جنگ رياست کي جنم ڏنو ۽ رياست جنگ کي: رياست جو مقصد عوامي ڀلائي ناھي   

جديد رياست جو جنم ڪنهن عوامي چوڪ يا گهٽيءَ ۾ نه ٿيو هو؛ ان کي جنگ جي ميدان ۾ تيار ڪيو ويو هو. اهو سمجهڻ لاءِ ته ادارا ڇو اڪثر بي حِس يا پنهنجي مفادن تائين محدود نظر اچن ٿا، اسان کي هڪ تلخ حقيقت کي قبول ڪرڻو پوندو: جديد رياستي نظام بنيادي طور تي فوجن جي لاجسٽڪ (امدادي ۽ انتظامي) نيٽ ورڪ طور قائم ڪيو ويو هو، نه ڪي فرد جي ڀلائي ۽ خوشحاليءَ لاءِ.

اسلام آباد مان نور محمد مري ايڊووڪيٽ لکي ٿو  

اسان کي ذھني تربيت ڏني وئي آهي ته اسان رياست کي هڪ رحمدل ۽ عوام جي سرپرست ۽ نگهبان طور ڏسون. علائقي جي لائبريريءَ کان وٺي اسان جو علاج ڪندڙ صحت جي نظام تائين، اسان حڪومتي مشينريءَ کي هڪ عملي سماجي معاهدو سمجهون ٿا. هڪ اهڙو نظام سمجھون ٿا جيڪو عوامي ڀلائيءَ لاءِ قائم ڪيو ويو هجي. اسان ٽيڪس جي ادائگيءَ کي تهذيب جو حصو ۽ سول سروس کي اسان جي گڏيل خوشحاليءَ جو رکوالو سمجهون ٿا. پر انساني حڪمرانيءَ جي تاريخي سفر تي جيڪڏهن اونھي ۽ تجزياتي نظر وجهجي، ته هڪ تمام گهڻو ڇرڪائيندڙ سچائي سامهون اچي ٿي. جديد رياست جو جنم ڪنهن عوامي چوڪ يا گهٽيءَ ۾ نه ٿيو هو؛ ان کي جنگ جي ميدان ۾ تيار ڪيو ويو هو. اهو سمجهڻ لاءِ ته ادارا ڇو اڪثر بي حِس يا پنهنجي مفادن تائين محدود نظر اچن ٿا، اسان کي هڪ تلخ حقيقت کي قبول ڪرڻو پوندو: جديد رياستي نظام بنيادي طور تي فوجن جي لاجسٽڪ (امدادي ۽ انتظامي) نيٽ ورڪ طور قائم ڪيو ويو هو، نه ڪي فرد جي ڀلائي ۽ خوشحاليءَ لاءِ.

سياسي سماجيات جي آمريڪي ماهر چارلس ٽِلي (Charles Tilly) مشهور جملو چيو هو ته ”جنگ رياست کي جنم ڏنو، ۽ رياست جنگ کي جنم ڏنو.“ اها رڳو ڪا تاريخي  چوڻي ناهي، پر جديد حڪمرانيءَ جو بنيادي خاڪو آهي. قومي رياست (Nation-state) جي اڀرڻ کان اڳ، طاقت جاگيردارن جي وچ ۾ ورهايل هئي، جن وٽ نه وسيلا هئا ۽ نه ئي ڪو اهڙو مقصد جنھن تحت اهي وسيع انتظامي نظام اڏي سگهن. جڏهن جنگين جو انداز يورپي جاگيردارن (نائٽس) جي ننڍي پيماني تي ٿيندڙ لڙاين مان بدلجي، بارود سان ليس ۽ ڊگهي مدي وارين مهانگين جهڙپن ۾ تبديل ٿيو، ته بقا جون گھرجون به بدلجي ويون. هاڻي ڪو به حڪمران رڳو وقتي وفادارين تي ڀروسو نٿي ڪري سگهيو. زنده رهڻ لاءِ کين هڪ مستقل فوج جي ضرورت هئي. مستقل فوج رکڻ لاءِ وري کين وڏي پيماني تي ۽ مسلسل فنڊن جي ضرورت هئي. ان فنڊنگ حاصل ڪرڻ لاءِ، کين سلطنت جي هر کيسي تائين پوري پڪ سان پهچڻو پيو. ان ڪري، اهي ادارا جيڪي اسان اڄ ڏسون ٿا، اهي عوامي هجوم کي متحرڪ ڪرڻ (Mass mobilization) جي مسئلي کي حل ڪرڻ لاءِ ايجاد ڪيا ويا هئا. پهرين جديد بيوروڪريسي، اسڪولن يا پارڪن کي هلائڻ لاءِ نه، پر دولت گڏ ڪرڻ ۽ انساني زندگيءَ جو رڪارڊ (ڳڻپ) رکڻ لاءِ ٺاهي وئي هئي. مرڪزي بئنڪ، قومي خزانو، ۽ آدمشماريءَ جو ادارو رياست جا اهي شروعاتي بنياد هئا، جن هڪ بادشاهه کي اهو اختيار ڏنو ته هو ڪنهن هاريءَ جي اناج کي فوجي بٽالين جي توپن ۾ تبديل ڪري سگهي.

اهو ئي فوجي مرڪزيت وارو منطق اسان کي ٻڌائي ٿو ته رياست جو بنيادي ڍانچو اهڙو ڇو نظر اچي ٿو. اسان اڪثر عوامي ترقياتي ڪمن کي شهرين جي چرپر ۽ سهولت لاءِ رياست جي عزم طور ساراهيندا آهيون. پر تجزياتي طور تي، انهن نظامن جو پهريون ۽ بنيادي مقصد فوجي طاقت کي تيزيءَ سان پهچائڻ هو. رومي رستا، جيڪي رياستي اڏاوت جو وڏو مثال آهن، فوجي دستن جي چُر پُر لاءِ ٺاهيا ويا هئا، نه ڪي واپارين لاءِ. جديد دور ۾ به اهو ئي طريقو برقرار رهيو. آمريڪا جو انٽرسٽيٽ هاءِ وي سسٽم (Interstate Highway System)، جنهن کي مُلڪي سهولت جو هڪ شاهڪار چيو ويندو آهي، سرڪاري طور تي “نيشنل سسٽم آف انٽرسٽيٽ اينڊ ڊيفينس هاءِ ويز” جي نالي سان قانوني شڪل ۾ آندو ويو هو. ان جو بنيادي حڪمت عملي وارو مقصد ڪنهن به خارجي حملي جي صورت ۾ سڄي کنڊ ۾ فوجي اهلڪارن ۽ جنگي سامان کي تيزيءَ سان منتقل ڪرڻ هو. اهڙي طرح، جديد سماجي رياست، جنهن کي اسان هاڻي فلاحي رياست (Welfare state) چوندا آهيون، جي ارتقا کي به فوجي ضرورتن ئي تيز ڪيو. اُڻويهين صديءَ جي آخر ۾، اوٽو وان ببسمارڪ جي جرمنيءَ قومي صحت ۽ پينشن جي نظام جي شروعات ڪئي. جيتوڻيڪ انهن پاليسين عوام جي خدمت ڪئي، پر اهي مڪمل طور تي انساني همدرديءَ تي ٻڌل نه هيون. اهي انساني طاقت (Manpower) ۾ ڪيل حڪمت عملي واري سيڙپ هئي. جيڪا رياست هڪ وڏي فوج ميدان ۾ لاهڻ چاهي ٿي، ان لاءِ ضروري هو ته ان جي فوج پڙهيل لکيل، صحتمند ۽ ڊسپلين واري هجي. عالمي تعليم جو نظام رڳو شهرين کي شعور ڏيڻ لاءِ نه، پر منجهن قومي سڃاڻپ، وقت جي پابندي ۽ پيچيده حڪمن تي عمل ڪرڻ جي صلاحيت پيدا ڪرڻ لاءِ لاڳو ڪيو ويو هو، جيڪي فيڪٽريءَ جي مزدور ۽ پيادي فوجي، ٻنهي جون بنيادي خوبيون آهن.

جيڪڏهن ادارا بنيادي طور تي رياست جي پنهنجي حفاظت لاءِ ٺاهيا ويا آهن، ته پوءِ اسان جديد زندگيءَ جي سڀ کان وڏي ڇڪتاڻ تائين پهچون ٿا: يعني اداري جي بنيادي بناوت ۽ عوام جي خواهشن جي وچ ۾ اختلاف. سماجيات جي ماهر ميڪس ويبر (Max Weber) دليل ڏنو هو ته بيوروڪريسيون اڪثر لوهي پڃرا (Iron cages) بڻجي وينديون آهن. جڏهن ڪو ادارو ڪنهن فوجي يا انتظامي مسئلي کي حل ڪرڻ لاءِ قائم ڪيو ويندو آهي، ته پوءِ اهو پنهنجي هڪ الڳ زندگي اختيار ڪري وٺندو آهي. ان جي پنهنجي بجيٽ، پنهنجو نظام، ۽ هڪ اهڙو عملو هوندو آهي جنهن جو پهريون مفاد ان اداري کي برقرار رکڻ ۽ وڌائڻ هوندو آهي. جيتوڻيڪ اصل جنگ ختم ٿي وڃي يا خطرو ٽري وڃي، پر اهو ادارو ختم ناهي ٿيندو. اهو پنهنجو رخ مٽائي ڇڏيندو آهي. اهو پنهنجي بقا کي ئي عوامي مفاد سمجهڻ لڳندو آهي. اهو ئي سبب آهي جو ڪيترن ئي ملڪن ۾ رياستي ادارا هڪ اهڙو مضبوط ڍانچو محسوس ٿيندا آهن، جيڪو “رياست” کي “عوام” کان محفوظ رکڻ لاءِ ٺاهيو ويو هجي. جڏهن ڪو سرڪاري ادارو عوام جي حقيقي ضرورتن جي ڀيٽ ۾ پنهنجي طريقيڪار جي تسلسل، سيڪيورٽي ڪليئرنس، يا فنڊن جي استحڪام کي ترجيح ڏيندو آهي، ته اهو رڳو پنهنجي بنيادي مقصد ڏانهن موٽي رهيو هوندو آهي. اهو شهرين جي خادم طور نه، پر رياستي نظام جي محافظ طور ڪم ڪري رهيو هوندو آهي.

هيءَ حقيقت موضوعي (Subjective) هجڻ جي باوجود ڏاڍي گهري محسوس ٿيندڙ آهي. جڏهن ڪو شهري ٽيڪس اختيارين، بارڊر ايجنسي، يا دفاعي کاتي سان مقابل ٿئي ٿو ٿو، ته هُو اصل ۾ رياست جي “هارڊ پاور” (سخت طاقت) جي پاڙُن  مقابلي ۾ هوندو آهي. اهي معاملا اڪثر سرد، ڪاروباري ۽ مٿان کان هيٺ واري انداز جا هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته اهي ادارا بنيادي طور تي بلڪل اهو ئي ڪري رهيا هوندا آهن جنهن لاءِ اهي ٺاهيا ويا هئا: يعني سڃاڻپ ڪرڻ، ڳڻپ ڪرڻ ۽ ڪنٽرول ڪرڻ. عوام، تنهن هوندي به، انساني ڀلائيءَ جي مقصدن لاءِ انهن ادارن کي پنهنجي هٿ ۾ وٺڻ جي مسلسل ڪوشش ڪئي آهي. اسان اسڪول، اسپتالون، سوشل سيڪيورٽي ۽ ماحولياتي تحفظ فراهم ڪرڻ لاءِ رياست جي ان وسيع انتظامي مشينريءَ کي ڪاميابيءَ سان استعمال ڪيو آهي. اها ئي سڀ کان وڏي حيرت انگيز ڳالهه  آهي: عوام هڪ جنگي مشين کڻي ان مان هڪ سنڀال ڪندڙ مشين (Care machine) بڻائڻ جو مطالبو ڪيو آهي.

رياست ۽ شهرين جي وچ ۾ جيڪا رڪاوٽ يا ڇڪتاڻ اسان محسوس ڪريون ٿا، اها ڪو حادثو ناهي؛ اها هڪ ارتقائي عدم مطابقت جو قدرتي نتيجو آهي. اسان هڪ اهڙي دنيا ۾ رهون ٿا جتي حڪومت جو نظام بنيادي طور تي ڪنٽرول ۽ متحرڪ ڪرڻ لاءِ ٺهيل آهي، پر ان جي باوجود ان جي ماتحت رهندڙ ماڻهو آزادي ۽ مدد جو مطالبو ڪن ٿا. رياست تي تنقيد ڪرڻ ڪو نئين سال جو خيالي خواب ناهي، پر ان جي شروعاتي ماضيءَ جي پاڇي کي تسليم ڪرڻ آهي. قانوني ۽ مصالحتي ماهرن جي حيثيت ۾، اسان جو ڪردار ان ئي بنيادي ڇڪتاڻ مان رستو ڪڍڻ آهي. جڏهن اسان ادارن کي عوامي زندگيءَ ۾ سهولت فراهم ڪرڻ ۾ ناڪام ڏسون ٿا، ته اسان اصل ۾ سندن قديم، جنگي ڊي اين اي (DNA) کي ٻيهر اڀرندي ڏسي رهيا هوندا آهيون. ان کي سمجهڻ سان مسئلو ته حل نٿو ٿئي، پر تڪرار ۾ واضح سڃاڻپ ملي ٿي. رياست ڀلي فوج لاءِ ٺاهي وئي هئي، پر هاڻي اها ئي هڪڙي ٻيڙي آهي جنهن جي ذريعي اسان هڪ قانوني ۽ متوازن سماج اڏي سگهون ٿا. تنهن ڪري، جديد شهري ۽ قانوني وڪيل جو ڪم اهو آهي ته هو تڪرارن جي متبادل حل ۽ آئيني نفاذ جي ڏکي جدوجهد کي جاري رکي، ته جيئن رياست کي ان مقصد لاءِ مجبور ڪري سگهجي جنهن لاءِ اها اصل ۾ ڪڏهن ٺاهي ئي نه وئي هئي: يعني ان جي حڪومت هيٺ رهندڙ انسانن جي حقيقي ڀلائي، انصاف ۽ امن امان.

_______________

ايڊووڪيٽ نور محمد مري ثالث ۽ فريلانس ليکڪ آھي ۽ اسلام آباد ۾ رھي ٿو