، فلسفو، طب ۽ ٻين علمن جا نسخا محفوظ ڪيا ويا. ٺٽو، منصوره ۽ سيهوڻ جهڙا شهر علمي مرڪز طور مشهور ٿيا. انهي دور ۾ سنڌ ۾ڪتبخانا صرف ذخيري جا مرڪز نه ھئا، پر تحقيق، تعليم ۽ علم جي اشاعت جا فعال مرڪز بڻيا، جيڪي جديد ريسرچ لائبريرين جي تصور سان هم آهنگ آهن.
برطانوي دور ۾ سنڌ ۾ ڪتبخانن جي ارتقا کي ادارن جي سطح تي وڌايو ويو. پبلڪ، اڪيڊمڪ ۽ ريفرنس لائبريريون قائم ٿيون ۽ لائبريري سائنس جا بنيادي اصول جهڙوڪ درجه بندي، ڪيٽلاگنگ، داخلا ۽ قاعدا متعارف ڪرايا ويا. فريئر هال لائبريري ڪراچي، سنڌ مدرستہ الاسلام ۽ ڊي جي سائنس ڪاليج جون لائبريريون انهي دور جون اهم يادگارون آهن، جن سنڌ ۾ جديد لائبريري ڪلچر جو بنياد رکيو.
پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ ۾ لائبريرين جي ارتقا تعليمي نظام سان گڏ وسعت ورتي. ڪراچي ۽ سنڌ يونيورسٽيون ڪتبخانن جي ارتقا ۾ اهم ڪردار ادا ڪري رهيون آهن. ڪراچي يونيورسٽيءَ جو شعبو لائبريري اينڊ انفارميشن سائنس ملڪ جي پراڻن ۽ معتبر شعبن ۾ شمار ٿئي ٿو، جتي بي ايس (چار سال)، ايم فل ۽ پي ايڇ ڊي سطح تائين تعليم ڏني وڃي ٿي. هتي نصاب کي ڪلاسيڪي لائبريري سائنس سان گڏ ڊجيٽل لائبريريون، انفارميشن رٽريول، ڊيٽابيس مينيجمينٽ، ريسرچ ميٿڊالاجي ۽ ناليج مينيجمينٽ جهڙن جديد موضوعن سان هم آهنگ ڪيو ويو آهي.
سنڌ يونيورسٽي ڄامشورو جو شعبو پڻ سنڌ ۾ لائبريرين جي ارتقا کي فروغ ڏيڻ لاءِ اهم مرڪز آهي. هتي بي ايس پروگرام تسلسل سان جاري آهي، جڏهن ته ايم فل ۽ پي ايڇ ڊي پروگرام ڪجهه سالن کان عارضي طور معطل آهن. پر يونيورسٽي انتظاميا ۽ علمي حلقن ۾ اميد آهي ته اهي پروگرام جلد ئي ٻيهر شروع ڪيا ويندا، جنهن سان سنڌ ۾ ڪتبخانن جي ارتقا تحقيق، اسڪالرشپ ۽ انساني وسيلن جي ترقي سان اڳتي وڌندي.
ڪراچي ۽ سنڌ يونيورسٽين جي شعبن جي تربيت ۽ سرگرمين جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ مختلف قسم جون لائبريريون قائم ٿيون: اسڪول لائبريريون، ڪاليج لائبريريون، يونيورسٽي لائبريريون ۽ پبلڪ لائبريريون. انهن سڀني سان گڏ، لائبريرين جي ارتقا شاگردن ۾ علم جي شعور ۽ مطالعي جي رجحان کي مضبوط ڪيو. هاڻي لائبريري اينڊ انفارميشن سائنس ڪاليج سطح تي اختياري مضمون طور پڙهايو وڃي ٿو، جنهن سان شاگردن ۾ ڪتاب، مطالعي ۽ تحقيق جو شعور پيدا ٿئي ٿو.
اڪيھين صدي ۾ سنڌ اندر ڪتبخانن جي ارتقا ڊجيٽل دور ۾ داخل ٿي چڪي آهي. آٽوميشن سسٽمز، آن لائن ڪيٽلاگز، اي بڪس، اي جرنلز ۽ ڊجيٽل ڊيٽابيسز علم تائين رسائي کي عالمي سطح سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. جامعہ ڪراچي ۽ جامعہ سنڌ جا شعبا نه صرف جديد ٽيڪنالاجي سان شاگردن کي واقف ڪرائي رهيا آهن، پر تحقيق، پاليسي سازي ۽ پيشه ورانه تربيت جي ذريعي سنڌ ۾ ڪتبخانن جي ارتقا کي مضبوط ڪري رهيا آهن.
آخر ۾ چئي سگهجي ٿو ته سنڌ ۾ ڪتبخانن جي ارتقا قديم تهذيب کان وٺي ڊجيٽل انفارميشن سوسائٽي تائين هڪ مسلسل ۽ بامعني سفر آهي. جامعہ ڪراچي ۽ جامعہ سنڌ جهڙا ادارا نه صرف پيشه ور لائبريرين تيار ڪري رهيا آهن، پر سنڌ کي علم تي مبني سماج بڻائڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري رهيا آهن. ايم فل ۽ پي ايڇ ڊي پروگرامز جي بحالي ۽ ڪاليج سطح تي مضمون جي شموليت پڻ سنڌ ۾ لائبريرين جي ارتقا کي وڌيڪ مستحڪم ۽ پائيدار بڻائي رهي آهي.
________________
پروفيسر ڊاڪٽر نثار احمد صبحپوٽو سنڌ يونيورسٽي ڄامشوري جي لائبريري ۽ انفارميشن سائنس شعبي جو چيئرمن آھي
